«Μοντέρνοι καιροί»: η έλευση του επιχειρηματικού πανεπιστημίου

«Μοντέρνοι καιροί»: η έλευση του επιχειρηματικού πανεπιστημίου

Σταύρος Δ. Μαυρουδέας

άρθρο στο Δελτίο της ΕΕΚΠ, Απρίλιος 2007

Το τελευταίο διάστημα στη χώρα μας η πανεπιστημιακή εκπαίδευση έχει βρεθεί στο επίκεντρο αντιπαραθέσεων που ξεπερνούν τα στενά όρια του χώρου της και έχουν γίνει κεντρικά κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα. Οι αντιπαραθέσεις αυτές ξεκινούν με βάση νομοθετικές πρωτοβουλίες της κυβέρνησης της ΝΔ, που όμως έχουν επί της ουσίας προετοιμασθεί από την προηγούμενη κυβέρνηση, αυτή του ΠΑΣΟΚ. Υποστηρίζεται ότι οι πρωτοβουλίες αυτές προσπαθούν να απαντήσουν στην κρίση του δημόσιου πανεπιστημίου.

Είναι γεγονός ότι το δημόσιο πανεπιστήμιο είναι σε κρίση. Είναι όμως επίσης γεγονός ότι η κρίση του ελληνικού δημόσιου πανεπιστημίου εκπορεύεται, σε μεγάλο βαθμό, από τα δύο κυβερνητικά κόμματα που σήμερα διαρρηγνύουν τα ιμάτια τους γι’ αυτή. Τα περισσότερα από τα σημερινά κακώς κείμενα του δημόσιου πανεπιστημίου είναι δημιουργήματα των δικών τους κυβερνήσεων. O εξοβελισμός της αφιλοκερδούς επιστημονικής έρευνας (τουλάχιστον σαν πρόταγμα), το ανεξέλεγκτο κυνήγι ιδιωτικών οικονομικών οφελών, τα φτηνά άνευ αρχών παιχνίδια εξουσίας καλλιεργήθηκαν, ευδοκίμησαν και αναπτύχθηκαν με την πολιτική και νομοθετική στήριξη των κυβερνήσεων τους. Βέβαια, δεν είναι απλά οι πολιτικές των δύο κυβερνητικών κομμάτων που οδήγησαν στην κατάσταση αυτή. Αυτές εκφράζουν και μορφοποιούν γενικότερες τάσεις μέσα στον σύγχρονο καπιταλισμό, που – ειρήσθω εν παρόδω – επιβάλλονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Εάν σήμερα το πανεπιστήμιο αλλάζει και από χώρος επιστημονικών δραστηριοτήτων μη-συνδεόμενων (τουλάχιστον άμεσα) με επιχειρηματικά συμφέροντα μετατρέπεται σε «οίκο εμπορίου» με την συνακόλουθη κατάπτωση του ερευνητικού και εκπαιδευτικού του έργο, αυτό απορρέει από συνολικότερες ανάγκες και προβλήματα του σύγχρονου καπιταλισμού.

Ο σύγχρονος καπιταλισμός εξακολουθεί να κινείται στον απόηχο της δομικής κρίσης του 1973-75 που σήμανε ότι η μέχρι πρότινος αρχιτεκτονική του συστήματος έπαψε πλέον να είναι λειτουργική. Μετά από την κρίση αυτή όλοι οι κρίσιμοι δείκτες του καπιταλιστικού συστήματος πήραν την κατιούσα και – πάρα συγκυριακές ανακάμψεις – δεν έχουν ακόμη επιτύχει την οικοδόμηση μίας νέας «χρυσής εποχής» του συστήματος αντίστοιχης με αυτές του 19ου αι. και του 1950-70. Συνεπώς, ξεκίνησε η επίπονη προσπάθεια αναζήτησης και οικοδόμησης μίας νέας αρχιτεκτονικής. Τα διαδοχικά κύματα των νεοσυντηρητικών αναδιαρθρώσεων των δεκαετιών του ’80 και του ’90 (εκπορευόμενες από νεοφιλελεύθερες αλλά πλέον και σοσιαλφιλελεύθερες λογικές) αποτελούν προσπάθειες οικοδόμησης μιάς νέας αρχιτεκτονικής. Βασικό κοινό στοιχείο τους είναι η ακόμη πιο συστηματική κινητοποίηση όλων των πόρων και των μηχανισμών του συστήματος για την αναστύλωση της καπιταλιστικής κερδοφορίας. Μία πλευρά που έχει ιδιαίτερη σημασία για το πανεπιστήμιο είναι ότι πρέπει να περισταλούν (ή να αποκτήσουν μία παραγωγική διάσταση) μία σειρά μη-παραγωγικές δαπάνες του καπιταλιστικού συστήματος. Αυτό σημαίνει ότι το πανεπιστήμιο πρέπει να έρθει κοντύτερα στις διαδικασίες της καπιταλιστικής παραγωγής και ταυτόχρονα να μειωθούν όσο το δυνατόν περισσότερο όλες εκείνες οι εκπαιδευτικές δαπάνες που δεν συμβάλουν σε αυτό. Κατά την γνώμη μας αυτό οδηγεί σε ένα νέο μοντέλο πανεπιστημίου, διαφορετικό από οποιοδήποτε προηγούμενο, το οποίο μπορεί να χαρακτηρισθεί ως «επιχειρηματικό πανεπιστήμιο». Το μοντέλο αυτό είναι ήδη κυρίαρχο στις πιο αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες και ιδιαίτερα στον αγγλοσαξωνικό κόσμο, που σε μεγάλο βαθμό δίνει τον τόνο των διεθνών εξελίξεων στο τομέα αυτό.

Το κεντρικό θεμέλιο του «επιχειρηματικού πανεπιστημίου» είναι η άμεση σύνδεση της παραγωγής επιστήμης με την κεφαλαιοκρατική παραγωγική διαδικασία, δηλαδή η άμεση υπαγωγή της επιστήμης στο κεφάλαιο. Αυτό δεν σημαίνει ότι καταργείται η διάσταση του πανεπιστημίου από την κοινωνική παραγωγή, γιατί κάτι τέτοιο θα σηματοδοτούσε την ουσιαστική κατάργηση του πανεπιστημίου. Ως γνωστόν, το πανεπιστήμιο είναι γέννημα της αστικής κοινωνίας και βασίζεται στην αποστασιοποίηση της γνώσης από την παραγωγή. Ταυτόχρονα βέβαια η γνώση και η επιστήμη υπάγονται στο κεφάλαιο. Η υπαγωγή όμως αυτή στα προηγούμενα μοντέλα πανεπιστημίου ήταν έμμεση. Στο «επιχειρηματικό πανεπιστήμιο» η αποστασιοποίηση πανεπιστημίου και παραγωγής αυτή δεν καταργείται. Όμως, οι ανάγκες και οι επιταγές της καπιταλιστικής παραγωγής και συσσώρευσης έρχονται πλέον πολύ πιο κοντά στο πανεπιστήμιο ενώ πληθαίνουν και ισχυροποιούνται οι μηχανισμοί σύνδεσης.

Η άμεση υπαγωγή της επιστήμης (και του πανεπιστημίου σαν βασικού τόπου συγκρότησης της) στις προτεραιότητες του κεφαλαίου εκφράζεται και στα τρία βασικά πεδία του: την έρευνα, την εκπαίδευση και την διοίκηση. Η έρευνα εμπορευματοποιείται όχι μόνον έμμεσα και σε περιορισμένη έκταση, όπως στο παρελθόν, αλλά πλέον και άμεσα και μάλιστα συστηματικά και σε μεγάλη έκταση. Δηλαδή ενισχύεται ιδιαίτερα η εφαρμοσμένη έρευνα και μάλιστα σε άμεση σύνδεση με ιδιωτικά επιχειρηματικά συμφέροντα. Η εκπαιδευτική διαδικασία χάνει τον αυστηρά επιστημονικό χαρακτήρα της και συνδέεται πιο στενά με τις άμεσες προτεραιότητες του κεφαλαίου εν γένει αλλά πλέον και επιμέρους ατομικών καπιταλιστών, πράγμα σχεδόν αδιανόητο παλιότερα. Ενδεικτικά, πολλαπλασιάζονται τα προγράμματα σπουδών «ποτ πουρί», που δεν έχουν κάποια συνεκτική επιστημονική βάση αλλά αποτελούν ασταθή συμπιλήματα επιστημονικών πεδίων. Αυτά είναι δημοφιλή στις επιχειρήσεις, τον κρατικό μηχανισμό και κατά συνέπεια στους υποψηφίους φοιτητές αλλά ταυτόχρονα δεν έχουν μεγάλη βιωσιμότητα καθώς σύντομα αντικαθίστανται από νέες «μόδες». Φυσικά οι απόφοιτοι τους μπορεί στην ακμή των προγραμμάτων αυτών να έχουν καλύτερες δυνατότητες επαγγελματικής απασχόλησης αλλά στην πτώση τους αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα και φυσικά εμπλέκονται στην ατέρμονη διαδικασία επανακατάρτισης. Τέλος, στην διοικητική λειτουργία των πανεπιστημίων εισάγονται εταιρικά πρότυπα, πράγμα που την εξομοιώνει με αυτή των επιχειρήσεων και φυσικά διαμορφώνει ένα πολύ πιο πρόσφορο περιβάλλον για την διαπλοκή μεταξύ τους.

Οι προωθούμενες νομοθετικές αλλαγές πράγματι προωθούν μία λύση στην κρίση του πανεπιστημίου. Όμως η λύση αυτή δεν υπαγορεύεται από τα συμφέροντα της μεγάλης λαϊκής πλειοψηφίας αλλά από αυτά του κόσμου των επιχειρήσεων. Η τυχόν επιτυχία τους θα έχει σαν αποτέλεσμα την ζοφερή κατάσταση των πανεπιστημίων, ιδιαίτερα στον αγγλοσαξωνικό κόσμο, για την οποία ακόμη και υποστηρικτές της πλέον διαμαρτύρονται ότι πήρε ακραίες μορφές.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s