Monthly Archives: Μαρτίου 2011

Για όσους έχουν στομάχι για λίγη θεωρία – Παρουσίαση (στα αγγλικά αν και μπορεί να ακολουθήσει και στα ελληνικά) του βιβλίου του Π.Μακσακόβσκι «Ο Καπιταλιστικός Κύκλος»

The Capitalist Cycle, by Pavel Maksakovsky. The Netherlands: Brill Academic Publishers, 2005. $20. Pp, 150

 

This work is another example of those highly original early Soviet contributions of the 1920s (before the fall of the Great Silence of the 1930s). Pavel Maksakovsky is an exemplary political and theoretical ‘child’ of the October Revolution. Born in 1900 he was involved in political and underground work before and during the Revolution. He fought with the Red Army, narrowly escaped execution by the Whites, got typhous and worked subsequently as instructor in party schools, the Plekhanov Institute of the National Economy, the Institute of Red Professors and was scheduled to deliver a course at the Communist Academy. His health failed him and died on November 1928. This book – the notes of his lectures in a seminar at the Institute of Red Professors in 1927 – was published by the Communist Academy posthumously in 1929.

The subject of the book is the cycles of the capitalist economy and is a product of the path-breaking soviet debates of that era as exemplified by the works of N.Kondratiev and the Institute of Conjuncture. Kondratiev’s great contribution is that he argued that beyond the normal short-run boom-slump economic cycle capitalism is characterized by broader long-run historical fluctuations (termed ‘long-cycles’). Kondratiev, a student of Tugan-Baranovsky, was among others an excellent statistician, whose pioneering techniques of filtering data in order to discern cycles were soon adopted by western orthodox economists. He was a late convert to Bolshevism (being a Social-Revolutionary before) and very influential during the period of the New Economic Policy. He had an uneasy standing within Marxist Political Economy since his grasp of fundamental aspects of this tradition was rather superficial. Despite that and rightfully, his views were hotly debated in the communist circles and in the Communist International particularly in that era of early soviet socialist construction and also the beginnings of the Great Depression in the West. Trotsky, in a well-known short piece, criticized Kondratiev’s theory for mechanism and neglecting political elements. Others criticized more specific economic aspects of Kondratiev’s theory, which in 1927 was already in decline (himself being purged in 1930 and finally executed in 1938).

Maksakovky rejects Kondratiev’s long-cycles, considered as non-existent (p.8) and pseudo-cycles. He criticizes Kondratiev for succumbing to bourgeois methodology (use of the notion of ‘equilibrium’) and naturalism (presenting the fluctuations of the capitalist economy as a nearly natural phenomenon). He argues that the only meaningful theory of economic fluctuations is a theory of the short-run cycle (the ‘conjuncture’).

The book develops along three main analytical axes. The first is the choice of methodology. Here Maksakovsky, who was extremely knowledgeable of bourgeois economics, criticizes them very accurately for superficialism; i.e. inability to situate cycle theory within a general theory, recourse to short-term elements, downplaying the problem of economic crises and submerging it in the cycle theory and finally futile attempts to manage and even liquidate cycles and crises. He offers as an alternative an excellent dialectical methodology of the abstract and the concrete through a meticulous layering of abstractions. He argues that a Marxist theory of the cycle should begin from the general theory of capitalist reproduction and move from the more abstract to the more concrete aspects. The foundation of the cycle is the economic crisis that, more or less regularly, hit the capitalist economy (p.40). His study begins from the theory of ‘pure’ capitalism and proceeds to analyse cycles as purely capitalist phenomena (i.e. eliminate pre-capitalist elements). Thus, he filters empirical data so as to arrive at the appropriate abstract level. He also argues, contra Kondratiev, that the influence of agriculture (both capitalist and non-capitalist) should be eliminated (p.26) since it carries the burden of natural constraints which problematize the normal rhythms of a capitalist mechanized economy. Then he abstracts other influences (e.g. state intervention, monopolies (p.27)) that modify economy’s functioning. Thus he arrives at the theory of conjuncture. Subsequently, his analysis moves back from the abstract to the concrete by adding more specific elements.

The second main axis of Maksakovsky’s book is the general theory of the cycle per se. His explanation of the boom-bust fluctuations rests upon an eclectic mixture of underconsumption and disproportionality theory of crisis. During expansion, the first phase of the cycle, the following events take place. First, there is a massive increase of production (in both Dept.I and II) which derives from the massive renovation of physically and morally exhausted fixed capital (as a result of the previous depression period). Second, this leads to demand (both consumer and productive) ‘overshooting’ and thus rising faster than supply (p.63, 71). This happens because demand is more agile whereas supply lags behind because of the high level of capital’s technical composition and the subsequent lengthening of the time required for capital construction (p.86). This, for Maksakovsky, implies that market prices are greater than prices of production and, hence, even ‘normally’ functioning capitalists receive super-profits (i.e. extra profits above the average profit). This is a curious argument since ‘normal’ capitalists get, by definition, the average profit. Capitalists earning super-profits get them via a redistribution of surplus-value from ‘normal’ capitalists to them. If even ‘normal’ capitalists receive super-profits such a redistribution does not exist. To answer this Maksakovsky performs a theoretical sleigh of hands. He argues that capitalist ‘history’ is a full cycle. During the preceding previous phase of depression market prices were lower than prices of production. Hence, ‘high profits during the expansion are essentially nothing more than the realization of surplus-value that was created, but not fully realized, at the time of depression’ (p.80). Third, the deviation of market prices from prices of production disrupts the proportional reproduction of the system. This is a cumulative process as ‘the further the expansion develops, the more aggregate supply lags behind demand, and the greater the detachment of market prices from values, or from the prices of production (p.81-82). Fourth, this state of underproduction (p.83) leads to a feverish effort to cover it which is directed by the misleading (‘false and irrational’ (p.85) price indicator. Consequently, also this capitalization process ‘overshoots’ and underproduction is transformed to overproduction (p.85). This opens the next phase of the cycle: depression. First, the fall of the profit rate and of labour compensation leads to a contracting consumption and thus falling prices, which curtail output. Second, this contraction of output affects both departments of production. In Dept.II the disproportionality between supply and demand is solved more easily and quickly since demand is boosted by two processes. The fall of the wage fund causes a greater fall in the prices of products (because Maksakovsky argues that wages are ‘stickier’ because of their anchoring to the value of labour-power) and, thus, a relative increase of the purchasing power of each worker. This is supplemented by population growth and increased purchases by those with ‘fixed’ incomes. In Dept.I things are more complex. Overproduction leads to falling prices and the curtailment of fixed capital in productive use. Less competitive firms are liquidated and the technical conditions of the best-equipped firms set the predominant value (p.96). Super-profits have been wiped out and average profits rule. However, this process does not suffice to restore equality between supply and demand. A subsequent step, the technological innovation, is necessary to overcome the crisis. Moral depreciation means that several capitals perish and this open the way for those surviving to acquire strength, through the concentration and centralization of capital, and thus introduce radical technical change. The latter reinvigorates demand in Dept.I. Thus, ‘depression dialectically grows over into expansion’ (p.97).

The last axis of his work is a meticulous analysis of the role of credit in economic cycles. His main argument is that credit, while being a crucial element, does not belong to the heart of the cycle theory. Credit cannot cancel crisis tendencies and economic fluctuations but affects them critically at particular points. Hence, it is a quantitative element that has to be added afterwards. However, it becomes a qualitative element in the crisis phase (p.107). Here Maksakovsky’s preoccupation is with Hilferding’s Finance Capital (p.127). He rejects his thesis that finance capital (the merge of productive and banking capital under the dominance of the latter) creates a new capitalism that is able to manage if not liquidate crises. He also refutes similar theses about state capitalism.

There are two main problems in Maksakovsky’s theory. The first, from which other problems stem, is his underconsumption-cum-disproportionality theory of crisis. He reiterates in several places that ‘the ultimate reason for all real crises always remains the poverty and restricted consumption of the masses’ (p.134). Consequently, the crisis is one of overproduction of commodities due to a lack of effective demand and expressed as a disproportional evolution of Dept.I in relation to Dept.II. At one point Maksakovsky criticizes Rodbertus and classical underconsumptionism but this is a superficial point. In the short chapter on crisis (p.137) he states:

‘Therefore, the fundamental ‘cause’ of the capitalist crisis is capitalist anarchy. Its real expression includes the inevitability of periodic detachments of production from consumption, whose particular expression is fully developed overproduction in the form of disproportion between Departments I and II.’

 

This is a highly problematic theory. In particular, there is a noticeable absence of the profit rate as an explanatory variable in Maksakovsky’s cycle theory. There is only a passing reference to falling profits in the period of depression, which derive not from the rising organic composition of capital but from market values falling below prices of production and the lack of effective demand. However, for Marxist Political Economy, the profit rate is the crucial variable determining the rate of accumulation and thus the rate of growth (and consequently booms and slumps). It is interesting to contrast Maksakovsky’s theory of cycle with that of H.Grossmann (whose Theory of Capitalist Breakdown was published also in 1929 offering the first, after Marx, concise presentation of the falling rate of profit theory of crisis). The latter argues that economic cycles derive from the very cyclical motion of the profit rate, generated by the struggle between the tendency of the profit rate to fall (due to the rising organic composition of capital) and its counter-acting tendencies.

The second major problem of Maksakovsky’s theory is – despite his accurate criticisms of aspects of Kondratiev’s analysis – the not convincingly substantiated rejection of the existence of long-term historical patterns of capitalism.

Having said all that, Maksakovsky’s work is a crucial contribution and necessary reading for those studying economic cycles but also economic methodology. Additionally, it is a fine example of the vigour and the originality of Marxist studies of capitalist macrodynamics in a period when orthodox Economics trailed back both in analytical and technical terms.

 

 

 

Stavros D. Mavroudeas

 

Department of Economics

University of Macedonia

«Το ελληνικό κράτος και το ξένο κεφάλαιο στην οικονομική κρίση» – κείμενο διάλεξης Παντείου

«Το ελληνικό κράτος και το ξένο κεφάλαιο στην οικονομική κρίση»

Σταύρος Δ. Μαυρουδέας

Τμ. Οικονομικών

Παν.Μακεδονίας

e-mail: smavro@uom.gr

web: https://stavrosmavroudeas.wordpress.com

Διάλεξη στο σεμινάριο «Κράτος και Δίκαιο στον 21ο αιώνα» του Γενικού Τμήματος Δικαίου του Παντείου Πανεπιστημίου, Αθήνα Τετάρτη 9 Μαρτίου 2011

Ι. Εισαγωγή: ορισμένες αναγκαίες διευκρινίσεις

Ορισμένες διευκρινήσεις είναι αναγκαίες εφόσον το σεμινάριο αυτό απευθύνεται κυρίως σε μη-οικονομολόγους και συνεπώς κάποιες έννοιες έχουν ένα διαφορετικό νόημα.

Πρώτη διευκρίνιση: το κράτος ορίζεται (πριν και πέρα από τις θεσμικές λειτουργίες του) ως ο συλλογικός κεφαλαιοκράτης. Δηλαδή, είναι ένας μηχανισμός του καπιταλιστικού συστήματος (αστικό κράτος) που σκοπό έχει (α) να διαμορφώνει και να διαφυλάσσει τα συνολικά συμφέροντα του συστήματος, πέρα από τις προτεραιότητες επιμέρους μερίδων του κεφαλαίου και (β) να τα επιβάλλει στο σύνολο της κοινωνίας ως «εθνικό» συμφέρον. Δηλαδή είναι ο βασικότερος μηχανισμός εξάσκησης ηγεμονίας από την πλευρά της αστικής τάξης επάνω στις άλλες κοινωνικές τάξεις. Αυτό σημαίνει ότι το αστικό κράτος, ως συλλογικός κεφαλαιοκράτης πρέπει κάνει τα ακόλουθα. Πρώτον, να συμβιβάζει τα επιμέρους συμφέροντα των ιδιαίτερων μερίδων και μπλοκ του κεφαλαίου και να προβάλλει μία κοινή συνισταμένη που να διασφαλίζει τα γενικά συμφέροντα και προοπτικές του συστήματος. Αυτό, πολλές φορές σημαίνει ότι τα συμφέροντα και οι επιλογές κάποιων ισχυρών μερίδων του κεφαλαίου επιβάλλονται, εκόντως ακόντως, έναντι άλλων μέσα όμως σε κάποια εύλογα όρια. Δεύτερον, αυτή η κοινή καπιταλιστική συνισταμένη επιβάλλεται στο σύνολο της κοινωνίας και ιδιαίτερα στην άλλη βασική κοινωνική τάξη του καπιταλιστικού συστήματος, την εργατική τάξη, ως συμφέρον όλης της κοινωνίας («εθνικό» συμφέρον). Η επιβολή αυτή γίνεται μέσω διαδικασιών και μηχανισμών καταστολής και ενσωμάτωσης (μαστίγιου και καρότου), δηλαδή και με την αυταρχική επιβολή αλλά και με μεθόδους εξαγοράς (φυσικά με φθηνό αντίτιμο έναντι των εξαγόμενων οφελών για το κεφάλαιο).

Δεύτερη διευκρίνιση: γύρω από την έννοια του ξένου κεφαλαίου υπάρχει μία μεγάλη βιβλιογραφία και συζήτηση τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Η συζήτηση αυτή εστιάζεται, μεταξύ άλλων, στο εάν η δραστηριότητα του ξένου κεφαλαίου βοηθά ή παρεμποδίζει την οικονομική ανάπτυξη του ελληνικού καπιταλισμού, δηλαδή εάν προκύπτει οικονομική εξάρτηση η οποία οδηγεί σε υπανάπτυξη. Αφορά επίσης, εξ αντανακλάσεως, το εάν και κατά πόσο το ελληνικό κεφάλαιο δρα και αυτό ως ξένο κεφάλαιο σε άλλες χώρες, δηλαδή εάν προκύπτει ιμπεριαλιστική δράση του ελληνικού κεφαλαίου. Πολύ συνοπτικά, στην παρουσίαση αυτή θα υποστηριχθούν τα ακόλουθα.

Πρώτον, το ξένο κεφάλαιο (ιδιαίτερα αυτό των αναπτυγμένων χωρών που εξαπλώνεται σε λιγότερο αναπτυγμένες και υπανάπτυκτες χώρες) αποσκοπεί σε πρόσθετα κέρδη, που συνήθως προκύπτουν γιατί τα περιθώρια κερδοφορίας και συσσώρευσης στις οικονομίες χαμηλότερου επιπέδου ανάπτυξης είναι μεγαλύτερα. Αυτά τα πρόσθετα κέρδη το ξένο κεφάλαιο μπορεί είτε να τα εξάγει στη μητρική οικονομία είτε να τα επανεπενδύσει στις οικονομίες χαμηλότερου επιπέδου ανάπτυξης. Επί της αρχής, το ξένο κεφάλαιο δεν έχει μόνο μία επιλογή (την εξαγωγή των πλεονασμάτων και άρα την αφαίμαξη των λιγότερο αναπτυγμένων οικονομιών, όπως υποστηρίζουν οι Θεωρίες της Εξάρτησης) αλλά μπορεί κάλλιστα, στο βαθμό που διαγράφονται θετικές προοπτικές κερδοφορίας και συσσώρευσης, να τα επανεπενδύσει στις οικονομίες χαμηλότερου επιπέδου ανάπτυξης και συνεπώς να ενισχύσει τις διαδικασίες καπιταλιστικής ανάπτυξης τους. Αυτό δεν ακυρώνει σε καμία περίπτωση την εξαγωγή ιμπεριαλιστικών υπερκερδών τα οποία εγγράφονται στη συσσώρευση της πολυεθνικής μητρικής εταιρείας ακόμη και όταν παραμένουν στο έδαφος μίας άλλης οικονομίας (εκτός της οικονομίας-βάσης της πολυεθνικής εταιρείας). Από την άλλη βέβαια μπορεί, εφόσον συντρέχουν αντίστοιχες συνθήκες, να αποσύρει κέρδη και επενδύσεις και να τα επαναφέρει στην οικονομία-βάση. Το ξένο κεφάλαιο παρουσίασε και τις δύο αυτές συμπεριφορές σε σχέση με την ελληνική οικονομία όλο το προηγούμενο διάστημα και ιδιαίτερα στην κρίσιμη μεταπολεμική περίοδο.

Δεύτερον, ο ελληνικός καπιταλισμός είναι ένας δεύτερης γενεάς, μεσαίου βεληνεκούς (δηλαδή μεσαίων και ασταθών ιμπεριαλιστικών δυνατοτήτων) καπιταλισμός[1]. Είναι δεύτερης γενεάς καπιταλισμός γιατί δεν ανήκει στην ομάδα χωρών που πρώτες προχώρησαν στο δρόμο του καπιταλισμού (Δυτική Ευρώπη και Ιαπωνία) ήδη από τον 17ο αι. αλλά στην δεύτερη ομάδα που τις ακολούθησε αργότερα. Δεν ανήκει όμως σίγουρα στις χώρες εκείνες στις οποίες ο καπιταλισμός εγκαθιδρύθηκε αρκετά καθυστερημένα και μάλιστα με την κρίσιμη παρέμβαση ευρωπαϊκών καπιταλιστικών δυνάμεων. Οι καπιταλιστικές σχέσεις είχαν αρχίσει να εμφανίζονται στο ελλαδικό χώρο ήδη από τον 19ο αι. ενώ οι προ-καπιταλιστικές πρόδρομες δραστηριότητες (εμπόριο κλπ.) είχαν μία ήδη μακρύτερη διαδρομή πίσω τους. Ταυτόχρονα όμως υπήρχαν αναπτυγμένα κεφάλαια ελληνικής ιδιοκτησίας τόσο στον ευρύτερο χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όσο και στις ευρωπαϊκές χώρες. Γι’ αυτό ο ελληνικός καπιταλισμός χαρακτηρίζεται ως δεύτερης εσοδείας, δηλαδή ανήκει στην ομάδα εκείνη χωρών που ακολούθησαν τις πρώτες με μία μεγαλύτερη ή μικρότερη χρονική υστέρηση. Η στιγμή εκκίνησης προδιέγραψε ως ένα βαθμό – γιατί μπορούν και έχουν υπάρξει σοβαρές αλλαγές θέσεων – και την θέση στον παγκόσμιο καπιταλιστικό καταμερισμό εργασίας. Έτσι ο ελληνικός καπιταλισμός δεν είναι ούτε ένας υπεραναπτυγμένος αλλά ούτε και ένας υπανάπτυκτος καπιταλισμός. Αντίθετα, κατέχει μία ενδιάμεση θέση, δηλαδή αποτελεί ένα καπιταλισμό μεσαίου επιπέδου ανάπτυξης. Επιπλέον, η γεωπολιτική θέση του ελληνικού καπιταλισμού στην Νότια Ευρώπη, δηλαδή στις παρυφές της βασικότερης πρώτης καπιταλιστικής συγκρότησης (αυτή της Δυτικής Ευρώπης) και η στενή διαπλοκή με αυτή, επηρέασε καθοριστικά την ιστορική διαδρομή του καθώς και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του. Έτσι, ο ελληνικός καπιταλισμός μπορεί να υστερούσε σε σχέση με τους δυτικοευρωπαϊκούς αλλά ταυτόχρονα επηρεαζόταν στενά από τις εξελίξεις σε αυτούς και ήταν στενά διασυνδεδεμένο μαζί τους. Γι’ αυτό άλλωστε και συχνά στην ιστορική διαδρομή του υιοθετούσε – με ιδιομορφίες και αντιφάσεις – τα πιο προηγμένα πρότυπα του δυτικοευρωπαϊκού καπιταλισμού υπερπηδώντας ενδιάμεσα στάδια εξέλιξης (από τα οποία οι τελευταίοι είχαν ήδη περάσει). Εδώ πρέπει να επισημανθεί ότι αυτή η στενή διαπλοκή με τον ευρωπαϊκό καπιταλισμό και ιδιαίτερα η βαρύνουσα σημασία των ελληνικών κεφαλαίων της διασποράς προσέδωσε στον ελληνικό καπιταλισμό έναν εξαιρετικά διεθνοποιημένο χαρακτήρα. Ταυτόχρονα όμως του έθεσε μία βασική αντίφαση που τον ταλάνισε επί μακρόν: το μέγεθος του ελληνικού κράτους (και της οικονομίας του) ήταν αρχικά εξαιρετικά μικρό για να αποτελέσει ικανοποιητική βάση ιδιαίτερα για τα διεθνοποιημένα ελληνικά κεφάλαια. Έτσι, ενώ είχε ωριμάσει η ανάγκη και τα κεφάλαια αυτά να αποκτήσουν μία εθνική βάση στήριξης και προστασίας, από την άλλη η βάση αυτή δεν ήταν επαρκής. Το αποτέλεσμα ήταν για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα – για ορισμένα, όπως το ναυτιλιακό κεφάλαιο, μέχρι σήμερα – πολλά από αυτά να έχουν ισχυρότερες βάσεις στο εξωτερικό και ταλαντεύσεις όσον αφορά την προσήλωση τους στην δημιουργία μίας σταθερής εθνικής βάσης. Αυτό μπορεί να χαρακτηρισθεί ως το πρόβλημα του ανεπαρκούς ζωτικού χώρου που με διάφορους τρόπους επανέρχεται και ταλανίζει τον ελληνικό καπιταλισμό σε διάφορες ιστορικές φάσεις. Αυτό το πρόβλημα πιέζει συνεχώς το ελληνικό κεφάλαιο να επεκτείνει τα κρατικά όρια του ή/και να διαχυθεί σε άλλες οικονομίες. Αυτό μεταφράζεται σε αρκετά κύματα ιμπεριαλιστικών εφορμήσεων σε κοντινότερες ή πιο απομακρυσμένες οικονομίες. Όμως αυτές οι ιμπεριαλιστικές εφορμήσεις ήταν σχεδόν πάντα σε συνεργασία με κάποιων ή κάποιους ισχυρότερους ιμπεριαλισμούς. Επίσης, δεν κατόρθωσαν μέχρι σήμερα να παγιώσουν με μία σχετική μονιμότητα κάποιους εξωτερικούς χώρους ηγεμονίας και ελέγχου. Αυτό δίνει στις ιμπεριαλιστικές εφορμήσεις του ελληνικού κεφαλαίου μία αστάθεια και τον χαρακτηρίζει ως ένα μεσαίου βεληνεκούς καπιταλισμός με περιορισμένες ιμπεριαλιστικές δυνατότητες. Τέλος, μία άλλη σημαντική αντίφαση του ελληνικού καπιταλισμού είναι το ότι η στενή σχέση του με την Δύση συμβαδίζει με σοβαρές ασυγχρονίες, δηλαδή ο ελληνικός καπιταλισμός εμφανίζει σε διάφορες περιόδους και για διάφορους συγκεκριμένους λόγους σημαντικές χρονικές υστερήσεις έναντι των Δυτικών προτύπων και τάσεων.

Τελευταία διευκρίνιση: τι είναι ο ιμπεριαλισμός (ή αλλιώς η θεωρία του ιμπεριαλισμού)[2]. Ο ιμπεριαλισμός είναι πρώτα και κύρια οικονομική διαδικασία από την οποία προκύπτουν πολιτικο-στρατιωτικές διαδικασίες. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό καθώς πολλές φορές ο ιμπεριαλισμός ταυτίζεται με την πολιτικο-στρατιωτική επέμβαση και σύγκρουση. Η οικονομική αυτή διαδικασία – δηλαδή η εξαγωγή κεφαλαίων είτε με όλες είτε με κάποιες από τις τρεις θεμελιακές μορφές του κεφαλαίου (δηλαδή η εξαγωγή εμπορευμάτων, η εξαγωγή χρηματικού κεφαλαίου και η εξαγωγή παραγωγικών δραστηριοτήτων) γεννιέται από τις – πολλές φορές ακόμη πρώιμες και λανθάνουσες – κρισιακές τάσεις του καπιταλιστικού συστήματος. Με αυτή την έννοια αποτελεί ταυτόχρονα ένδειξη δύναμης και αδυναμίας. Αυτή η οικονομική έξοδος στο εξωτερικό οδηγεί σε σύγκρουση με άλλα κεφάλαια από άλλες χώρες που υιοθετούν την ίδια κίνηση. Στην οικονομική αυτή σύγκρουση έρχεται να προστεθεί η πολιτική συνεπικουρία των κρατών προέλευσης ή στήριξης των κεφαλαίων αυτών, γεγονός που μετατρέπει την οικονομική σύγκρουση και σε πολιτική. Στα πλαίσια της διαδικασίας αυτής συχνά διαμορφώνονται λιγότερο ή περισσότερο σταθερά και μόνιμα μπλοκ κεφαλαίων και κρατών. Με βάση τα παραπάνω, ο ιμπεριαλισμός μπορεί να ορισθεί ως η εξαγωγή από τις ισχυρότερες καπιταλιστικές δυνάμεις των κρισιακών τάσεων στο εξωτερικό λόγω αυξημένου εθνικού και διεθνούς ανταγωνισμού που οδηγεί σε διεκδίκηση σφαιρών επιρροής – σε βάρος άλλων λιγότερο ισχυρών χωρών – που αποσκοπεί όμως εν τέλει στην υπερίσχυση έναντι άλλων ισχυρών καπιταλιστικών δυνάμεων. Συνεπώς, οι ενδο-ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί αποτελούν τον κινητήριο μοχλό όλης της διαδικασίας. Η πολιτικο-στρατιωτική σύγκρουση (ανοικτή είτε συγκεκαλυμμένη) είναι το αναγκαίο συνεπακόλουθο της διαδικασίας αυτής. Με αυτή την έννοια ο ιμπεριαλισμός δεν είναι χαρακτηριστικό μόνο κάποιου σταδίου του καπιταλιστικού συστήματος αλλά αποτελεί τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας του διεθνούς πολιτικο-οικονομικού συστήματος του καπιταλισμού. Με βάση τα παραπάνω, η δομή του ιμπεριαλισμού είναι πυραμιδοειδής, δηλαδή είναι μία ιεραρχική δομή όπου υπάρχουν διάφορα επίπεδα και οι χώρες που εντάσσονται στο καθένα έχουν διαφορετικές δυνατότητες και βαθμούς ελευθερίας δράσης. Έτσι εξηγούνται τόσο οι οικονομικές δραστηριότητες μεταξύ αναπτυγμένων χωρών όσο και το φαινόμενο των λεγόμενων «πολυεθνικών του Τρίτου Κόσμου».

ΙΙ. Η σημερινή παγκόσμια οικονομική κρίση:

κρίση υπερσυσσώρευσης του κεφαλαίου

Η σημερινή κρίση είναι συνέχεια της μεγάλης δομικής κρίσης του 1973-75, δηλαδή της τρίτης παγκόσμιας κρίσης του καπιταλισμού (έπειτα από αυτές του 1873 και 1929), η οποία ήταν μια κρίση υπερσυσσώρευσης του κεφαλαίου που προήλθε από την πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους λόγω αύξησης της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου (ΟΣΚ), δηλαδή ήταν μια τυπική κρίση a-la-Marx (Shaikh & Tonak (1994)). Αγκάλιασε το σύνολο των καπιταλιστικών οικονομιών και έχει, μέχρι σήμερα, μακροπρόθεσμα αποτελέσματα. Ιδιαίτερα, έθεσε τέλος στην μεταπολεμική 25ετία ισχυρής και σχετικά απρόσκοπτης καπιταλιστικής συσσώρευσης, που χαρακτηρίσθηκε ως η δεύτερη «χρυσή εποχή» του συστήματος (η πρώτη «χρυσή εποχή» προηγήθηκε της κρίσης του 1873). Ακόμη και μετά το πέρας της κρίσης αυτής καθ’ εαυτής, το σύστημα έμεινε εγκλωβισμένο σε μία μακρά περίοδο «ισχνών αγελάδων» από την οποία – παρά τις μερικές ανακάμψεις – δεν έχει μπορέσει μέχρι σήμερα να βγει. Για όλους αυτούς τους λόγους αποτελεί μία δομική κρίση του συστήματος. Δηλαδή δεν ανήκει στις βραχυπρόθεσμες και μεσοπρόθεσμες κυκλικές διακυμάνσεις του αλλά στην κατηγορία των κρίσεων που σηματοδοτούν το τέλος εποχής για την συγκεκριμένη αρχιτεκτονική με την οποία λειτούργησε το σύστημα για μία ολόκληρη περίοδο. Για το ξεπέρασμα των δομικών κρίσεων απαιτείται η ριζική αλλαγή της, δηλαδή η αναδιάρθρωση του συστήματος. Η αλλαγή αυτή είναι ευριστική (δηλαδή προχωρά με την μέθοδο της δοκιμής και του σφάλματος). Επιπλέον, η έκβαση της δεν καθορίζεται μόνο από τα σχέδια και τις εσωτερικές ισορροπίες του κεφαλαίου (δηλαδή από τον συνδυασμό γενικών κοινών συμφερόντων και αντιπαραθέσεων μεταξύ μερίδων του κεφαλαίου) αλλά και από την στάση του κόσμου της εργασίας και ιδιαίτερα από το εάν ο τελευταίος θα υποστεί παθητικά τους πειραματισμούς του κεφαλαίου ή θα τους αμφισβητήσει. Γι’ αυτό, μετά από δομικές κρίσεις, ανοίγει μία μακροχρόνια και ταραγμένη περίοδος δοκιμής διαφόρων πολιτικών καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης.

Έτσι μετά την κρίση του 1973 το κεφάλαιο προχώρησε σε διαδοχικά κύματα καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων[3]: αρχικά δεξιές κεϋνσιανές πολιτικές, ακολούθως νεοφιλελεύθερες πολιτικές κλειστής οικονομίας (τον μονεταρισμό), στη συνέχεια νεοφιλελεύθερες πολιτικές ανοικτής οικονομίας (την «παγκοσμιοποίηση») ενώ σήμερα πειραματίζεται και με σοσιαλφιλελεύθερες πολιτικές. Οι καπιταλιστικές αυτές αναδιαρθρώσεις είχαν ως αποτέλεσμα μία σχετικά αναιμική ανάκαμψη της κερδοφορίας και της συσσώρευσης που βασίσθηκε κυρίως στην αύξηση της εκμετάλλευσης της εργασίας. Αυτή προωθήθηκε (α) με την μείωση της αξίας της εργατικής δύναμης, (β) την εντατικοποίηση της εργασίας αλλά και (γ) την για πρώτη φορά μετά τις αρχές του 20ου αι. αύξηση του πραγματικού χρόνου εργασίας (που σήμαινε αύξηση του απλήρωτου χρόνου εργασίας, δηλαδή ενίσχυση της διαδικασίας εξαγωγής απόλυτης υπεραξίας[4]. Όμως δεν υπήρξε ούτε επαρκής απαξίωση κεφαλαίων ούτε ριζικές αλλαγές στην τεχνολογία και στην οργάνωση της παραγωγής (παρά τις πλήρως διαψευσθείσες εξαγγελίες περί «νέας οικονομίας»).

Αυτή η αναιμική ανάκαμψη (που δικαιολογημένα έχει χαρακτηρισθεί ως «σιωπηρή ύφεση» (Shaikh (2011)) πέρασε από μία σειρά κυκλικές διακυμάνσεις που σημαδεύθηκαν επίσης από αντίστοιχες περισσότερο ή λιγότερο σοβαρές κρίσεις (π.χ. κραχ του 1987, συναλλαγματικές κρίσεις της δεκαετίας του 1990). Ιδιαίτερα σημαδεύτηκε από μία καθοδική φάση την περίοδο 2000-2003 που ακολουθήθηκε από μία ανάκαμψη το 2003-2007. Ήδη, όμως, μετά την ύφεση του 2000-3 τα σημεία κάμψης της αύξησης του ποσοστού υπεραξίας και συνεπώς της δυνατότητας αντιρρόπησης της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους άρχισαν να γίνονται εμφανή. Έτσι ήδη από το 2005-6 ο ρυθμός μεγέθυνσης της αμερικάνικης οικονομίας (που δίνει την τόνο με σχετικές χρονικές υστερήσεις στους οικονομικούς κύκλους των άλλων βασικών πόλων του συστήματος) άρχισε να «λαχανιάζει» ενώ από το 2004 σημειώθηκε κάμψη του ρυθμού αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας (που εμπεριέχει την αύξηση της εκμετάλλευσης). Τότε το σύστημα, ήδη από το 2000, προχώρησε στη φυγή προς τα μπροστά: το απελευθερωμένο (μετά τις νεοφιλελεύθερες αλλαγές) χρηματοπιστωτικό σύστημα τροφοδότησε με ρευστότητα το σύστημα και άρα δημιούργησε επενδύσεις και κατανάλωση με στοιχήματα στο μέλλον (τόσο από τους καπιταλιστές [πλασματικό κεφάλαιο, δηλαδή στοίχημα σε μέλλουσα να εξαχθεί υπεραξία] όσο και από τα λαϊκά στρώματα [υπερδανεισμός]). Αυτό οδήγησε σε επιπλέον διόγκωση του χρηματικού κεφαλαίου που ταυτόχρονα μετέθεσε στο μέλλον τα προβλήματα της πραγματικής καπιταλιστικής συσσώρευσης[5]. Η ανάπτυξη του πλασματικού κεφαλαίου οδήγησε, μέσω της μόχλευσης (των νέων χρηματοπιστωτικών προϊόντων) σε «φούσκες» και συνεπώς η υπερσυσσώρευση επιδεινώθηκε. Όλο αυτό το «τρελό τσίρκο» όμως άντεχε όσο μπορούσε να αυξάνει η εκμετάλλευση της εργασίας. Αυτό έγινε μέσω της παροχής ολοένα και περισσότερου απλήρωτου χρόνου με αντάλλαγμα την διατήρηση του διαθέσιμου εισοδήματος. Δηλαδή, οι εργαζόμενοι αύξαναν τον χρόνο εργασίας τους (αυξάνοντας δυσανάλογα το απλήρωτο τμήμα του) για να μπορέσουν να διατηρήσουν την αγοραστική τους δύναμη. Από την στιγμή που αυτή η διαδικασία αύξησης της υπεραξίας άρχισε να «λαχανιάζει» (όπως ήταν αναμενόμενο γιατί για να μπορεί το ποσοστό υπεραξίας να αντιρροπεί την αύξηση της ΟΣΚ πρέπει να αυξάνει με επιταχυνόμενους ρυθμούς που καταντούν στο τέλος εξωπραγματικοί) τότε κατέρρευσαν και τα «στοιχήματα». Οι προσδοκίες για αυξανόμενη μέλλουσα να εξαχθεί υπεραξία από επιχειρηματικά σχέδια εξανεμίστηκαν και ταυτόχρονα κατέρρευσε η ικανότητα των εργαζομένων να διατηρούν μέσω δανεισμού το επίπεδο διαβίωσης τους. Ήταν ο συνδυασμός αυτός, που ξεκίνησε από την σφαίρα της παραγωγής, που έκανε ένα υπό άλλες συνθήκες ασήμαντο πρόβλημα στεγαστικής πίστης στις ΗΠΑ να λειτουργήσει σαν θρυαλλίδα. Η κατάρρευση των «στοιχημάτων» ξεκίνησε από την αδυναμία του παραγωγικού κεφαλαίου να εξάγει υπεραξία με τους απαιτούμενα γοργούς ρυθμούς. Αυτό έθιξε άμεσα το πράγματι αφύσικα υψηλό μερίδιο υπεραξίας που αναδιανέμονταν προς το χρηματικό κεφάλαιο. Και αυτό οδήγησε στην χρεοκοπία χρηματοπιστωτικών οργανισμών που με την σειρά τους μειώνοντας την παροχή ρευστότητας επιδείνωσαν την κατάσταση των παραγωγικών επιχειρήσεων.

Συνεπώς, η σημερινή κρίση ξεκίνησε από το παραγωγικό κεφάλαιο (πάντα σαν κρίση a-la-Marx), εκφράσθηκε ως κρίση στεγαστικής πίστης (στις ΗΠΑ), μεταφέρθηκε στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα και επέστρεψε για να επιτείνει την κρίση του παραγωγικού κεφαλαίου. Η κρίση δεν πήρε την μορφή που έχει από την αυτονόμηση του χρηματικού κεφαλαίου αλλά ακριβώς αντίθετα επειδή το χρηματικό κεφάλαιο (και ιδιαίτερα οι πλασματικές δραστηριότητες του) είναι πάντα εν τέλει δέσμιο του παραγωγικού κεφαλαίου[6]. Η δράση αυτή του χρηματικού κεφαλαίου διευκόλυνε κατ’ αρχήν το παραγωγικό κεφάλαιο καθώς ετεροχρόνισε την επαπειλούμενη κρίση. Όμως τελικά ο ετεροχρονισμός της κρίσης οδήγησε, όταν αυτή αναπόφευκτα ξέσπασε, στο να πάρει ακόμη χειρότερες διαστάσεις.

ΙΙΙ. Η ελληνική κρίση: μία δίδυμη κρίση

Η σημερινή ελληνική κρίση στην Ελλάδα είναι μία δίδυμη κρίση. Αποτελεί συνδυασμό (α) της κρίσης υπερσυσσώρευσης κεφαλαίου (τόσο διεθνώς όσο και μέσα στον ελληνικό καπιταλισμό) με (β) τα ιδιαίτερα ελληνικά διαρθρωτικά προβλημάτα που δημιουργήθηκαν και οξύνθηκαν από την σύγχρονη «Μεγάλη Ιδέα» του ελληνικού κεφαλαίου (την ένταξη του στο ευρωπαϊκό ιμπεριαλιστικό μπλοκ).

Κρίση υπερσυσσώρευσης του κεφαλαίου και κύματα καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων

Η κρίση του 1973 ήταν διπλά επιβαρυντική για τον ελληνικό καπιταλισμό. Πρώτον, τερματίσθηκε η μεταπολεμική «χρυσή εποχή» του. Δεύτερον, η κρίση αυτή συνδέθηκε με την έξαρση της ταξικής πάλης που σημάδεψε την πτώση της δικτατορίας. Η προηγηθείσα «χρυσή εποχή» συνδέθηκε άρρηκτα με την αυταρχική μετεμφυλιακή κυριαρχία του αστισμού και την ουσιαστική παρανομία της Αριστεράς και του εργατικού κινήματος, γεγονός που βοήθησε ουσιαστικά την κερδοφορία του κεφαλαίου. Αντιθέτως, η μεταπολιτευτική ενίσχυση της Αριστεράς και του εργατικού κινήματος επιβάρυνε την ήδη φθίνουσα καπιταλιστική κερδοφορία καθώς επέβαλε στην πρώτη μεταπολιτευτική περίοδο μία ουσιαστική αναδιανομή εισοδήματος προς όφελος της εργασίας καθώς και μία αντίστοιχη βελτίωση των εργασιακών σχέσεων. Συνεπακόλουθα, αντίθετα με τις διεθνείς τάσεις, στην πρώτη μεταπολιτευτική περίοδο εφαρμόσθηκαν στην Ελλάδα φιλολαϊκές Κεϋνσιανές πολιτικές την στιγμή ακριβώς που εγκαταλείπονταν αλλού. Γι’ αυτό άλλωστε ο ελληνικός καπιταλισμός υιοθέτησε καθυστερημένα τις νεοσυντηρητικές πολιτικές.

Τόσο η ΝΔ όσο και, πολύ περισσότερο, το ΠΑΣΟΚ χρησιμοποίησαν συστηματικά «φιλολαϊκές» Κεϋνσιανές πολιτικές κρατικής ρύθμισης και εισοδηματικής αναδιανομής, που συνδύαζαν την ενίσχυση της ανάπτυξης με μία ελεγχόμενη φιλεργατική αναδιανομή εισοδήματος η οποία όμως δεν θα έθιγε δραματικά τα καπιταλιστικά κέρδη. Οι πολιτικές αυτές βελτίωσαν την θέση της εργασίας και ταυτόχρονα συνέβαλαν στην εκτόνωση του μεταπολιτευτικού λαϊκού ριζοσπαστισμού και στην ενσωμάτωση του στο σύστημα κυρίως μέσω ενός εκτεταμένου συστήματος πελατειακών σχέσεων (που δεν άργησε να εξελιχθεί σε ένα ευρύτατο σύστημα διαφθοράς). Απέτυχαν όμως να αντιμετωπίσουν την οικονομική κρίση επειδή εφάρμοζαν επιτυχημένες μεταπολεμικές συνταγές σε μία εντελώς διαφορετική συγκυρία. Οι πολιτικές αυτές έβγαλαν από την δομική κρίση του 1929-30 εφόσον όμως οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι είχαν προηγουμένως προκαλέσει μία δραστική απαξίωση υπερσυσσωρευμένων κεφαλαίων και μπορούσε να ακολουθήσει η επανεκκίνηση της καπιταλιστικής συσσώρευσης από μικρότερες και υγιέστερες βάσεις.

Μόλις αποσοβήθηκε ο άμεσος κίνδυνος κοινωνικο-πολιτικών εκρήξεων, το σύστημα στράφηκε στην αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης υιοθετώντας σταδιακά συντηρητικές πολιτικές καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης από το 1985 και μετά. Πρώτες υιοθετήθηκαν συντηρητικές Κεϋνσιανές πολιτικές που στόχευαν στην μείωση του εργασιακού κόστους ενώ επιδοτήθηκαν ιδιωτικά κεφάλαια, αναλήφθηκε η λειτουργία άλλων που ήταν «προβληματικά», υπήρξε πιστωτική και νομισματική επέκταση και δοκιμάσθηκε να προστατευθούν τα εγχώρια κεφάλαια από τον ξένο ανταγωνισμό με υποτιμήσεις. Η πίεση για τέτοιες παρεμβάσεις είχε ενταθεί λόγω της ένταξη στην ΕΟΚ και του ανοίγματος της οικονομίας που πίεζε τις επιχειρήσεις. Χαρακτηριστικά, το πρόγραμμα σταθερότητας του 1985 μετατόπιζε σαφώς τα βάρη του από τα κέρδη στους μισθούς. Την ίδια περίοδο αρχίζει αυθόρμητα να εμφανίζεται και στην Ελλάδα η τάση αύξησης του πραγματικού χρόνου εργασίας. Όμως παρά την κρατική στήριξη η συνολική κερδοφορία του συστήματος δεν μπόρεσε να ανακάμψει, οι δε κρατικές δαπάνες μετατρέπονταν σε μη-παραγωγικά και συσσωρευόμενα ελλείμματα ακριβώς επειδή δεν υπήρξε μία οργανωμένη ανάταξη της διαδικασίας υπεξαίρεσης υπεραξίας καθώς και μία συστηματική και οργανωμένη απαξίωση των υπερσυσσωρευμένων κεφαλαίων.

Από το 1990 και μετά υιοθετήθηκαν ρητά οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές και η χρονική υστέρηση των ελληνικών καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων έναντι των διεθνών εξαλείφθηκε. Μάλιστα, καθώς ο ελληνικός καπιταλισμός είχε ήδη υστερήσει σημαντικά, δεν προχώρησε πρώτα σε μία καθαρόαιμη μονεταριστική φάση αλλά προωθήθηκαν κατευθείαν στοιχεία των νεοφιλελεύθερων πολιτικών δεύτερης γενεάς. Σε αυτό καθοριστικό ρόλο έπαιξαν οι επιταγές της ΕΕ και η προσπάθεια του ελληνικού κεφαλαίου να ενταχθεί στην ευρωζώνη. Η νεοφιλελεύθερη ατζέντα περιλάμβανε: ιδιωτικοποιήσεις, περικοπές κοινωνικής ασφάλισης, ευνοϊκότερη φορολόγηση των πλουσιοτέρων στρωμάτων, απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων και εισαγωγή ελαστικών μορφών εργασίας.

Όμως και στην ελληνική περίπτωση, όπως και διεθνώς, οι αναδιαρθρωτικές αυτές πολιτικές δεν κατόρθωσαν να ανατάξουν ουσιαστικά τα προβλήματα που δημιούργησε η κρίση του 1973-75. Κατόρθωσαν να συμπιέσουν το εργατικό κόστος και να αυξήσουν τον βαθμό εκμετάλλευσης αλλά δεν μπόρεσαν να ανατάξουν αποτελεσματικά την διαδικασία παραγωγής. Οι ιδιωτικοποιήσεις παρείχαν νέα πεδία κερδοφορίας αλλά, από ένα σημείο και μετά, η απόσυρση του κράτους – συλλογικού κεφαλαιοκράτη οδήγησε σε σοβαρά προβλήματα ρύθμισης και συντονισμού. Η διεθνοποίηση και το άνοιγμα της οικονομίας – ιδιαίτερα το Βαλκανικό «Ελντοράντο» του ελληνικού κεφαλαίου – λειτούργησαν κλασσικά σαν παράγοντες που αντισταθμίζουν την πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους αλλά πλέον δείχνουν να έχουν εξαντλήσει τις δυνατότητες τους. Έτσι σήμερα, μετά από σχεδόν μία τριακονταετία καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων ο ελληνικός καπιταλισμός χτυπήθηκε από την σημερινή οικονομική κρίση με τον χειρότερο δυνατό τρόπο.

Ελληνικός καπιταλισμός και ευρωπαϊκή ενοποίηση: η σύγχρονη «Μεγάλη Ιδέα»

Η ένταξη στο ευρωπαϊκό ιμπεριαλιστικό μπλοκ αποτελεί ένα παρακινδυνευμένο στοίχημα για τον ελληνικό καπιταλισμό. Βοήθησε στη διασφάλιση του συστήματος στην ταραγμένη πρώτη μεταπολιτευτική περίοδο, διευκόλυνε την επιβολή των καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων και αναβάθμισε ιμπεριαλιστικά το ελληνικό κεφάλαιο διανοίγοντας ιδιαίτερα το Βαλκανικό Ελντοράντο. Από την άλλη όμως, το άνοιγμα της οικονομίας και ο ανταγωνισμός με τα πιο αναπτυγμένα δυτικο-ευρωπαϊκά κεφάλαια υποβάθμισε τα ελληνικά σε «φτωχούς συγγενείς» (με αύξηση της διείσδυσης ξένων κεφαλαίων στη χώρα), εκχώρησε κρίσιμα εργαλεία οικονομικής πολιτικής στα όργανα της ΕΕ (που εκφράζουν τα συμφέροντα και τις επιλογές των ηγεμονικών οικονομιών της) και αποδιάρθρωσε το παραγωγικό μοντέλο της ελληνικής οικονομίας χωρίς να το αντικαταστήσει με κάποιο άλλο συνεκτικό μοντέλο (με αποτέλεσμα την ραγδαία υποχώρηση της ανταγωνιστικότητας ιδιαίτερα έναντι των ευρωπαϊκών οικονομιών). Μάλιστα, η ένταξη στην ΟΝΕ (δηλαδή η προσπάθεια του ελληνικού καπιταλισμού να ενταχθεί στον «σκληρό πυρήνα» της εξελισσόμενης ενοποίησης) χειροτέρεψε ακόμη περισσότερο τα πράγματα. Η απώλεια της συναλλαγματικής πολιτικής και η υψηλή συναλλαγματική ισοτιμία (καθώς το ευρώ ισχυροποιήθηκε έναντι του δολαρίου και άλλων νομισμάτων) επιδείνωσε συνολικά την ελληνική ανταγωνιστικότητα. Η εμφανής πλέον δόμηση της ΕΕ ως μίας ιμπεριαλιστικής ενοποίησης όπου ο «σκληρός πυρήνας» γύρω από την Γερμανία επιβάλλει νεο-μερκαντιλιστικές πολιτικές στις περιφερειακές λιγότερο αναπτυγμένες χώρες βρίσκεται πίσω από αυτή την στρατηγική υποβάθμιση.

Όλη αυτή η στρατηγική υποβάθμιση απαλύνθηκε για ένα χρονικό διάστημα καθώς η ΟΝΕ διευκόλυνε τον φθηνό δανεισμό των λιγότερο αναπτυγμένων μελών της και οδήγησε σε μία τεχνητή ανάπτυξη. Έτσι, πολλά από τα σημερινά «γουρούνια» (PIGS) προβλήθηκαν στο παρελθόν ως οικονομικά θαύματα (Ιρλανδία, Πορτογαλία κλπ.). Έκφραση αυτού ήταν οι υψηλοί ελληνικοί ρυθμοί ανάπτυξης αμέσως μετά την είσοδο στην ΟΝΕ. Αυτό ενίσχυσε σημαντικά την ήδη δοκιμαζόμενη κερδοφορία του ελληνικού κεφαλαίου. Βέβαια, από αυτή την τεχνητή ανάπτυξη επωφελήθηκαν τα μέγιστα τα δυτικο-ευρωπαϊκά κεφάλαια παίρνοντας προνομιακά μεγάλα έργα και διευρύνοντας μερίδια αγοράς και ιδιοκτησίας. Χαρακτηριστική περίπτωση οι δαπανηρότεροι στην ιστορία Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας το 2004 με τα άχρηστα και υπερτιμολογημένα έργα και τα τεράστια διασπαθισμένα δημόσια κονδύλια. Ουσιαστικά δηλαδή, η φθηνή χρηματοδότηση και η τεχνητή ανάπτυξη λειτούργησαν σαν «εμπορική πίστωση» των δυτικο-ευρωπαϊκών κεφαλαίων για να επεκτείνουν ιδιοκτησιακά δικαιώματα και αγορές.

Το ξέσπασμα της σημερινής κρίσης έθεσε τέλος σε όλη αυτή την ευφορία. Πρώτον, επανήλθε στην επιφάνεια η σοβούσα κρίση υπερσυσσώρευσης του κεφαλαίου. Δεύτερον, ο ετεροχρονισμός της μέσω του πλασματικού κεφαλαίου πήρε τέλος καθώς οι αγορές χρήματος «στέγνωσαν». Τρίτον, η ιμπεριαλιστική «επιδότηση» της κερδοφορίας περιορίσθηκε απότομα. Οι Βαλκανικές και ανατολικο-ευρωπαϊκές οικονομίες χτυπήθηκαν από τις πρώτες και ιδιαίτερα άσχημα καθώς εκτός από τα εσωτερικά τους προβλήματα επωμίσθηκαν και βάρη των ιμπεριαλιστικών οικονομιών που τις εκμεταλλεύονται. Ταυτόχρονα όμως αγρίεψαν και οι ενδο-ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί με αποτέλεσμα οι πιο αδύναμοι (και μεταξύ αυτών ο ελληνικός καπιταλισμός) να χάσουν έδαφος και κερδοφορία.

Η ελληνική κρίση πήρε την μορφή των «διπλών ελλειμμάτων» (δημόσιο έλλειμμα και εξωτερικό χρέος) ακριβώς λόγω της συμμετοχής της στην ΕΕ. Με το ξέσπασμα της κρίσης όλα τα αστικά κράτη παρείχαν αφειδώς νομισματική αλλά και δημοσιονομική στήριξη στα ιδιωτικά κεφάλαια (και ιδιαίτερα στο χρηματοπιστωτικό σύστημα). Συνεπώς, από το 2008 τα δημόσια ελλείμματα εκτινάχθηκαν στα ύψη και ακολούθησε το δημόσιο χρέος καθώς η στήριξη αυτή χρηματοδοτήθηκε κυρίως με δανεισμό. Έτσι για πολλές χώρες η κρίση μετατράπηκε σε δημοσιονομική κρίση. Το ελληνικό δημοσιονομικό έλλειμμα (πριν στοχοποιηθεί για «ελληνικές στατιστικές», που όμως εφαρμόζουν και πολλές άλλες χώρες της ΕΕ) μετατράπηκε σε υψηλό εξωτερικό χρέος (γιατί θα μπορούσε όπως στην Ιαπωνία να καλυφθεί εσωτερικά) λόγω της επιβεβλημένη από την ΟΝΕ ουσιαστικής απαγόρευσης του εσωτερικού δανεισμού.

Η ΟΝΕ είναι μία μη-βέλτιστη νομισματική ζώνη λόγω της υπαρκτής και επιδεινούμενης ανισομέρειας των μελών της. Η ανισομέρεια κάνει την ευρωζώνη ιδιαίτερα ευάλωτη σε «ασύμμετρες κρίσεις» (που επιδρούν διαφορετικά σε διαφορετικές οικονομίες). Για να απαλυνθεί έστω αυτό το (άλυτο) πρόβλημα θα έπρεπε οι πιο ισχυρές οικονομίες να στηρίξουν τις πιο αδύναμες. Όμως, όταν κινδυνεύουν οι ίδιες δεν είναι διατεθειμένες να επιδοτήσουν «πτωχούς συγγενείς» και αντίθετα τους φορτώνουν στυγνά δικά τους βάρη. Γι’ αυτό αντί η δημοσιονομική κρίση να πλήξει τους βασικούς ενόχους επιλέχθηκαν τα «γουρούνια» (με την χτυπητή εξαίρεση της Ιταλίας που είναι μία μεγάλη δύναμη και επικίνδυνο να θιγεί και προς το παρόν της Ισπανίας, λόγω του μεγάλου μεγέθους της) ως αιμοδότες – μέσω τοκογλυφικού δανεισμού και εκποίησης περιουσιακών στοιχείων – της συσσώρευσης του ηγεμονικού πυρήνα της ΕΕ.

IV. Μνημόνιο: η πολιτική της ΕΕ, του ΔΝΤ και του ελληνικού κεφαλαίου

Η Ελλάδα μπήκε παραδειγματικά στο εδώλιο και έτσι το κόστος δανεισμού μεθοδευμένα οδηγήθηκε να πάρει τοκογλυφικές διαστάσεις (προς όφελος ιδιαίτερα δυτικο-ευρωπαϊκών τραπεζών αλλά και του εγχώριου τραπεζικού κεφαλαίου). Όταν αυτή η επιπρόσθετη υπερχρέωση έφθασε στα όρια της και τέθηκε σε κίνδυνο η ίδια η ΟΝΕ τότε της επιβλήθηκε το Μνημόνιο ΕΕ-ΔΝΤ. Δηλαδή δόθηκαν κεφάλαια από τον «σκληρό πυρήνα» για την αντιμετώπιση του άμεσου προβλήματος πληρωμής των χρεών (κυρίως προς τον ίδιο) αλλά με την μετατροπή της Ελλάδας σε οικονομικό προτεκτοράτο. Μάλιστα, καθώς πλέον ομολογείται ότι η επιτυχία του Μνημονίου στον προβλεπόμενο χρονικό ορίζοντα είναι μάλλον ανέφικτη και συζητείται παράταση του, τότε η κατάσταση μειωμένης κυριαρχίας παρατείνεται επ’ αόριστον.

Το ελληνικό κεφάλαιο συναίνεσε σε αυτή την πολιτική «εσωτερικής υποτίμησης» και «ανταγωνιστικού αποπληθωρισμού» μεταφέροντας έτσι τα βάρη στην εργασία. Η «εσωτερική υποτίμηση» σημαίνει την δραστική μείωση του κόστους της εργασίας τόσο με άμεσες περικοπές όσο και με την ραγδαία επιδείνωση των εργασιακών σχέσεων. Υποτίθεται, κατά τα κυρίαρχα Οικονομικά, ότι –με τις ανάλογες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις (απορρύθμιση της αγοράς εργασίας, ιδιωτικοποιήσεις, μεγαλύτερο άνοιγμα της οικονομίας κλπ.) – αυτό θα οδηγήσει σε αποπληθωρισμό των εγχώριων τιμών και συνεπώς θα βελτιώσει την ανταγωνιστικότητα. Έτσι, μετά την αρχική βαθειά ύφεση (καθώς αυτή είναι μία προ-κυκλική πολιτική) θα ακολουθήσει μία γρήγορη και ισχυρή ανάκαμψη ενώ ταυτόχρονα θα έχουν αναταχθεί τα διπλά ελλείμματα.

Όμως αυτό το ρόδινο για το κεφάλαιο σενάριο έχει σοβαρές αδυναμίες. Η εργασία επωμίζεται το κόστος της αναδιάρθρωσης αλλά αυτό από μόνο του δεν εγγυάται την έξοδο από την κρίση. Ακόμη και σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του ΔΝΤ, τη διαχείριση του δημοσίου ελλείμματος θα πάρει ένα-δύο χρόνια, αλλά το εξωτερικό χρέος θα είναι υπέρογκο για πολλά χρόνια. Αφετέρου, η βαθειά ύφεση αμφισβητεί τις εκτιμήσεις για ανάκαμψη το 2012. Όμως, η ύφεση και ο «αποπληθωρισμός» έχουν δύο επικίνδυνες για το κεφάλαιο επιπλοκές. Πρώτον, η καταστροφή των μικροαστικών στρωμάτων, που αποτελούσαν μετεμφυλιακά και μεταπολιτευτικά ένα καίριο σύμμαχο της αστικής τάξης, διασαλεύει επικίνδυνα τις κοινωνικές συμμαχίες της. Δεύτερον, η αξία των ελληνικών κεφαλαίων μειώνεται με αποτέλεσμα να κινδυνεύουν να εξαγορασθούν αντί πινακίου φακής από ξένα και ιδιαίτερα δυτικο-ευρωπαϊκά κεφάλαια. Η προοπτική, με την βοήθεια της ΕΕ και του ΔΝΤ, να πληρώσει την κρίση η εργασία δεν δυσαρεστεί καθόλου το ελληνικό κεφάλαιο. Η προοπτική όμως να υποβαθμισθεί περαιτέρω έναντι των ξένων κεφαλαίων δεν του είναι καθόλου ευχάριστη. Αυτός ο κίνδυνος γίνεται πλέον εξαιρετικά ορατός.

V. Ποια πρόταση διεξόδου;

Απέναντι στην καπιταλιστική κρίση και τους ιμπεριαλιστικούς ανταγωνισμούς ο κόσμος της εργασίας πρέπει να αντιτάξει την δική του προοπτική. Ο στρατηγικός ορίζοντας της δεν μπορεί να είναι άλλος από αυτόν της ανατροπής του καπιταλισμού και της σοσιαλιστικής μετάβασης. Όσο και εάν λοιδορείται από σύγχρονους «από καθέδρας σοσιαλιστές», η σημερινή κρίση δείχνει την εξάντληση των ιστορικών ορίων του συστήματος καθώς κάθε εφικτή παράταση ζωής του μόνο μία παλινόρθωση στην πρωτο-καπιταλιστική βαρβαρότητα μπορεί να φέρει.

Όμως η σοσιαλιστική προοπτική δεν γίνεται αυτόματα αλλά έχει αυστηρές προϋποθέσεις και προαπαιτήσεις που συγκροτούν ένα μεταβατικό πρόγραμμα. Ο κεντρικός πυλώνας ενός τέτοιου προγράμματος είναι η έξοδος από την ΕΕ καθώς αυτή η ιμπεριαλιστική λυκοσυμμαχία μόνο αντιδραστικές λύσεις μπορεί να προσφέρει και, επιπλέον, αντιμάχεται ενεργά μία ριζοσπαστική προοπτική. Ακόμη και τεχνικά μία έξοδος από την ΟΝΕ, ιδιαίτερα για μία λιγότερο αναπτυγμένη χώρα σαν την Ελλάδα, είναι ατελέσφορη καθώς θα συνεχίσει να δεσμεύεται από την κοινή αγορά. Η θέση αυτή αποτελεί, στην σημερινή συγκυρία, «κόκκινη γραμμή» για το σύστημα και διαχωρίζει την οικόσιτη από την πραγματικά επαναστατική Αριστερά.

Η αποδέσμευση από την ΕΕ πρέπει να συνοδευθεί από:

(1) Την άρνηση του εξωτερικού χρέους (που μπορεί, εάν χρειασθεί να το επαναδιαπραγματευθεί η χώρα αργότερα) που θα απαλλάξει την χώρα από την δαμόκλεια σπάθη του εξωτερικού χρέους. Άλλωστε, όπως έδειξε και η περίπτωση της Αργεντινής, οι περισσότεροι ξένοι δανειστές θα τρέξουν γρήγορα να διαπραγματευθούν την διευθέτηση των χρεών.

(2) Την εισαγωγή ελέγχων στην κίνηση των κεφαλαίων έτσι ώστε να αποφευχθεί η φυγή στο εξωτερικό

(3) Την κρατικοποίηση του τραπεζικού συστήματος (που ούτως ή άλλως στηρίζεται σκανδαλωδώς από το δημόσιο) έτσι ώστε να αποφευχθεί η κατάρρευση του και να χρησιμοποιηθεί για την χρηματοδότηση της οικονομίας

(4) Την δημιουργία ενός πραγματικού συστήματος προοδευτικής φορολογίας έτσι ώστε να τονωθεί η ζήτηση των λαϊκών και μεσαίων στρωμάτων και να ενισχυθεί έτσι η οικονομία με το ταυτόχρονο κυνήγι της φοροδιαφυγής και ιδιαίτερα αυτής που καμία κυβέρνηση δεν αγγίζει (των μεγάλων επιχειρήσεων και των ευκατάστατων στρωμάτων) για να εξευρεθούν πόροι για την αναπτυξιακή ενίσχυση της οικονομίας.

(5) Την για περιορισμένο χρονικό διάστημα ελεγχόμενη διολίσθηση της ισοτιμίας του νομίσματος, έτσι ώστε να διευκολυνθεί η εμπορική ανταγωνιστικότητα σε συνδυασμό με ένα σύστημα ελέγχου των τιμών έτσι ώστε να μην υπάρξουν αδικαιολόγητες πληθωριστικές αυξήσεις ιδιαίτερα στα είδη μαζικής κατανάλωσης. Η πολιτική αυτή θα διευκολύνει επίσης την βιομηχανική και παραγωγική αναγέννηση της οικονομίας.

Τέλος, μία τέτοια στρατηγική πρέπει να συνοδεύεται από ένα πρόγραμμα σχεδιασμένης παραγωγικής αναδιάρθρωσης της οικονομίας σε μία σοσιαλιστική κατεύθυνση (δηλαδή με την κοινωνική ιδιοκτησία και έλεγχο τουλάχιστον των βασικών οικονομικών κλάδων). που θα στηρίξει υπάρχοντες, θα ξαναγεννήσει παλιούς και θα δημιουργήσει νέους κλάδους παραγωγής με κριτήριο τα συμφέροντα και τα οφέλη της μεγάλης μισθοσυντήρητης πλειοψηφίας της κοινωνίας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ιωαννίδης Α. – Μαυρουδέας Στ. (2005), «Δουλεύουν υπερβολικά οι Έλληνες εργαζόμενοι; Τάσεις του εργάσιμου χρόνου στην Ελλάδα», επετηρίδα «ΕΡΓΑΣΙΑ 2004».

Maniatis Th. (2005), ‘Marxian Macroeconomic Categories in the Greek Economy’, Review of Radical Political Economics vol.37 no.4.

Μανιάτης Θ., Τσαλίκη Π. & Τσουλφίδης Λ. (1999), Ζητήματα Πολιτικής Οικονομίας: Η περίπτωση της Ελλάδας, Αθήνα: ΙΣΚ.

Μαυρουδέας Στ. (2009), «Η κρίση, τα αίτια της και η ελληνική οικονομία» σε κείμενα ημερίδας της ΚΕ του ΚΚΕ, Σύγχρονη Εποχή.

Μαυρουδέας Στ. (2006), «Το διεθνές καπιταλιστικό σύστημα και η συνεχιζόμενη επικαιρότητα της θεωρίας του ιμπεριαλισμού», στον τόμο της Διημερίδας «Ιμπεριαλισμός: Αντιθέσεις και Αντιστάσεις», εκδόσεις ΚΨΜ.

Μαυρουδέας Στ. (2010), «Ανάπτυξη και κρίσεις: Η ταραγμένη διαδρομή του ελληνικού καπιταλισμού» σε Τόπος (2010), «Ο χάρτης της κρίσης: Το τέλος της αυταπάτης», εκδ. Τόπος.

Μαυρουδέας Στ. (2011), «Η Ελλάδα και η Ευρωπαϊκή Ένωση: καπιταλιστική κρίση και ενδο-ιμπεριαλιστικές αντιθέσεις» στον τόμο της Επιστημονικής Εταιρείας Πολιτικής Οικονομίας, εκδ. Τυπωθύτω (υπό έκδοση).

Shaikh A. & Tonak Α. (1994), Measuring the Wealth of Nations, Cambridge: Cambridge University Press.

Shaikh A. (2011), ‘The first great depression of the 21st century’, Socialist Register 2010 (forthcoming).


[1] Για μία αναλυτικότερη παρουσίαση της ιστορικής διαδρομής του ελληνικού καπιταλισμού βλέπε Μαυρουδέας (2010).

[2] Μία αναλυτικότερη παρουσίαση της θεωρίας του ιμπεριαλισμού δίνεται σε Μαυρουδέας (2006).

[3] Αναλυτικότερα βλέπε Μαυρουδέας (2011).

[4] Αναλυτικότερα για τις τάσεις αύξησης του πραγματικού χρόνου εργασίας και ενίσχυσης της υπεξαίρεσης απόλυτης υπεραξίας βλέπε Ιωαννίδης & Μαυρουδέας (2005).

[5] Ένα παράγωγο της ανάπτυξης των δραστηριοτήτων στη σφαίρα της κυκλοφορίας είναι η αύξηση της μη-παραγωγικής σε βάρος της παραγωγικής εργασίας, που ρίχνει περαιτέρω το ποσοστό κέρδους (βλέπε Μανιάτης (2005)).

[6] Διεξοδικότερη κριτική τόσο της ερμηνείας της σημερινής κρίσης ως κρίσης χρηματιστικοποίησης όσο και σε άλλες ερμηνείες δίνεται σε Μαυρουδέας (2009), Mavroudeas (2010).

Περίπατο πάει η εμπιστοσύνη των πολιτών στο ευρώ

Περίπατο πάει η εμπιστοσύνη των πολιτών στο ευρώ

Aρθρο: Οpinion Post στις 16 Μαρτίου 2011

Μετά τους Πορτογάλους είμαστε οι πλέον απογοητευμένοι από το κοινό νόμισμα!

 

Τα δύο τρίτα (67%) των πολιτών στις χώρες της ευρωζώνης θεωρούν ότι το ευρώ αποτελεί θετικό στοιχείο για την Ευρώπη, ωστόσο, το ποσοστό αυτό είναι χαμηλότερο σε σχέση με το ποσοστό εκείνων που είχαν την ίδια γνώμη το 2009 (70%) σημειώνει ο επίτροπος οικονομικών και νομισματικών υποθέσεων κ. Ο. Ρεν έπειτα από ερώτηση του ευρωβουλευτή της Ν.Δ. κ. Γ. Παπανικολάου σχετικά με την έλλειψη εμπιστοσύνης των πολιτών στο ευρώ και τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης σε αυτήν.

Συγκεκριμένα, οι ΄Ελληνες εμφανίζονται δεύτεροι στη κατάταξη των πολιτών με την χαμηλότερη εμπιστοσύνη στο ευρώ (65% θεωρούν ότι είναι θετικό) μαζί με τους Ισπανούς και τους Γάλλους, ενώ οι πιο σκεπτικιστές εμφανίζονται οι Πορτογάλοι (61% θεωρούν θετικό το ευρώ). Στον αντίποδα, Ιρλανδοί (85%), Λουξεμβούργιοι (81%) και Βέλγοι (75%) εμφανίζονται οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές του κοινού νομίσματος.

Απευθυνόμενος προς τον Επίτροπο Ρεν ο κ. Παπανικολάου θέλησε να πληροφορηθεί σε ποιο βαθμό η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί πως η κρίση χρέους στην περιφέρεια της ευρωζώνης έχει συμβάλει σε αυτή την εξέλιξη. Ο Φινλανδός επίτροπος ανέφερε πως οι μέχρι στιγμής έρευνες δεν επιτρέπουν τον προσδιορισμό πιθανής σχέσης μεταξύ ενός γεγονότος όπως η κρίση του δημόσιου χρέους και της υποστήριξης προς το ευρώ. Παρόλαυτα υπογράμμισε πως το ευρώ είναι σταθερό ως νόμισμα, τόσο από πλευράς τιμών, όσο και από πλευράς συναλλαγματικών ισοτιμιών. Ωστόσο, καθώς η κρίση του δημόσιου χρέους έχει αναδείξει ελλείψεις στη διακυβέρνηση της ζώνης του ευρώ, η Επιτροπή έχει διατυπώσει νομοθετικές προτάσεις για την κάλυψη των ελλείψεων αυτών, όπως η ενίσχυση της διακυβέρνησης μαζί με ενισχυμένη μικρο και μακροπροληπτική εποπτεία του χρηματοπιστωτικού τομέα που θα συμβάλουν στην αποτροπή παρόμοιων κρίσεων στο μέλλον.

Η διεθνοποίηση του γουαν είναι ένα σημαντικό ζήτημα με περίπλοκες πλευρές – Ένα ενδιαφέρον σχετικό άρθρο του Μ.Λίτση

Μωυσής Λίτσης

Καλώς ήλθε το γουάν

24 Ιανουαρίου 2011

FMVoice.gr

Ένα βήμα παραπέρα στη διεθνοποίηση του γουάν, προχώρησε πρόσφατα η Κίνα, επιτρέποντας στις κινεζικές επιχειρήσεις να χρησιμοποιούν το κινεζικό νόμισμα στις επενδύσεις τους στο εξωτερικό.
http://www.fmvoice.gr/InternationalNews/International/%CE%9A%CE%B1%CE%BB%CF%8E%CF%82-%CE%AE%CE%BB%CE%B8%CE%B5-%CF%84%CE%BF-%CE%B3%CE%BF%CF%85%CE%AC%CE%BD/6-1993.html

Παράλληλα η ελεγχόμενη από το κράτος τράπεζα Bank of China επέτρεψε για πρώτη φορά στους πελάτες της να συναλλάσσονται σε γουάν και να ανοίγουν λογαριασμούς στις ΗΠΑ.

Οι αποφάσεις αυτές εντάσσονται στις προσπάθειες της Κίνας να καταστήσει το γουάν διεθνές νόμισμα, παρόλο που η ισοτιμία του ελέγχεται ακόμη από την κυβέρνηση.

Παράλληλα το δικαίωμα να ανοίγονται λογαριασμοί σε γουάν μέσα στις ΗΠΑ, εντάσσεται στην προσπάθεια για ακόμη μεγαλύτερη σύσφιξη των σινο-αμερικανικών οικονομικών σχέσεων, γεγονός που φάνηκε και από τις επιχειρηματικές συμφωνίες ύψους 45 δις. δολαρίων που έκλεισε στο πρόσφατό ταξίδι του στην Ουάσιγκτον, ο Κινέζος πρόεδρος Χου Ζιντάο.

Η Κίνα άλλωστε διαθέτει χαρτοφυλάκιο με αμερικανικά κρατικά ομόλογα αξίας 906,8 δις. δολαρίων και έχει κάθε λόγο να θέλει η αμερικανική οικονομία να πάει καλά. Η Αμερική έχει ανάγκη την Κίνα και η Κίνα την Αμερική…

Μέχρι τα μέσα του περασμένου έτους, η αγορά και πώληση γουάν ήταν επικεντρωμένη κυρίως στην ηπειρωτική Κίνα, όπου ισχύουν αυστηροί έλεγχοι στην κίνηση κεφαλαίων.

Τον Ιούλιο του 2010 ξεκίνησε η συναλλαγή γουάν στο Χονγκ Κονγκ που αν και ανήκει πολιτικά στην Κίνα, έχει ανεξαρτησία στην οικονομική πολιτική και δικό του νόμισμα(δολάριο Χονγκ Κονγκ). Οι ημερήσιες συναλλαγές έφθασαν μέσα σε λίγους μήνες από το μηδέν έφθασαν στα 400 εκατ. δολάρια.

Στις ΗΠΑ επιχειρηματίες και ιδιώτες μπορούσαν ήδη να συναλλάσσονται σε γουάν μέσω δυτικών τραπεζών όπως η HSBC. Τώρα η Bank of China, η οποία ανήκει κατά 70% στο κινεζικό κράτος επιτρέπει σε επιχειρήσεις και ιδιώτες να αγοράζουν και να πωλούν κινεζικό νόμισμα μέσω λογαριασμών στα υποκαταστήματα της στην Αμερική.

Προς το παρόν πάντως το ποσό σε γουάν που μπορεί να μετατραπεί από ιδιώτη που βρίσκεται στις ΗΠΑ, περιορίζεται στα 4.000 δολάρια την ημέρα. Στόχος των περιορισμών είναι να αποτραπεί η κερδοσκοπία με το νόμισμα.

Στα πλαίσια της αναβάθμισης της «νομισματικής διπλωματίας» και της επιδίωξης για διεθνοποίηση του γουάν, οι κινεζικές αρχές αύξησαν τον περασμένο Δεκέμβριο και τον αριθμό των εξαγωγέων που μπορούν να χρησιμοποιούν το γουάν στις διεθνείς τους συναλλαγές από λίγες εκατοντάδες σε σχεδόν 70.000.

Ορισμένοι αναλυτές εκτιμούν ότι σε πολύ λίγα χρόνια το 20% με 30% των ανερχόμενων σε 2,3 τρις. δολάρια κινεζικών εισαγωγών θα γίνεται πλέον σε γουάν αντί σε δολάρια.

Επιπλέον το χρηματιστήριο του Χονγκ-Κονγκ επεξεργάζεται ήδη τρόπους που θα επιτρέπουν σε επενδυτές να αγοράζουν μετοχές σε γουάν ακόμη και αν δε διαθέτουν κινεζικό νόμισμα.

Η κίνηση αυτή θεωρείται το πρώτο βήμα από το πέμπτο μεγαλύτερο σε κεφαλαιοποίηση χρηματιστήριο στον κόσμο για την έκδοση μετοχών σε γουάν αντί σε δολάρια Χονγκ Κονγκ.

Το γουάν ενισχύθηκε 3,3% έναντι του δολαρίου πέρυσι, μετά την κατάργηση της πρόσδεσης με το αμερικανικό νόμισμα πέρυσι τον Ιούνιο, γεγονός που ενέτεινε τις αμερικανικές πιέσεις προς την κυβέρνηση του Πεκίνου να προχωρήσει σε ακόμη μεγαλύτερη ανατίμηση του νομίσματός του.

Από το 2005 που η Κίνα προχώρησε στην πρώτη μεγάλη αναπροσαρμογή της ισοτιμίας, το γουάν έχει ενισχυθεί κατά 25%. Παρόλα αυτά οι Αμερικανοί εξακολουθούν να θεωρούν το γουάν υποτιμημένο έως και 40% έναντι του δολαρίου.

Άρθρο του Γ.Αγγέλη: Τα διετή ομόλογα «αμφισβητούν» τη σταθερότητα της κυβέρνησης

Τα διετή ομόλογα «αμφισβητούν» τη σταθερότητα της

κυβέρνησης

 

Του Γιάννη Αγγέλη

Τα spreads των ελληνικών ομολόγων προσφέρονται τα τελευταία 24ωρα, δηλαδή μετά την ανακοίνωση των αποφάσεων της έκτακτης Σύνοδο Κορυφής, για χρήσιμες «ερμηνείες» όσον αφορά την εκτίμηση των αγορών για την πορεία της κατάστασης στην Ελλάδα.

Ο κ. Π. Χριστοδούλου επικεφαλής του ΟΔΔΗΧ (Οργανισμός Διαχείρισης Δημόσιου Χρέους) δήλωσε ότι η επιστροφή της Ελλάδας στις αγορές κεφαλαίου προϋποθέτει την μείωση των επιτοκίων δανεισμού σε επίπεδα 5% – 5,5%.

Πριν από λίγο καιρό ανώτατο στέλεχος του ΥΠΟΙΚ σε ανεπίσημη συζήτηση στις Βρυξέλλες είχε εκτιμήσει ότι κάθε επιτόκιο πάνω από το 3,5% καθιστά την εξυπηρέτηση του ελληνικού χρέους δυσβάσταχτη. Τώρα το επιτόκιο του δανείου των 110 δισ. ευρώ, στο οποίο θα καταλήξει μετά τις διορθώσεις (μείωση) που θα γίνουν από τη Σύνοδο Κορυφής αλλά και την αύξηση του euribor που θα επέλθει σαν συνέπεια της ανόδου των επιτοκίων από την ΕΚΤ, υπολογίζεται λίγο κάτω – λίγο πάνω από το 5%, με άλλα λόγια εκεί που βλέπει ο κ. Χριστοδούλου την επιστροφή στις αγορές…

Μια προσεκτική ματιά όμως στα spreads είναι αρκετή για να εντοπίσει ένα παράδοξο φαινομενικά χαρακτηριστικό: τα επιτόκια των διετών ομολόγων στην δευτερογενή αγορά, παραμένουν σε επίπεδα πάνω από το 16%!

Θα ήταν κατανοητό να συμβαίνει αυτό -όπως και πράγματι γίνεται- για τα πενταετή ή τα δεκαετή ομόλογα των οποίων οι λήξεις πέφτουν εκτός της περιόδου εκταμίευσης του δανείου των 110 δισ. ευρώ.

Όμως τα διετή ομόλογα λήγουν εντός της περιόδου εξασφαλισμένης αποπληρωμής (με τους πόρους του δανείου). Και όχι μόνο αυτό. Με την απόφαση για την επέκταση της δυνατότητας του Ταμείου διάσωσης (EFSF) να αγοράζει κρατικά ομόλογα θα μπορούσε να πει κανείς ότι διασφαλίζεται και η κάλυψη της «τρύπας» που υπάρχει στο 2012 στην εξυπηρέτηση του δημοσίου χρέους ακόμα και αν η Ελλάδα παραμένει αποκλεισμένη από τις αγορές. Γιατί λοιπόν τα επιτόκιά τους παραμένουν τόσο ψηλά στα διετή ομόλογα;

Η απάντηση δεν είναι οικονομική, είναι πολιτική και έχει να κάνει με το γεγονός ότι οι αγορές κεφαλαίου παραμένουν πολύ επιφυλακτικές στο κατά πόσο η ελληνική κυβέρνηση θα είναι σε θέση να διατηρήσει την τρέχουσα εφαρμογή του «μνημονίου» και έτσι τη συνέχιση της εκταμίευσης των δόσεων του δανείου. Η φημολογία αλλά και οι επίμονες συζητήσεις τον τελευταίο καιρό για το ενδεχόμενο πρόωρων εκλογών έχουν εντείνει το σχετικό κλίμα.

Την επιφύλαξη αυτή όμως ενίσχυσε και ο αποκλεισμός της Ιρλανδίας από κάθε διευκόλυνση από τη Γερμανία και τον σκληρό πυρήνα της Ευρωζώνης, μετά την απορριπτική στάση  της νέας ιρλανδικής κυβέρνησης απέναντι στους όρους του Βερολίνου για αύξηση του χαμηλού συντελεστή φορολόγησης επιχειρήσεων. Το «μήνυμα» δεν αφορούσε μόνο το Δουβλίνο. Αφορούσε όλες τις ενδιαφερόμενες προβληματικές οικονομίες και κυρίως την Ελλάδα απέναντι στην οποία οι απαιτήσεις, πέραν του πακέτου πωλήσεων κρατικής περιουσίας ύψους 50 δισ. ευρώ, περιλαμβάνουν το περιβόητο πακέτο μέτρων 2012 – 2014 το οποίο θα πρέπει να κατατεθεί και να εγκριθεί μέσα στον επόμενο μήνα θέτοντας σε «τεστ αντοχής» την κυβέρνηση Παπανδρέου.

Οι επιφυλάξεις για τις «αντοχές» του ελληνικού πολιτικού συστήματος είναι που αποτυπώνονται στην εξωπραγματική (16,6%) απόδοση  των διετών ομολόγων.

Πηγή:www.capital.gr

FT: Άνθρακες ο θησαυρός της συμφωνίας στην ΕΕ

Άνθρακες ο θησαυρός της συμφωνίας στην ΕΕ

By LEX
Δημοσιεύθηκε: 14:05 – 15/03/11

http://www.euro2day.gr/ftcom_gr/194/articles/631073/ArticleFTgr.aspx

Το πιο παλιό κόλπο στο εγχειρίδιο των μάγων είναι το πώς να τραβήξεις ένα λαγό από το μαγικό καπέλο. Αυτό ακριβώς έκαναν και οι Ευρωπαίοι ηγέτες το Σαββατοκύριακο, όταν «τράβηξαν» το πακέτο μέτρο για την στήριξη των χωρών, ώστε να επιβιώσουν από την κρίση κρατικού χρέους την στιγμή που οι επενδυτές χαμήλωναν τις προσδοκίες τους. Το πακέτο κερδίζει χρόνο για την ΕΕ (διόλου ευκαταφρόνητος στόχος) αλλά δεν επιλύει το βασικό πρόβλημα της ευρωζώνης: τον κίνδυνο χρεοκοπίας. 

Δεδομένων των δυσκολιών για την επίτευξη συμφωνίας σε μία διχασμένη ένωση, αλλά και των μέχρι τώρα χαμένων ευκαιριών, η ανακοίνωση αποτελεί πρόοδο. Το ευρωπαϊκό ταμείο χρηματοοικονομικής σταθερότητας (EFSF), το βασικό όχημα για την χρηματοδότηση των χωρών που αντιμετωπίζουν δυσκολίες, θα έχει περισσότερα διαθέσιμα κεφάλαια, από 250 δισ. ευρώ στα 440 δισ. ευρώ, ενώ το επιτόκιο των δανείων από το ταμείο θα είναι κατά 1% χαμηλότερο. Η Ελλάδα θα ευνοηθεί, αλλά δεν επετεύχθη συμφωνία για την Ιρλανδία και το πακέτο δεν έχει καμία αναφορά για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η Πορτογαλία, η οποία είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα αναγκαστεί να προσφύγει στον μηχανισμό στήριξης.

Τα μέτρα, τα οποία προβλέπεται ότι θα οριστικοποιηθούν μέχρι την σύνοδο Κορυφής της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις 24 και 25 Μαρτίου θα αφορούν το διάστημα μέχρι τα μέσα του 2013, όταν το EFSF θα αντικατασταθεί από έναν μεγαλύτερο μηχανισμό χρηματοδότησης. Οποιαδήποτε υπόνοια όμως, ότι αυτό είναι η «μεγάλη συμφωνία» που απαιτείται για να βγει η ευρωζώνη από την κρίση είναι ευσεβής πόθος, για δύο λόγους.


Κατ’ αρχήν τα μέτρα μειώνουν το πολιτικό κόστος για ορισμένες κυβερνήσεις (κυρίως την γερμανική) των χωρών που χρηματοδοτούν την στήριξη (λόγω των πολιτικών χειρισμών της Angela Merkel) αλλά αυξάνουν το πολιτικό κόστος για τις χώρες που χρειάστηκαν ή που χρειάζονται στήριξη (κυρίως στο Δουβλίνο). 

Κατά δεύτερον, τα μέτρα δεν απευθύνονται στο βασικό θέμα του χρέους. Το κρατικό χρέος της Ελλάδας δεν είναι διατηρήσιμο. Της Ιρλανδίας δεν απέχει πολύ. Θα χρειαστεί κάτι πιο ουσιαστικό από ένα ντροπαλό λευκό λαγουδάκι για να αντιμετωπιστεί αυτό το θέμα.


ΠΗΓΗ: FT.com

Ένα νηφάλιο άρθρο της WSJ – σε αντίθεση με τα εγχώρια συστημικά παπαγαλάκια – για το τι πραγματικά προβλέπει το «Σύμφωνο για το ευρώ»

  • MARCH 13, 2011, 9:54 P.M. ET

Europe pact’s key points

WALL STREET JOURNAL

http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704893604576198891644897616.html?mod=djemITPE_h

By CHARLES FORELLE And STEPHEN FIDLER

BRUSSELS—European finance ministers are meeting here Monday and Tuesday to discuss the fine print of a deal covering the euro zone’s bailout funds after euro-zone leaders vaulted over low expectations for an agreement that they hammered out in the early hours of Saturday morning.

Most of what was agreed Saturday morning—after a particularly rancorous discussion—had been resolved by finance ministers earlier in the year. That included a commitment to enhance the European Financial Stability Facility, the euro zone’s current bailout fund, so that it can actually lend the €440 billion ($611 billion) originally promised and a commitment to establish a new €500 billion fund to replace the EFSF, which expires in 2013.

But two fresh details were particularly noteworthy.

First, the leaders agreed that the bailout funds could buy bonds directly from governments, in the so-called primary market. Equally telling, they rejected the option of buying bonds from investors who currently hold them—that is, in the secondary market. That was a rebuff to Jean-Claude Trichet, president of the European Central Bank, which holds €77 billion of subprime government bonds on its own books and wanted to offload them.

The difference is crucial. Buying bonds in the primary market amounts to direct help to countries—it provides them with a buyer for their debt where there might not have been one. At the very least, that raises the price of bonds and brings down the interest rate the country issuing them has to pay. Buying bonds in the secondary market amounts to helping investors—a giant new fund arrives to take feeble euro-zone bonds off their hands.

Investors, which include banks around Europe, would have preferred the latter.

Second, the leaders agreed in principle that interest rates charged to countries for bailout loans should be lowered. This is a substantial turnaround from a year ago.At the time, they wrote: The objective of this mechanism will not be to provide financing at average euro area interest rates, but to set incentives to return to market financing as soon as possible by risk adequate pricing.»

Now, they have conceded that rates should be lowered—a reflection of the fact that high borrowing costs are both politically unpalatable for recipient countries and difficult to square with the notion of helping them emerge from their indebtedness.

At Friday’s meeting, Greece won a one-percentage-point reduction in its rate, bringing it below 5%. In the public markets, which aren’t very liquid, investors want 18% to lend to Greece for two years.However, Ireland’s prime minister spurned the deal because its price was an increase in Ireland’s 12.5% corporate tax rate.

Also agreed by the leaders, as expected, was a pact to improve the competitiveness of the euro zone’s more fragile economies, though in a form weaker than the version first aired by France and Germany.

The leaders also agreed to the so-called 1/20th rule, under which governments with public debt above 60% of gross domestic product would seek to bring the excess down by 5% every year.

Ένα άρθρο λίγο παλιό αλλά επίκαιρο του Ν.Μπογιόπουλου σχετικά με το εάν η ΕΕ μας πληρώνει ή το αντίθετο

Κάθε 1 ΕΥΡΩ που «μας δίνουν», μας το χρεώνουν … 6

ΕΥΡΩ!

Γράφει ο Νίκος ΜΠΟΓΙΟΠΟΥΛΟΣ

ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, Τρίτη 21 Δεκέμβρη 2010

 

http://www1.rizospastis.gr/wwwengine/story.do?id=6006040&publDate=21/12/2010

 

Εν μέσω «μηχανισμών βοήθειας», «ευρωομολόγων» και νέων «εθνικών επιτυχιών», όπως στην προχτεσινή σύνοδο κορυφής των Βρυξελλών, ας δούμε μια ενδιαφέρουσα πλευρά των σχέσεων ΕΕ – Ελλάδας: Τα περίφημα «πακέτα». Πρόκειται για τα ΜΟΠ της περιόδου 1986-93, ύψους 471 εκατ. ευρώ, για το Β΄ ΚΠΣ της περιόδου 1994-99, ύψους 12,3 δισ. ευρώ, για το Γ΄ ΚΠΣ της περιόδου 2000-2006, ύψους 26,1 δισ. ευρώ. Εδώ τώρα έρχονται να «προστεθούν» και τα 26,2 δισ. ευρώ από το ΕΣΠΑ της τρέχουσας περιόδου 2007-2013.

Το άθροισμά τους είναι περίπου 65 δισ. ευρώ.

Αν ακολουθήσουμε τη «χυδαία» λογιστική προσέγγιση των φίλων της ΕΕ, όταν μιλούν για τα «λεφτά που παίρνουν οι Ελληνες από τις Βρυξέλλες», τότε προκύπτει το εξής:

*

Από το 1980 μέχρι το 2013, το ποσό από τον παραπάνω «πακτωλό» που αναλογεί σε καθέναν από τα 10 εκατομμύρια Ελληνες δεν ξεπερνά τα 6.500 ευρώ. Τουτέστιν:

Σε μια περίοδο 33 ετών από την ένταξη στην ΕΕ, οι Ελληνες εργαζόμενοι (υποτίθεται ότι) «εισέπρατταν» κατά κεφαλήν από τα «πακέτα» περίπου 196 ευρώ το χρόνο. Ητοι 0,54 λεπτά του ευρώ την ημέρα!

Περί αυτής της ευρωενωσιακής «βοήθειας» πρόκειται…

***

Αλλά το κύριο δε βρίσκεται καν στην προπαγανδιστική απάτη που θέλει τον ελληνικό λαό να «χρηματοδοτείται» και να ζει από τα «πακέτα» της ΕΕ.

Το κύριο βρίσκεται στη λεηλασία που κρύβεται πίσω από αυτήν τη γελοία προπαγάνδα.

*

Απόδειξη:

Το ποσό των μέχρι τώρα «πακέτων» (ήταν περί τα 42 δισ. ευρώ μέχρι το 2007 στα οποία προστίθεται και το 1 δισ. ευρώ από την απορρόφηση του ΕΣΠΑ μέχρι τα τέλη του 2009 – στοιχεία υπουργείου Οικονομικών, «Ελευθεροτυπία» 15/6/2010). Συνολικά δηλαδή για την περίοδο 1981-2009, το ποσό δεν ξεπερνά τα 43 δισ. ευρώ.

Το ποσό αυτό, για να έχουμε μια ουσιαστική απάντηση στην εξίσωση των «οφελειών – κόστους» όσον αφορά την ένταξη της Ελλάδας στην ΕΕ, θα πρέπει να συγκριθεί με ένα και μόνο στοιχείο:

Με το έλλειμμα του εμπορικού ισοζυγίου της Ελλάδας έναντι της ΕΕ από το 1980 μέχρι το 2009.

Αν, λοιπόν, δει κανείς συγκεντρωτικά τα στοιχεία για το εμπορικό ισοζύγιο της Ελλάδας με την ΕΕ (πηγή: Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδας), προκύπτει ότι:

Αθροιστικά οι εισαγωγές της χώρας τις τρεις τελευταίες δεκαετίες ανήλθαν στα 379,2 δισ. ευρώ. Οι εξαγωγές της στα 125,4 δισ. ευρώ. Ετσι το αθροιστικό έλλειμμα του εμπορικού ισοζυγίου της Ελλάδας έναντι της ΕΕ μέσα σε αυτά τα χρόνια εκτινάχτηκε στο δυσθεώρητο ύψος των 254 δισ. ευρώ!

Δηλαδή: Τους δώσαμε 254 (για εισαγωγές από τις χώρες της ΕΕ) και πήραμε 43 (από τα «πακέτα»)…

Δηλαδή: Κάθε ένα ευρώ που «μας δίνουν», τους το πληρώνουμε …έξι!

*

Με άλλα λόγια:

Για κάθε ένα ευρώ που υποτίθεται ότι οι Βρυξέλλες μας «δίνουν» μέσω των «πακέτων» (ΜΟΠ, ΚΠΣ, ΕΣΠΑ κλπ.), ο ελληνικός λαός τους πληρώνει …έξι ευρώ (!), όπως προκύπτει από την εκτίναξη του εμπορικού ισοζυγίου της χώρας έναντι της ΕΕ. Το κόστος δηλαδή που πληρώνει η Ελλάδα ως συνέπεια της ανισομετρίας εντός της ΕΕ είναι 6 φορές μεγαλύτερο από τα «οφέλη» λόγω της ένταξης και παραμονής της στη λυκοσυμμαχία.

*

Φυσικά αυτό το τεράστιο κόστος της συμμετοχής της Ελλάδας στο κλαμπ των τάχα «ισότιμων εταίρων» δεν το πληρώνουν όλοι. Αυτός που πληρώνει είναι ο λαός. Γιατί (όντως) υπάρχουν και εκείνοι που εισπράττουν και κερδίζουν. Πρόκειται για τους πλουτοκράτες, τους οποίους αφορούν – στην πραγματικότητα – τα «πακέτα».

Πρόκειται για τους βιομήχανους, τους εργολάβους και τους «αετονύχηδες» του μεγάλου κεφαλαίου. Είναι χαρακτηριστικό ότι:

Πάνω από το 50% του Γ΄ ΚΠΣ πήγε σε προγράμματα για δρόμους και συγκοινωνιακούς άξονες με βάση τα συμφέροντα των εργολάβων ή για πολυποίκιλα και ποικιλώνυμα προγράμματα …«κατάρτισης», δηλαδή ζεστό χρήμα στους βιομήχανους για τη μείωση του λεγόμενου «εργατικού κόστους».