Monthly Archives: Ιουλίου 2019

Οι εφοπλιστές «πνίγουν» την ακτοπλοϊα – ΠΡΙΝ 28-7-2019


ΠΡΙΝ 28 Ιουλίου 2019

Νο. 1437

 

 

Τα μονοπώλια, η ΕΕ και η κρίση

Το κέρδος βουλιάζει την ακτοπλοϊα

 

 

ΑΝΑΛΥΣΗ: Γιάννης Ζησιμόπουλος

 

 

 

Ζωτικές οι θαλάσσιες μεταφορές στην Ελλάδα

 

H ακτοπλοΐα έπαιζε πάντα σημαντικό ρόλο στον ελληνικό καπιταλισμό, λόγω των γεωγραφικών ιδιαιτεροτήτων της Ελλάδας. Οι γεωγραφικές αυτές ιδιαιτερότητες αναφέρονται στα περίπου 200 κατοικημένα νησιά, με περισσότερους από 1,4 εκατομμύρια κατοίκους και περίπου 15.000 χιλιόμετρα ακτογραμμής. Ενδεικτικό της σημασίας που έχει η ακτοπλοΐα για το κεφάλαιο είναι το γεγονός πως το 2013 η Ελλάδα μαζί με την Ιταλία ήταν οι χώρες με την μεγαλύτερη επιβατική κίνηση ετησίως, καλύπτοντας περίπου το 25% της συνολικής διακίνησης επιβατών ακτοπλοΐας στην Ευρώπη.

Ο Πειραιάς αποτελεί το δεύτερο σημαντικότερο λιμάνι της Ευρώπης σε όρους επιβατικής κίνησης, με μερίδιο που υπολογίζεται στο 3% της συνολικής κίνησης επιβατών. Σε ότι αφορά τη μεταφορά φορτίων, σχεδόν το 5% των εμπορευμάτων που διακινούνται μέσω ευρωπαϊκών ακτοπλοϊκών γραμμών διέρχεται από ελληνικά λιμάνια. Εντός Ελλάδος, οι ακτοπλοϊκές μεταφορές αντιπροσωπεύουν περίπου το 15% της συνολικής υπεραστικής κίνησης επιβατών, ανεξαρτήτως μέσου. Επίσης, μέσω θαλάσσης διακινείται περίπου το 25% των φορτίων στον Ελλαδικό χώρο.

Η ελληνική γεωγραφική ιδιαιτερότητα κάνει όμως και εξαιρετικά ακριβή την ακτοπλοΐα, καθώς πρέπει να υπάρχουν πολλές γραμμές λόγω των πολλών νησιών σε αρκετά διαφορετικούς άξονες. Η κίνηση στις γραμμές αυτές χαρακτηρίζεται από σημαντική εποχικότητα, με τον όγκο της κίνησης να εκδηλώνεται κυρίως τους καλοκαιρινούς μήνες, αλλά και λόγω της ανάπτυξης του τουρισμού μεταπολεμικά. Οι γραμμές αυτές πρέπει να λειτουργούν και τους χειμερινούς μήνες έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η τροφοδοσία ιδιαίτερα των νησιών. Ωστόσο, η σημερινή μορφή της ελληνικής ακτοπλοΐας είναι αποτέλεσμα μιας πορείας ανάπτυξης η οποία διήλθε από διάφορες φάσεις.

Πηγή: Eurostat, παρατίθεται σε ΙΟΒΕ (2017)

 

 

Η ακτοπλοΐα από την δημιουργία του ελληνικού κράτους και μέχρι το 1892 οργανώθηκε με την μορφή του κρατικού μονοπωλίου καθώς το επίπεδο της καπιταλιστικής συσσώρευσης ήταν χαμηλό και οι επιχειρηματικές δραστηριότητες προτιμούσαν άλλους κλάδους με μικρότερο κίνδυνο και μεγαλύτερη κερδοφορία. Ακολούθησε η περίοδος 1892-1932, η οποία χαρακτηρίστηκε από την εισδοχή ιδιωτικών κεφαλαίων στον ακτοπλοϊκό κλάδο, αλλά και από τον εξαιρετικά έντονο ανταγωνισμό με αποτέλεσμα την ουσιαστική καταστροφή του κλάδου. Μετά το 1932 επανήλθε το κρατικό μονοπώλιο στην ακτοπλοΐα, ιδιαίτερα από το 1938 με τις «Ακτοπλοϊκές γραμμές-Κοινή διοίκηση», ενώ το πλαίσιο αυτό του κρατικού ελέγχου διατηρήθηκε μέχρι και μετά τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο.

Ο ακτοπλοϊκός κλάδος με τη σημερινή ιδιωτική μορφή είναι ουσιαστικά δημιούργημα της δεκαετίας του 1960, καθώς τότε αρχίζει να περιορίζεται ο κρατικός έλεγχος και αυξάνεται η συσσώρευση του κεφαλαίου. Τα ιδιωτικά κεφάλαια εισέρχονται την εν λόγω περίοδο στον κλάδο της ακτοπλοΐας, ο οποίος χαρακτηρίζεται από ανάπτυξη, τόσο λόγω της ανάκαμψης της οικονομικής δραστηριότητας στην μεταπολεμική «χρυσή εποχή» του ελληνικού καπιταλισμού (1950 -1974), όσο και λόγω της ανόδου του τουρισμού διεθνώς. Όμως ο ιδιωτικός πλέον ακτοπλοϊκός κλάδος είχε αφενός μεν ισχυρούς κρατικούς ελέγχους (αν και το εφοπλιστικό κεφάλαιο πάντα κατόρθωνε να επιβάλλει τους όρους που διευκόλυναν την κερδοφορία του) και αφετέρου ήταν ελληνόκτητος, καθώς υπήρχε ουσιαστική προστασία από τον ξένο ανταγωνισμό. Σε μεγάλο βαθμό τα κεφάλαια αυτά δουλεύουν με πλοία «σαπάκια», που όμως αποφέρουν μεγάλα περιθώρια κέρδους.

Οι συνθήκες αυτές άλλαξαν με την είσοδο του ελληνικού καπιταλισμού στην ευρωπαϊκή ιμπεριαλιστική ενοποίηση. Στα πλαίσια της τελευταίας, αρχίζει να διαμορφώνεται ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 η Κοινή Ναυτιλιακή Πολιτική (ΚΝΠ). Βασικό στοιχείο της ΚΝΠ, πέρα και πίσω από κανόνες ασφαλείας και άλλες ρυθμίσεις, είναι η απελευθέρωση των υπηρεσιών στις θαλάσσιες μεταφορές στο εσωτερικό των κρατών-μελών, δηλαδή η άρση του καθεστώτος του cabotage. Αυτό δίνει την δυνατότητα σε ξένα κεφάλαια, με υψηλότερη παραγωγικότητα και τεχνολογική διάρθρωση να εισέλθουν στην εσωτερική ακτοπλοϊκή αγορά. Η σταδιακή προσαρμογή προς τους ευρωπαϊκούς κανονισμούς (ιδιαίτερα του 3577/92) αρχίζει με καθυστέρηση από τον Ιούλιο του 2005, λόγω της ισχυρής αντίστασης των ελληνικών κεφαλαίων. Χαρακτηριστικά, η απαίτηση για σταδιακή μείωση του ορίου ηλικίας των πλοίων της ακτοπλοΐας στα 30 έτη από τα 35 έτη, συνάντησε την επίμονη αντίδραση των εφοπλιστών, καθώς θα έπρεπε να αποσύρουν τα γερασμένα σκάφη τους. Οι εφοπλιστές επέβαλλαν την τροποποίηση του 3577/92 και επιτράπηκε να παραμείνουν τα σκάφη άνω των 30 ετών υπό την προϋπόθεση ότι θα προχωρήσουν σε ορισμένες τεχνικές μετατροπές, πράγμα που επικυρώθηκε από κοινοτική οδηγία.

Απέναντι στην απειλή των ξένων κεφαλαίων, τα ελληνικά ακτοπλοϊκά κεφάλαια προσπάθησαν να αμυνθούν μέσω συγχωνεύσεων και εξαγορών που οδήγησαν στην δημιουργία ισχυρότερων ακτοπλοϊκών ομίλων. Παρ’ όλα αυτά, ο παραδοσιακός χαρακτήρας του ελληνικού κεφαλαίου, που αποφεύγει μακροπρόθεσμες επενδύσεις και προσφεύγει σε γρήγορα και εύκολα βραχυπρόθεσμα κέρδη, απέτρεψε τον ριζικό εκσυγχρονισμό του ακτοπλοϊκού στόλου. Ενδεικτικά, μόνο εν μέρει βελτιώθηκε ο μέσος όρος ηλικίας των σκαφών και αυτό λιγότερο στο Αιγαίο και περισσότερο στις γραμμές της Αδριατικής, όπου ο διεθνής ανταγωνισμός είναι εντονότερος. Ταυτόχρονα, τόσο οι συγχωνεύσεις όσο και ο περιορισμένος τεχνολογικός εκσυγχρονισμός, χρηματοδοτήθηκαν μέσω του τραπεζικού συστήματος με «χαριστικές» ουσιαστικά ρυθμίσεις. Άλλωστε, ο ελληνικός καπιταλισμός είναι ιστορικά τραπεζοκεντρικός και το ελληνικό κεφάλαιο –και ιδιαίτερα το εφοπλιστικό– είναι συνηθισμένο να αποκομίζει κέρδη με χρήματα άλλων, δηλαδή με επιδοτήσεις του ελληνικού δημοσίου.

Η κρίση του 2009-2010 έπληξε καίρια τον ακτοπλοϊκό κλάδο. Η συρρίκνωση του ΑΕΠ της Ελλάδας, οδήγησε σε μείωση των υπηρεσιών μεταφοράς, εμπορευμάτων και επιβατών. Επιπλέον, η αύξηση των τιμών των καυσίμων μετά το 2009, επιδείνωσε ένα από τα βασικότερα στοιχεία κόστους της ακτοπλοΐας οδηγώντας σε αύξηση των ναύλων οχημάτων, επιβατών και εμπορευμάτων (58% του ναύλου αφορά κάλυψη κόστους καυσίμων). Η τιμή του ναυτιλιακού πετρελαίου για την τριετία 2009-12 αυξήθηκε άνω του 100%. Η τριετία αυτή συμπίπτει με τα πρώτα χρόνια της ελληνικής χρεοκοπίας και τη μείωση πιστοληπτικής ικανότητας της χώρα, που οδήγησε στην ανυπαρξία σχεδόν εμπορικών πιστώσεων από το εξωτερικό. Το γεγονός αυτό ανέβασε κατακόρυφα το κόστος των εισαγομένων προϊόντων, μεταξύ των οποίων και του αργού πετρελαίου προς διύλιση.

Το γεγονός ότι η κρίση ξέσπασε όταν το ελληνικό ακτοπλοϊκό κεφάλαιο ήταν υπερχρεωμένο προς τις τράπεζες για την αγορά και την ναυπήγηση πλοίων για τα οποία δεν είχαν κάνει απόσβεση, ενέτεινε τα προβλήματα. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τόσο να πωληθούν πλοία (κυρίως καινούργια) ή/και να ναυλωθούν στο εξωτερικό, οδηγώντας σε μείωση της συσσώρευσης του ακτοπλοϊκού κεφαλαίου. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η μείωση του ακτοπλοϊκού στόλου όπως φαίνεται και από τα στοιχεία των βασικών μεγάλων ομίλων του κλάδου. Επίσης, πολλές εταιρείες χρεοκόπησαν (περίπτωση Σφηνιά) ή/και εξαγοράστηκαν (πώληση της ATTICA GROUP). Για πρώτη ίσως φορά μπαίνει στον ακτοπλοϊκό κλάδο ένα μεγάλο ξένο κεφάλαιο όπως ο όμιλος Grimaldi (με τον μεγαλύτερο στόλο της Ευρώπης) εξαγοράζοντας τις Μινωικές Γραμμές.

 

Αριθμός πλοίων ανά εταιρικό σχήμα
Εταιρία 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017
ΑΝΕΚ 14 13 14 14 7 9 10
ATTICA 13 14 13 13 12 12 12
MINOAN 7 7 7 7 5 4 2
HELLENIC SEAWAYS 33 29 25 20 21 20 18
NEL 22 18 16 12
Σύνολο 89 81 75 66 45 45 42
Πηγή: XRTC ΕΠΕ

 

Έχει ενδιαφέρον η σημερινή σύνθεση του ακτοπλοϊκού κεφαλαίου. Οι καπιταλιστικές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στην ακτοπλοΐα αποτελούν τμήμα του εφοπλιστικού κεφαλαίου, το οποίο αποτελεί την κορωνίδα του ελληνικού καπιταλισμού καθώς είναι εξαιρετικά διεθνοποιημένο (χρησιμοποιεί τη χώρα σαν πολιτική βάση στήριξης και δευτερευόντως σαν οικονομική έδρα). Επιπλέον, ελέγχει ή έχει καθοριστική παρουσία και σε μία σειρά κρίσιμους τομείς του ελληνικού καπιταλισμού (π.χ. παραγωγή πετρελαιοειδών, τουρισμός και παλιότερα τράπεζες και κατασκευαστικός τομέας).

Τα κεφάλαια που δραστηριοποιούνται στην ακτοπλοΐα είναι σε μεγάλο βαθμό οι «φτωχοί συγγενείς» των μεγάλων εφοπλιστικών ομίλων, καθώς δεν έχουν τα προνόμια και τις δυνατότητες της ποντοπόρου ναυτιλίας, η οποία απολαμβάνει σκανδαλώδη φορολογικά και άλλα προνόμια από το ελληνικό κράτος. Ακόμη και σήμερα μεγάλο ποσοστό του κλάδου της ακτοπλοΐας απαρτίζεται από μικρές επιχειρήσεις. Ωστόσο, η συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου έχει προχωρήσει και στον κλάδο.

Τρεις φαίνεται να είναι σήμερα οι βασικοί πόλοι στην ακτοπλοΐα: η Τράπεζα Πειραιώς, η MIG και το αμερικανικό Private Equity Fund Fortress Investment Group LLC, που συνήψε το 2014 στρατηγική συμφωνία με την ATTICA Holdings για την αναχρηματοδότηση του τραπεζικού δανεισμού της τελευταίας.

 

Ανάλυση μετοχικής σύνθεσης κλάδου-ανάλυση δικαιωμάτων ψήφου 2017

Πηγή: XRTC ΕΠΕ

 

Τα βάρη στους ναυτεργάτες και τους επιβάτες

Μειώσεις σε πληρώματα, δρομολόγια και φόρους ζητούν οι εφοπλιστές

 

 

Τα προβλήματα που αντιμετωπίζει το ελληνικό και ξένο ακτοπλοϊκό κεφάλαιο την περίοδο της οικονομικής κρίσης, επιδιώκει να τα φορτώσει στις πλάτες του λαού και των ναυτεργατών.

– Απαιτεί περιορισμό της φορολογίας του (προφανώς ζηλεύοντας τις σκανδαλώδεις φοροαπαλλαγές του ποντοπόρου εφοπλισμού) και επιδοτήσεις από το ελληνικό δημόσιο. Χαρακτηριστική είναι η απαίτηση για να μειωθούν τα λιμενικά κόστη καθώς και για αυξημένη επιδότηση των άγονων γραμμών.

– Απαιτεί αλλαγές στις συνθέσεις των πλοίων, ενδεχόμενη πληρωμή των πληρωμάτων από το ταμείο ανεργίας όταν τα πλοία είναι ακινητοποιημένα, υποβάθμιση των συλλογικών συμβάσεων σε τριτοκοσμικά επίπεδα.

– Προωθεί –με κρατικές επιδοτήσεις– τον λεγόμενο «εξορθολογισμό» του ακτοπλοϊκού κλάδου. Σε ότι αφορά τα δρομολόγια προτείνουν την εξυπηρέτηση των κύριων ακτοπλοϊκών γραμμών από λιγότερα, μεγαλύτερα και ποιο σύγχρονα πλοία, και την ριζική αλλαγή του καθεστώτος των άγονων γραμμών με το σύστημα ”hub and spoke” που θα περιλαμβάνει γεωγραφικές και εποχικές διαφοροποιήσεις (συνδυασμοί δρομολογίων, ανταποκρίσεις, κατάργηση δρομολογίων που δεν θεωρούνται κερδοφόρα). Όλα αυτά θα επιφέρουν δυσμενείς συνέπειες για νησιά της άγονης γραμμής, τους εργαζόμενους στην ακτοπλοΐα και την ελληνική οικονομία.

Το κεφάλαιο δεν πρόκειται να λύσει τα προβλήματα του ακτοπλοϊκού τομέα. Αυτό που προσπαθεί να κάνει είναι να ενισχύσει την κερδοφορία του, φορτώνοντας τα κόστη του «εξορθολογισμού» στους ναυτεργάτες και στους πολίτες με διαφοροποίηση στις τιμές των εισιτηρίων, αλλαγή επί το δυσμενέστερο για τους ναυτεργάτες στις συνθέσεις των πληρωμάτων, τα ωράρια, τα ημερομίσθια κ.λπ. Ο «εξορθολογισμός» θα περιλαμβάνει λιγότερα πλοία, λιγότερα δρομολόγια, λιγότερους εργαζόμενους, μείωση της καθαρής συμβολής του κλάδου στο ΑΕΠ (που έχει ήδη συντελεστεί με την άρση του cabotage), αρνητικές συνέπειες για τις περιοχές άγονης γραμμής.

 

 

Αγώνας για δημόσιο φορέα ακτοπλοϊας

 

Οι ταξικές δυνάμεις, το ναυτεργατικό και το λαϊκό κίνημα είναι αναγκαίο να προβάλλει ένα σχέδιο για τον ακτοπλοϊκό κλάδο, την ανασυγκρότηση και τον προσανατολισμό του στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων του λαού και όχι της χρυσοκάνθαρης εφοπλιστικής ολιγαρχίας. Αναγκαίοι πυλώνες ενός τέτοιου σχεδίου είναι η διεκδίκηση αξιοπρεπών ναυτεργατικών συλλογικών συμβάσεων και η προβολή μιας ριζοσπαστικής πρότασης ανασυγκρότησης του κλάδου.

Η πρόταση αυτή –εντασσόμενη στα πλαίσια ενός μεταβατικού προγράμματος– συνδέοντας τις διεκδικήσεις-κατακτήσεις στο σήμερα με τον στρατηγικό στόχο της κατάργησης της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, είναι αναγκαίο να έχει στον πυρήνα της, την η πάλη για την ανασυγκρότηση της ελληνικής ακτοπλοΐας μέσα από ένα Δημόσιο Φορέα Ακτοπλοΐας. Ο ρόλος ενός τέτοιου φορέα θα είναι ο συνολικός σχεδιασμός της ακτοπλοϊκής πολιτικής, η κατοχή του μεγάλου όγκου του ακτοπλοϊκού στόλου, η ρύθμιση των κανόνων λειτουργίας του κλάδου, η υπαγωγή των όποιων ιδιωτικών δραστηριοτήτων στο σχεδιασμό-ρυθμίσεις του φορέα.

Αναγκαίες οικονομικές αλλαγές σε αυτή την κατεύθυνση είναι: α) η κρατικοποίηση του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη χρηματοδότηση τεχνολογικών- οργανωτικών εκσυγχρονισμών, β) η ανασυγκρότηση του ναυπηγοεπισκευαστικού τομέα υπό δημόσια ιδιοκτησία ώστε να συμβάλλει συμπληρωματικά στον εκσυγχρονισμό του ακτοπλοϊκού στόλου, γ) η επαναφορά των λιμενικών εγκαταστάσεων υπό δημόσιο ιδιοκτησία, δ) η αναβάθμιση της ναυτικής εκπαίδευσης και η επαναφορά της στον ουσιαστικό έλεγχο του δημοσίου.

Μια τέτοια πρόταση είναι δυνατόν να διασφαλίσει την πλήρη εξυπηρέτηση και ασφάλεια των θαλάσσιων συγκοινωνιακών-μεταφορικών αναγκών, την παροχή υψηλού επιπέδου υπηρεσιών, τις αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας και αμοιβής των ναυτεργατών και την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

 

4th Industrial Revolution: Myth or Reality?

Below follow the text and the links for downloading of my contribution title ‘The 4th Industrial Revolution: Myth or Reality?’ at the Workshop organized by Union of Economists of Secondary Education Teachers on 15/2/2019 in Thessaloniki

Workshop: ‘The Economy on the Horizon of the Fourth Industrial Revolution’

Thessaloniki, 15/2/19

 

‘4th Industrial Revolution: Myth or Reality?’

Stavros Mavroudeas

Prof. of Political Economy

Panteion University

e-mail: s.mavroudeas@panteion.gr

 

Abstract

The term ‘4th Industrial Revolution’ is extremely popular today. It was proposed by Klaus Schwab (president of the Davos World Economic Forum) and argues that the contemporary economy is undergoing a fundamental technological transformation because cyber-physical systems are created that integrate the physical, digital and biological dimensions (robots, artificial intelligence, nanotechnology, internet of things, 3D prints, fully automated vehicles etc.). It is argued that this technological transformation is revolutionizing the potential of the economy and opening up greater possibilities for economic growth. At the same time, however, it is debatable whether this benefits all categories of countries and all social classes or whether the respective inequalities are growing. But besides the headlines, a more critical study finds that it is the sixth time that a 4th industrial revolution was announced, and all previous ones have been announcements have been disproved. In the field of economic analysis, the ‘Solow Paradox’ highlights the unsustainability of its past announcements. This paper examines whether the 4th Industrial Revolution is currently taking place. It also analyzes under what conditions a radical technological change benefits the social majority and under which it does not.

 

1.The 4th Industrial Revolution: A Journalistic Succes

The term ‘4th Industrial Revolution’ is extremely popular today. It was proposed by Klaus Schwab (president of Davos World Economic Forum) in 2015 in Davos and was originally published in an article in Foreign Affairs and two years later in a hurriedly written book. He argues that the contemporary economy is undergoing a fundamental technological transformation because cyber-physical systems are created that integrate the physical, digital and biological dimensions (robots, artificial intelligence, nanotechnology, Internet of Things, 3D prints, fully automatic vehicles, etc.). These changes are supposed to be so profound that there has never been a period in history that involves so many possibilities and risks at the same time. In particular, it is argued that this technological transformation is revolutionizing the potential of the economy and opening up greater possibilities for economic growth. At the same time, however, it is debatable whether this benefits all categories of countries and all social classes or whether the respective inequalities are growing.

 

2. But it is not a scientific finding

There is no conclusive evidence that these journalistic dithyrambs are confirmed empirically. Any data reported are selective and extremely limited in time. Thus, the 4th industrial revolution is just a hypothesis.

Instead of fancy declarations, it would be preferable to reflect on the blatant disproval of all previous modern announcements of a new technological revolution based on information technology.

This idea is quite old. It first appeared in the 1960s. However, where it gained the most popularity and attempted to be empirically documented, it was in the 1990s with the ‘New Economy’ label, supposedly based on information technology, biotechnology and telecommunications. It was accompanied by a huge rise in stock exchanges – particularly in the new technology index (NASDAQ). On the basis of this, Mainstream Economics pronounced the end of the economic cycle and the achievement of almost perpetual sustainable growth. Unsurprisingly, these grandiose declarations were soon refuted. In 2001, the dot.com bubble collapsed. Moreover, economic cyclical fluctuations have never been abolished and the crisis returned in its most acute form in 2008.

Indicative is the NASDAQ (composite) trend:

 

The ‘New Economy’ case was empirically tested primarily in the US economy. And that is where it failed utterly. As Solow (1987) has pointed out, ‘you can see computers everywhere except for productivity statistics’. In particular, the increase in productivity in the US economy from the mid-1970s to the mid-1990s was negligible. This was called the ‘productivity paradox’ or the ‘Solow paradox’ and since then he has taken all the assumptions about a new technological revolution based on information technology.

The adherents of the ‘New Economy’ tried a come-back in the mid-1990s with an occasional recovery in productivity in the US. However, as R.Gordon (2000) has shown, if some necessary technical corrections are made (computer use, economic cycle, change of type of measurement), then there is no labor productivity growth except only in the computer production sector. Similar results are derived in studies that calculated not labour productivity (as Gordon did) but total factor productivity (as Neoclassicals and Solow prefer). The only thing that increased was productivity in computer production that simply replaced other means of production without increasing production and overall productivity.

The attempts by ‘New Economy’ supporters (e.g. Brynjolfsson and McAfee (2011) to rebut these arguments (citing measurement problems, lagging behind in the implementation of new technologies etc.) have failed, with empirical evidence still disappointing. Thus, even ‘New Economy” supporters (e.g. Acemoglou et al (2014)) speak nowadays about the return of ‘Solow’s paradox’. To put it in empirical terms, US productivity in pre-‘New Economy’ decades was rising by approximately 2.1% per annum. From 2004 to 2014 productivity growth receded and increased by approximately 1.2%. Injuring further the ‘New Economy’ hypothesis, productivity has fallen since 2011 to 0.6% (Acemoglu et al. (2014)).

In addition to these empirical findings, it has been shown that – either in terms of labor productivity or in terms of TFP –  previous periods (and technological revolutions) have had far greater effects on productivity growth than the meagre results of the supposed 4th industrial revolution. For example, Gordon distinguished three industrial revolutions in the US. The first (1750-1830) was fired by steam and railways. The second (1870-1900) was based on electricity, an internal combustion engine, transportation, communications (telephone and television), running water and many other innovations. The third (1960 to date) is the revolution of computers brought by microprocessors, the Internet and mobile phones. Gordon claims that this third industrial revolution was frustrating in terms of productivity. Apart from a brief period from 1996 to 2004, computer revolution did not significantly boost productivity growth.

Gordon has created a graph showing the decline in US labor productivity – which is different from TFP only in measuring employee performance – in different historical periods. This chart shows that the biggest gains in productivity came from the second industrial revolution, albeit with a time lag. Innovations in transport, communications and entertainment, at home and at work have all had permanent effects, leading to high productivity increases that continued in the post-World War II period.

3.There are additional denials of the case of the 4th Industrial Revolution

  • Biotechnology has a life of almost a quarter of a century and has not produced shocking results.
  • The presence of robots outside manufacturing is limited.
  • The use of computers is mainly in the office and in logistics (services) and less in production.
  • The extremely large investment in enterprise resource planning (ERP) systems over the last 30 years (Davenport 1998) has produced insignificant results (Deutsch 1998)

 

4.While there is no tangible impact on growth due to new technologies, there are worrying trends in today’s capitalist economies

The labour share is decreasing and this is attributed to the substitution of workers by machines. It seems that the ‘race against the machine’ has already been run and that workers have lost. This results in worsening income inequality at the expense of labour. In Marxist terms this is a consequence of the secular tendency of the organic composition of capital (that is the ratio of constant to variable capital) to increase.

Another negative consequence is that new technologies are used to increase the control exerted by the enterprise on its employees. In K.Marx’s terms, new technologies augment the ‘despotism’ of the factory owner and lead almost to ‘Big Brother’ situations.

 

5.Why is this mania looking for new technological revolutions?

Behind these repeated claims of a new industrial revolution lay several practical elements.

The first is the capitalist utopia of the ‘compliant factory’. For every capitalist and the capitalist class as a whole paradise is a world of factories (owned by them) producing profits but without workers and their demands and resistance. Unluckily for them this is a mere utopia. If waged labour ceases to exist then capital also follows suit.

The second element is the expansion of an ‘industry’ of well-paid pundits supposedly discovering or applying the new industrial revolution. This ‘industry’ – and the Davos Forum is a typical example – has to reproduce this myth in order to maintain its revenues.

Last but not the least, in historical periods as the current one that are characterized by falling profitability, capital hopes for a technological deus ex machina in the form of technological revolution. This deus ex machina is believed that it can restore profitability; that is to act as a strong counter-tendency to that of the falling profit rate.

 

6.The Marxist interpretation of technological change in capitalism and the role of new technologies

Contrary to bourgeois and Mainstream fantasies, Marxist Political Economy offers a far more realistic understanding of technological change in the capitalist system.

Economic analysis distinguishes three basic types of technological change:

  1. Capital augmenting and labour saving (in Marxist terms increasing the use of constant capital and economizing the use of variable capital)
  2. Labour augmenting and capital saving
  3. Balanced or neutral

Marx (and the majority of economic analysis) argues that the first is the dominant case. Apart from empirical studies (which predominantly verify this hypothesis), Marxism offers also a theoretical explanation why this type of technical change predominates. It argues that the means of production (capital in Neoclassical terms) are the means through which the capitalist can control the worker and extract surplus-value from the latter. Moreover, intre-capitalist competition pushes capitalists to adopt labour-saving techniques. Labour-saving technical change increases both labour productivity (product per worker) and capital efficiency (constant capital per worker).

This role of technical change in the operation of the law of the Tendency of the Rate of Profit to Fall (TRPF) is typically presented in the following mathematical terms.

 

Profit rate:                                                     r = s / (c + V)                          (1)

Organic Composition of Capital (OSC):     g = c / v                                   (2)

Percentage of surplus-value:                       s΄ = s / v                                  (3)

From the previous equations it is derived:

r = s΄ / (g + 1)                                     (4)

or         r = f (s΄, g)

 

The capitalist system is trying to increase labour productivity by introducing new technologies. This leads to labour displacement and its substitution by machinery (increase of the organic composition of capital). This may lead to an increase in production and the opening up of new sectors to compensate for labour displacement. But over time, reducing labour means that less new value is created (as labour is the only creator of new value) in relation to the cost of capital invested. Therefore, after a period of recovery, profitability begins to decline as too much capital has accumulated that cannot be invested sufficiently profitably. This happens because in a capitalist economy investment and production depend on the profitability of capital. Thus, a capitalist economy that may increasingly rely on the web of things and robots will lead to more intense crises and greater inequality rather than increased prosperity and welfare for the society as a whole.

 

REFERENCES

Acemoglu D., Author D, Dorn D. & G. Hanson (2014), ‘ Return of the Solow Paradox’ IT, Productivity, and Employment in US Manufacturing, American Economic Review, American Economic Association, vol. 104 (5), pages 394-99, May

Brynjolfsson E. & A. McAfee (2011), ‘Race Against the Machine’. Lexington, MA: Digital Frontier Press.

Davenport, TH 1998. Putting the enterprise into the enterprise system. Harvard Business Review, (July / August), 121_ / 31.

Deutsch, CH 1998. Software that can make a grown company cry. New York Times, 10 January

Gordon R. (2000), «The New Economy Measure to the Great Inventions of the Past», Journal of Economic Perspectives 14 (4): 49-74

Schwab K. (2015), ‘The Fourth Industrial Revolution: What It Means and How to Respond’, Saturday, December 12, 2015

Solow R. (1987), We’d Better Watch out, New York Times Book Review, 1987, p. 36

 

«Ο παγκόσμιος καπιταλισμός εμπρός στο 2019: αναταραχές και ανησυχία», Στ. Μαυρουδέας – Τετράδια Μαρξισμού Νο.9 2019

Τετράδια Μαρξισμού

Νο.9 2019

Ο παγκόσμιος καπιταλισμός εμπρός στο 2019: αναταραχές και ανησυχία

 

Σταύρος Μαυρουδέας

 

Το τέλος του 2018 και η αρχή του 2019 σημαδεύθηκαν από μία σχεδόν γενικευμένη αναταραχή στις μεγάλες χρηματιστηριακές αγορές αλλά και από απαισιόδοξες προβλέψεις από όλα σχεδόν τα σημαντικά οικονομικά κέντρα της Δύσης. Ενδεικτικά, η Wall Street Journal προβλέπει «λιγότερη μεγέθυνση και περισσότερη αβεβαιότητα» ενώ το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα μειώνουν τις προβλέψεις τους για τον ρυθμό ανάπτυξης της παγκόσμιας οικονομίας. Φαίνεται ότι τα μεγάλα διεθνή οικονομικά κέντρα ακόμη τρέμουν το μάθημα του 2008, όταν λίγο πριν το ξέσπασμα της κρίσης έπλεαν σε πελάγη ευτυχίας για να διαψευσθούν οικτρά αμέσως μετά. Όμως υπάρχουν και σοβαροί ουσιαστικοί λόγοι για αυτές τις ανησυχίες.

Όσον αφορά τις χρηματιστηριακές αγορές, η σημαντική πτώση – και η απότομη αλλά περιορισμένη στη συνέχεια ανάκαμψη – ξεκίνησε από τις ΗΠΑ (βλέπε Διάγραμμα 1) και στην συνέχεια επεκτάθηκε στις υπόλοιπες αγορές καθώς λόγω της σύγχρονης διεθνοποίησης του κεφαλαίου οι οικονομικοί κύκλοι των βασικών οικονομιών είναι πλέον στενά συνδεδεμένοι μεταξύ τους. Η σημαντική πτώση της αμερικανικής χρηματιστηριακής αγοράς προκλήθηκε από την σύγκρουση μεταξύ της κυβέρνησης Trump και του Κογκρέσου σχετικά με τη χρηματοδότηση του τοίχους που θέλει να κατασκευάσει η κυβέρνηση Trump στα σύνορα με το Μεξικό. Οι ΗΠΑ, από τη εποχή της επικράτησης του νεοφιλελευθερισμού, έχουν θεσπίσει ένα όριο στο δημοσιονομικό έλλειμμα τους. Η πρόθεση της κυβέρνησης Trump να οικοδομήσει τείχος στα σύνορα με το Μεξικό παραβιάζει αυτό το όριο. Από εδώ προκύπτει η αντιπαράθεση με το (ελεγχόμενο πλέον από τους Δημοκρατικούς) Κογκρέσο. Σε τέτοιες αντιπαραθέσεις η εκάστοτε κυβέρνηση επιβάλει μερική διακοπή της λειτουργίας του αμερικανικού δημοσίου καθώς αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο ο πρόεδρος προσπαθεί να εκβιάσει το Κογκρέσο. Το αναμενόμενο αποτέλεσμα είναι ένας συμβιβασμός που όμως στην τρέχουσα περίπτωση αργεί να υλοποιηθεί λόγω των έντονων εσωτερικών συγκρούσεων της αμερικανικής αστικής τάξης.

 

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 1: Δείκτης S & P 500, Πηγή: Federal Reserve Bank of St. Louis

 

Όμως πίσω από αυτές τις αφορμές υπάρχουν και πολύ βαθύτερα αίτια για αυτές τις αναταράξεις.

Πρώτον, η διαπάλη μέσα στην αμερικανική αστική τάξη ανάμεσα στην «παγκοσμιοποιητική» και την «προστατευτική» μερίδα της οξύνεται συνεχώς και κάνει εξαιρετικά αντιφατική και ασταθή την οικονομική πολιτική των ΗΠΑ. Χαρακτηριστικά, η κεντρική τράπεζα (FED) ακολουθεί μια πορεία νομισματικής συστολής (αυξάνοντας σταδιακά τα επιτόκια), ενώ ο Trump φαίνεται να προτιμά μια λιγότερο αυστηρή νομισματική πολιτική. Μάλιστα ο τελευταίος έφθασε να επιτεθεί στον δικής του επιλογής πρόεδρο της FED. Η οικονομική πολιτική των ΗΠΑ, λόγω της δεσπόζουσας ιμπεριαλιστικής θέσης τους, επηρεάζει καθοριστικά την παγκόσμια οικονομία.

Δεύτερον, η προώθηση μίας «προστατευτικής» στρατηγικής από την κυβέρνηση Trump και η γενικότερη επιθετικότητα της απέναντι τόσο σε «συμμάχους» όσο και ανταγωνιστές εντείνει τις ιμπεριαλιστικές συγκρούσεις μεταξύ τους. Η μετάβαση από ένα «παγκοσμιοποιημένο» διεθνές οικονομικό σύστημα σε ένα πιο κατακερματισμένο και εθνοκεντρικό δεν είναι ανώδυνη οικονομικά. Η αντικατάσταση των υπαρχόντων μηχανισμών και σχέσεων με άλλες μπορεί να αποφέρει μελλοντικά οφέλη για κάποιους από τους ισχυρούς ιμπεριαλιστές, όμως βραχυπρόθεσμα προκαλεί μείωση των οικονομικών δραστηριοτήτων.

Τρίτον, αντίστοιχες με την αμερικανική εντεινόμενες ενδο-αστικές διαμάχες παρουσιάζονται σχεδόν σε όλες τις μεγάλες δυτικές οικονομίες. Χαρακτηριστικά, ο Βρετανικός καπιταλισμός σπαράσσεται από το Brexit. Επίσης, στην Ευρωπαϊκή Ένωση – ακόμη και στις χώρες του σκληρού πυρήνα της – εντείνεται η διαίρεση μέσα στις αστικές τάξεις σχετικά με την πορεία και ακόμη και την ίδια την ύπαρξη του εγχειρήματος της ευρωπαϊκής ιμπεριαλιστικής ενοποίησης. Οι εσωτερικές αυτές έριδες αποτυπώνουν την εξάντληση των δυνατοτήτων της «παγκοσμιοποίησης» σαν αντίρροπης δύναμης στην πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους και την αναζήτηση άλλων τρόπων αντιρρόπησης της. Επίσης εκφράζουν την αμφισβήτηση των μέχρι τώρα ιμπεριαλιστικών συμμαχιών και μετώπων και την προσπάθεια αναδιάταξης τους.

Όμως πίσω τόσο από τις εντεινόμενες ενδο-αστικές και ενδο-ιμπεριαλιστικές διαμάχες βρίσκεται μια άλλη βαθύτερη και πιο δομική αιτία ανησυχιών που τις τροφοδοτεί. Η παγκόσμια καπιταλιστική κρίση του 2008 έχει κρυφτεί κάτω από το χαλί αντί να επιλυθεί. Η κρίση αυτή γεννήθηκε από την ανεπαρκή κερδοφορία του κεφαλαίου και πήρε χρηματοοικονομική μορφή. Η προηγούμενη παγκόσμια καπιταλιστική κρίση (του 1973-4) προκλήθηκε από την πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους και την συνακόλουθη υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου. Οι επόμενες δεκαετίες καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων αύξησαν την εκμετάλλευση της εργασίας (ποσοστό υπεραξίας) αλλά δεν μείωσαν δραστικά την υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου με αποτέλεσμα η ανάκαμψη της κερδοφορία να μην είναι επαρκής και διατηρήσιμη. Γι’ αυτό ακολούθως το σύστημα επιδόθηκε σε ένα «ντοπάρισμα» της συσσώρευσης του κεφαλαίου μέσω της ανάπτυξης του πλασματικού κεφαλαίου. Όμως αυτό το «οικονομικό αναβολικό» έχει κοντά ποδάρια καθώς αποτελεί στοίχημα σε μέλλουσα να εξαχθεί υπεραξία. Μάλιστα το στοίχημα αυτό σταδιακά έγινε ολοένα και λιγότερο ρεαλιστικό (καθώς απαιτούσε εξωπραγματική αύξηση της μέλλουσας υπεραξίας) με αποτέλεσμα το ξέσπασμα της παγκόσμιας κρίσης του 2008. Με το ξέσπασμα της κρίσης το σύστημα εγκατέλειψε άρον-άρον τις καθαρές νεοφιλελεύθερες δοξασίες και εφάρμοσε την καινούργια Ορθοδοξία της Νέας Μακροοικονομικής Συναίνεσης (που ενοποιεί στοιχεία ήπιου νεοφιλελευθερισμού και ήπιου Κεϋνσιανισμού). Η νέα συνταγή – που εφαρμόσθηκε σε διαφορετικούς βαθμούς και χρονικές στιγμές στους βασικούς πόλους της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας – περιλάμβανε την χαλάρωση τόσο της δημοσιονομικής όσο και της νομισματικής πολιτικής. Ακολούθως, ιδιαίτερα στην ΕΕ, επανήλθε η δημοσιονομική λιτότητα. Ταυτόχρονα, ενώ μειώθηκε λίγο η υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου (και η «μόχλευση», δηλαδή η επέκταση του πλασματικού κεφαλαίου και του χρέους) και αυξήθηκε περαιτέρω η εκμετάλλευση της εργασίας δεν επιτράπηκε η απαιτούμενη (για την βιώσιμη ανάκαμψη της κερδοφορίας) απαξίωση κεφαλαίου. Πολύ σύντομα μάλιστα το σύστημα – σε διαφορετικούς βαθμούς σε κάθε πόλο του – ξανάρχισε την ανάπτυξη διαδικασιών πλασματικού κεφαλαίου. Έτσι, σήμερα έχουμε το αντιφατικό φαινόμενο της ταυτόχρονης αύξησης τόσο του χρέους όσο και των χρηματιστηριακών αγορών.

Ταυτόχρονα όμως, συνέβη μία άλλη σημαντική διαφοροποίηση. Όπως φαίνεται από το Διάγραμμα 2, τόσο στην περίοδο πριν την κρίση του 2008 όσο και μετά οι αναπτυσσόμενες και ιδιαίτερα οι αναδυόμενες οικονομίες (με επικεφαλής τις BRIC) αποτέλεσαν καταφύγιο ιδιαίτερα για τις πολυεθνικές εταιρείες καθώς είχαν μικρότερη υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου (και συνεπώς μεγαλύτερη κερδοφορία και ρυθμό συσσώρευσης).

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2: Ποσοστά μεγέθυνσης παγκ. οικονομίας, αναπτυγμένων και αναδυόμενων & αναπτυσσόμενων οικονομιών, Πηγή: ΔΝΤ

 

https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD

Αυτό σήμερα δείχνει να αλλάζει. Αφενός, η φθίνουσα κερδοφορία και η υπερσυσσώρευση κεφαλαίου δείχνει να αγγίζει και τις αναδυόμενες οικονομίες. Αφετέρου, ιδιαίτερα οι Δυτικές πολυεθνικές φαίνεται να επαναπροσανατολίζουν την δραστηριότητα τους περισσότερο προς τα εθνικά κέντρα τους. Άλλωστε η πολιτική Trump ένα τέτοιο προσανατολισμό υποδεικνύει. Ενδεικτικά, η φυγή κεφαλαίων και συναλλαγματικές κρίσεις εμφανίζονται ολοένα και περισσότερο σ’ αυτή την ομάδα χωρών. Ανάλογα, όπως δείχνει το Διάγραμμα 3, αναπτύσσονται υπέρμετρα και στις χώρες αυτές το πλασματικό κεφάλαιο με όλα τα προβλήματα που αυτό συνεπιφέρει.

 

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 3: Λόγος χρέους προς ΑΕΠ, Πηγή: ΔΝΤ

https://blogs.imf.org/2018/04/18/bringing-down-high-debt/

 

Ενδεικτική είναι η περίπτωση της Κίνας, παρόλα τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κινεζικού κρατικού καπιταλισμού που διαφοροποιούν σημαντικά τον τρόπο λειτουργίας του σε σχέση με τους Δυτικούς καπιταλισμούς. Η Κίνα αποτέλεσε την βασικότερη ατμομηχανή που συγκράτησε την παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία στην κρίση του 2008. Σήμερα, η ατμομηχανή αυτή δείχνει να αγκομαχεί, όπως φαίνεται και από το Διάγραμμα 4.

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 4: Ποσοστό μεγέθυνσης Κίνας, Πηγή: Trading Economics & National Bureau of Statistics of China

Συγκεφαλαιώνοντας, οι προοπτικές του παγκόσμιου καπιταλισμού για το 2019 κάθε άλλο παρά ευοίωνες είναι και η πιθανότητα μιας άλλης παγκόσμιας καπιταλιστικής κρίσης (όπως ακόμη και επίσημα κέντρα καθομολογούν) αυξάνεται.

 

* Ο Σταύρος Μαυρουδέας είναι καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου.

 

 

 

Ο παγκόσμιος καπιταλισμός εμπρός στο 2019: αναταραχές και ανησυχία

 

Interview on the Greek elections (July 7-7-2019), Press TV

These are the videos of the interview (together with Sp. Marchetos) in Press TV news on the results of the recent (7-7-2019) Greek general elections. The interview was aired on 8-7-2019.

 

Interview in Press TV News – 7-7-2019

Following is the viedo of a recent interview in Press TV News regarding the US sanctions, the ICPOA agreement and Iran’s increase of nuclear production

 

 

The EU is in the middle. It is pressed by US but it cannot resist it. The INSTEX mechanism is simply s figurehead.

The US, with the current Trump administration, wants to either bring Iran to its knees or even instigate a ‘regime change’. Thus, it tries to put enormous economic pressure through sanctions targeting especially Iran’s oil exports. It also, with the overt and covert co-operation of the Saudis and Israel, instigates a ‘dirty war’ against Iran; currently under false flag operations. Britain which is supposed to remain in the JCPOA oscillates towards the US both with regards to the ‘false flag’ operations and the sanctions (as the recent seizure of an Iranian oil tanker in Gibraltar indicates).

ΑΝΤΑΡΣΥΑ Εκλογές 2019, Τετάρτη 3/7/, 7.30μμ Πολυχώρος Δήμου στο Πόρτο Ράφτη

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ

 

Η ΑΝΤΑΡΣΥΑ σας καλεί σε δημόσια συζήτηση:

«Οι εκλογές της 7/7/2019, οι πολιτικές εξελίξεις και οι θέσεις της ΑΝΤΑΡΣΥΑ»

Τετάρτη 3/7, 7.30μμ.

Πολυχώρος του Δήμου (δίπλα στο supermarket Σκλαβενίτη) στο Πόρτο-Ράφτη

Την συζήτηση θα ανοίξει ο υποψήφιος της ΑΝΤΑΡΣΥΑ στην Αν. Αττική:

Σταύρος Μαυρουδέας,

καθηγητής ΑΕΙ, οικονομολόγος

 

τ.ε. ΑΝΤΑΡΣΥΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ

 

‘De-globalisation and the Return of the Theory of Imperialism’ , Stavros Mavroudeas, ICOPEC 2019

 

 

 

 

 

 

 

 

ICOPEC 2019

‘If Globalism is Dead—Long Live What?’

Marmara University

Istanbul, Turkey

25-28 June 2019

 

 

‘De-globalisation and the Return of the Theory of Imperialism’

 

Stavros Mavroudeas

Professor (Political Economy)

Dept. of Social Policy

Panteion University

e-mail: s.mavroudeas@panteion.gr

web: https://stavrosmavroudeas.wordpress.com

 

 

Abstract

The globalisation hypothesis (i.e. the argument that modern capitalism has once and for all discard the nation state and modern capitalism became a truly unified ‘global village’) was overwhelmingly popular since the 1990s. This was coupled with the expansion of a multifaceted theoretical trend that rejected previous analytical tools and purported that it ushered new ones, tailor-made to the new ‘globalisation era’. Especially within Political Economy, the globalization discourse rejected the theory of Imperialism (that emphasized antagonisms and the role of the national economy) for a theory of global interconnectedness (emphasizing co-operation and deterritorialization). However, the course of events of the real world radically diverged from the stylized beliefs of the globalization discourse. Particularly, before and increasingly after the 2008 capitalist crisis, antagonisms along national lines and military conflicts proliferated. These developments signify the necessity of a return to the classical Marxist theory of Imperialism as the appropriate analytical framework to grasp the political economy of the international system.

 

 

 

 

Links for reading and downloading the presentation:

 

 

 

https://www.researchgate.net/publication/334126737_’De-globalisation_and_the_Return_of_the_Theory_of_Imperialism’_Stavros_D_Mavroudeas_ICOPEC_-_Istanbul_2019

 

https://www.academia.edu/39724931/De-globalisation_and_the_Return_of_the_Theory_of_Imperialism