Author Archives: Stavros Mavroudeas

The Political Economy of Modern Epidemics by S.Mavroudeas – MARXIST STUDIES, YORK UNIVERSITY

Marxist Studies in a Global and Asian Perspective (MSGAP) is a research initiative within the York Centre for Asian Research:

Working Hypotheses for the Political Economy of Modern Epidemics

Working Hypotheses for the Political Economy of Modern Epidemics

By Stavros Mavroudeas

1. During the last 30 to 40 years, capitalism has become more and more prone to epidemics, in contrast to the prevailing belief that the advances in medicine and the creation of universal and developed health systems had put an end to such phenomena. Especially after 1975, we have the appearance of the ‘emerging epidemics’, i.e. dozens of new diseases, mainly due to viruses, with a frequency that has no analogue in history. These new epidemics are mainly zoonoses, i.e. animal viruses transmitted to humans.

2. The general explanation of this phenomenon lies in the Marxist thesis on the ‘metabolic gap’, that is, in the realistic argument that capitalism drastically worsens human-nature relations as it blindly promotes the commodification and exploitation of the latter, ignoring natural limitations and social consequences. This thesis does not imply accepting various outrageous ecological views on the return to nature and de-growth, which ignore the fact that (a) all human socio-economic systems intervene and metabolize nature and also that (b) this metabolism is necessary for ensuring even the basic survival of large sections of the human population. But it does mean that capitalism is uncontrollably expanding this metabolism as its central motive is the profitability of capital, which operates with a blind logic (‘après moi la deluge’: I do not care about the system’s survival so long as I get my profit).

3. But this general explanation does not suffice to explain this increase of epidemics during the last 30 to 40 years and needs to be supplemented with historical conjunctural determinations. We can reasonably identify the following factors. First, the uncontrolled growth of (otherwise necessary) industrial agriculture has led to the use of problematic hygienic methods that, however, enhance capitalist profitability and has already caused significant problems (e.g. salmonella). Secondly, due to the internationalization of capital (the so-called ‘globalization’), increasing competition internationally imposes the dominance of these production methods as they involve lower costs. Third, the uncontrolled growth of the capitalist agro-industrial complex dramatically limits virgin areas and brings humanity into contact with diseases and viruses that were previously restricted there and concerned small indigenous communities. The latter had either acquired relative immunity to them or the epidemics were limited to these communities and did not spread significantly. Fourth, the internationalization of capital with the proliferation of transport and communication routes between remote areas of the world facilitates the rapid transmission of epidemics throughout the world, while in the past was more limited and therefore more controllable. Fifth, the commodification of the use and consumption of exotic species enhances zoonotic diseases.

4. Most of these new epidemics (a) do not have strict class barriers but (b) have class asymmetric effects. They do not have strict class barriers because they are transmitted through consumer goods (in the diet) and social gathering and therefore classical methods of class segregation cannot be easily applied (e.g. ‘letting the plebeians die in their ghettos’). However, they have asymmetric effects as workers are more exposed to infections (e.g. ‘front-line workers’), have more unhealthy working and living conditions (e.g. buying cheaper and worse quality consumer products) and of course inferior health care.

5. The neoconservative capitalist restructuring of the past four decades weakened the public universal health systems as it has privatized (mostly indirectly) parts of them and their functions, reduced their funding and strengthened the private health sector. But the public universal health systems are only who can bear the large costs of treating the whole population during epidemic waves because this task is too expensive and non-profitable to be undertaken by the private health sector. That is why the latter, in the face of such epidemics, withdraws and remains only in ‘fillets» that promise significant profitability (extra profits), e.g. research in treatments, drugs and vaccines.

6. Dealing with any new epidemic—and until therapies and vaccines are found—requires restrictions on social and especially economic activities. These restrictions cause a recession or even a crisis in economic activity. This poses a crucial dilemma for capital: which curve to flatten? Meaning that it oscillates between dealing with the health crisis (which aggravates the economic crisis) or vice versa.

7. At the same time, however, capital treats this situation not only as a risk but also as an opportunity. In this way, it is experimenting more and more intensely with the creation of a ‘new’ economic and social normality that will strengthen its profitability and dominance.

8. At the social level, the ‘new normality’ means the imposition of ‘social distancing’ literally as a new dystopian way of life. However, it has a significant benefit for the capitalist system as it intensifies individualization and acts as a deterrent to collective popular mobilizations. Epidemic outbreaks produce mass social psychologies of anger and fear. The first leads to rebellion against the system that leaves society helpless. The second leads to submissiveness towards state power. For the Left, it is crucial to rely on the former and turn it from a blind emotion to a logical understanding (consciousness) and a program of struggle. At the same time, it must not underestimate the latter as there are objective health risks; but without accepting the dystopia of ‘social distancing’. This contradiction has a class dimension that is also manifested differently in countries with diverse levels of capitalist development. The working classes, under the threat of unemployment and poverty, often choose to return to work (even under the threat of an epidemic) in the face of ‘social distancing’: the dilemma of ‘dying of hunger or the virus?’. In contrast, middle-class strata with relative reserves of wealth and obsessions with the ‘quality of life’ become fanatical supporters of the most extreme forms of restriction of social and economic activities and even admirers of literally fascist control measures. Correspondingly, in developed capitalist economies, these layers are stronger and strongly influence developments. In contrast, in less developed capitalist economies (or in politically backward countries such as the United States), the working and popular strata are pushing for a return to work—as long as they have no political conscience to articulate their demands more fully and direct them against the capitalist system.

9. At the economic level, the ‘new regularity’ means extensive experiments with teleworking. The latter offers advantages but also poses problems for capital. Among the advantages are ability to limit and streamline production costs (particularly regarding wage and non-wage costs). Regarding wage, telework can lead to many categories of employees. Especially in the service sector and less in manufacturing, some jobs can be done through telework at home. Here two possible cases appear. In the first, tele-workers belong to the company but are paid lower wages. In the second, tele-workers may be formally independent and employed under a piecework pay system (a method of remuneration that increases surplus-value extraction). In both cases, there is a reduction in wage costs and savings in fixed capital costs. A consequence of all this experimentation is the rapid rise in unemployment (the augmentation of the reserve army of labour), resulting in further wage compression. The problems concern the ability to exercise managerial control and exert continuous pressure to increase productivity. Tele-work can cause difficulties in both these intertwined fields. In the case of piecework pay, the pressure to increase productivity can be facilitated by demanding higher production. But the downside is that there should be even a small increase in pay. In the case of typically waged tele-work productivity increases benefit more easily capital. But the exercise of managerial control is more difficult; and, thus, continuous productivity increases are more difficult to be achieved. That’s why management experiments extensively with cameras, recording operations, multiple teleconferences etc. However, all these processes of controlling and intensifying work require significant time loss and are also costly.

10. In contrast to these experiments by capital, the labour movement and the Left must demand the use of computer and telecommunications tools in order to reduce working time and increase work-sharing. Thus, instead of increasing, to reduce unemployment. At the same time, the use of these tools can only be helpful if they enhance human cooperation and interaction and, of course, help (instead of purging) human contact and collective processes.


This piece will appear as a commentary in the forthcoming issue of the Greek journal Marxism Textbooks.

Stavros Mavroudeas is Professor of Political Economy in the Department of Social Policy at Panteion University, Greece. (


Η έκθεση της Κομισιον και μία μπανανία – DOCUMENTO 24-5-2020




Η έκθεση της Κομισιον, ο εικονικός κόσμος του ευρωιερατείου

και μία μπανανία

Σταύρος Μαυρουδέας *


Δημοσιεύθηκε η έκθεση ενισχυμένης εποπτείας της Κομισιόν για την Ελλάδα. Όσον αφορά τις εκτιμήσεις της είναι εκτός τόπου και χρόνου καθώς η σημερινή διπλή (υγειονομική και οικονομική) κρίση έχει αλλάξει δραματικά τα δεδομένα. Χαρακτηριστικά, ανεδαφικές είναι οι προβλέψεις για βασικές παραμέτρους του μνημονιακού Προγράμματος Οικονομικής Προσαρμογής (ρυθμός μεγέθυνσης της ελληνικής οικονομίας, δημοσιονομικοί δείκτες, βιωσιμότητα χρέους κ.λ.π.) που καθορίζει πάντα την πορεία της χώρας. Το μόνο ενδιαφέρον είναι ότι χαϊδεύει λίγο τις κυβερνητικές προβλέψεις (προ κορωναϊού) για την μεγέθυνση αν και δεν ενστερνίζεται πλήρως την υπερβολική αισιοδοξία τους. Βέβαια, παραγνωρίζει την κάμψη του ρυθμού μεγέθυνσης ήδη πριν την διπλή σημερινή κρίση, θεωρεί ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα ενδυναμώνεται (αν και με αδυναμίες) ενώ είναι γνωστό ότι είναι ένας χάρτινος πύργος και βρίσκει το χρέος βιώσιμο όταν είναι προφανώς ότι δεν μειώθηκε ουσιαστικά. Επιπλέον, στα «ψιλά» της γράμματα κρύβει επώδυνες μνημονιακές ρυθμίσεις που εκκρεμούν (π.χ. κατάργηση προστασίας πρώτης κατοικίας, χειροτεύρευση του ασφαλιστικού συστήματος, διάλυση της ΔΕΗ). Μέσα στις σελίδες τεχνοκρατίζουσας ωραιοποίησης βρίσκει κανείς «διαμάντια» όπως την πρόβλεψη ότι το 2020 και 2021 η μεγέθυνση θα στηριχθεί (εκτός από την κατανάλωση) στις επενδύσεις* όταν ο σχηματισμός παγίου κεφαλαίου παραμένει εδώ και χρόνια ουσιαστικά στάσιμος σε χαμηλά επίπεδα. Συνοπτικά, η έκθεση είναι ένα ακόμη από τα γραφειοκρατικά κείμενα του ευρωιερατείου που έχουν ελάχιστη επιστημονική αξία και κυρίως δείχνουν πολιτικές ισορροπίες και στοχεύσεις.

Η εμφανής ανεδαφικότητα της έκθεσης δεν άφησε μεγάλα περιθώρια ψευδο-μονομαχίας μεταξύ ΝΔ και ΣΥΡΙΖΑ, με την πρώτη να επικαλείται τα εύσημα της ΕΕ για χρηστή οικονομική διαχείριση και τον δεύτερο να μηρυκάζει για το πραγματικό ύψος του προγράμματος αντιμετώπισης της διπλής κρίσης. Αυτή η αφασία των δύο βασικών κυβερνητικών ανταγωνιστών απορρέει από το γεγονός ότι ακολουθούν και οι δύο την ίδια οικονομική πολιτική, που υπαγορεύεται από το Πρόγραμμα Οικονομικής Προσαρμογής.

Απέναντι στην εικονική πραγματικότητα του ευρωιερατείου και τις σκιαμαχίες των εγχώριων ελίτ η οικονομική πραγματικότητα της χώρας παραμένει τραγική. Δέκα χρόνια μετά την κρίση του 2010, με επώδυνα μνημόνια και εν μέσω μίας νέας κρίσης με σημαντική και απότομη συρρίκνωση της οικονομίας η χώρα παραμένει μια μπανανία, δέσμια των ξένων πατρώνων και της ελληνικής ιεραρχίας. Τα βασικά διαρθρωτικά προβλήματα της (π.χ. η «μονοκαλλιέργεια» του τουρισμού που θα πληρωθεί ακριβά στην τρέχουσα κρίση) όχι μόνο δεν αντιμετωπίσθηκαν αλλά επιδεινώθηκαν. Ο λόγος είναι απλός: είναι δημιουργήματα της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Για να υπάρξει διέξοδος από αυτό τον φαύλο κύκλο πρέπει να σπάσει αυτό το κλουβί.


* Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο


‘A pandemia de coronavírus e a crise econômica e da saúde’, por Stavros D. Mavroudeas

 Following is the Portuguese translation of the article on the economic and health crisis that has been made by the Laboratory of Interdisciplinary Studies of the Law Faculty of the State University of Rio de Janeiro


Laboratório de Estudos Interdisciplinares Crítica e Capitalismo, vinculado à Faculdade de Direito e ao Programa de Pós-Graduação em Direito da Universidade do Estado do Rio de Janeiro (UERJ)

A pandemia de coronavírus e a crise econômica e da saúde

 4 de abril de 2020

Por Stavros D. Mavroudeas

* Esta é uma tradução do texto originalmente divulgado no site do autor, em 25/03/2020 (você pode acessar o artigo original aqui).


magem: Martin Sanchez on Unsplash

Uma dupla crise: saúde e economia

Hoje, a humanidade está em meio a uma pandemia de coronavírus, resultando em uma enorme crise na saúde. Contudo, ao mesmo tempo, a economia global está entrando em um caminho recessivo, caracterizado agora como crise econômica de quase todos os lados. Deste modo, justifica-se falar em crise dupla, na saúde e na economia. Obviamente, a primeira tem prioridade imediata, na medida em que envolve perda de vidas humanas. Mas, além de seu impacto direto sobre as vidas humanas, também tem grandes implicações econômicas. Tais implicações têm importantes consequências para o bem estar-social, o que tem efeitos indiretos na saúde – embora não diretamente fatais.

Uma primeira questão é como as crises econômica e da saúde são ligadas. Essas são, obviamente, entrelaçadas; mas são idênticas ou não? E, mais especificamente, a crise da saúde é a causa ou apenas a desculpa da crise econômica?

Um segundo problema crucial diz respeito a quem paga o custo desta dupla crise. Também é óbvio que, porque as sociedades de hoje são feitas de classes sociais com interesses principalmente conflitantes, os custos econômicos da saúde e as escolhas econômicas são um campo de luta entre as classes. É, ainda, de se esperar, se deixamos de lado as hipócritas análises não-sociais da economia ortodoxa, que a dominante classe capitalista busque passar o fardo desta dupla crise, ao menos sua maior parte, para as costas da vasta maioria trabalhadora da sociedade. Apenas deste modo sua lucratividade – a razão essencial para o funcionamento do sistema capitalista – não será minada.

A terceira questão crucial é qual deveria ser a posição da esquerda e do movimento trabalhista em relação a esta dupla crise e suas consequências.

A pandemia não é a causa, mas o gatilho da crise econômica.

Hoje, o mercado global de ações está colapso e a economia real em retorno à recessão, apesar dos esforços frenéticos da maioria dos governos em apoiá-los. Os primeiros sinais já indicam um declínio na produção e um desemprego cada vez maior.

A ortodoxia econômica de hoje (isto é, o Novo Consenso Macroeconômico[2]) argumenta que este retorno à recessão (e possivelmente à crise, por exemplo El Erian (2020)) é causado por um evento exógeno, qual seja a pandemia do coronavírus. A título de ilustração, todas as principais organizações econômicas internacionais projetaram para 2020 crescimento estável, se não crescente (por exemplo, segundo a previsão de janeiro do FMI, o crescimento da economia mundial de 2,9% em 2019 iria para 3,3% em 2020). Com o surto da pandemia, todas estas previsões estão sendo revisadas para baixo, de sorte que agora são previstas, inclusive, taxas de crescimento negativo. Como mencionado anteriormente, para os economistas ortodoxos, a iminente recessão (ou até crise) não decorre de problemas orgânicos das economias capitalistas, mas de um fator exógeno, isto é, a pandemia. Afinal, a atribuição das crises a fatores externos é o modo básico da economia ortodoxa interpretar as crises econômicas.

Porém, análises mais cuidadosas, tais como aquelas da economia política marxista, indicam que a pandemia de hoje é, basicamente, a fagulha que faltava para provocar a explosão de problemas preexistentes da acumulação capitalista. Em resumo, a crise de 2008 foi causada pelo declínio na lucratividade capitalista e a consequente sobreacumulação de capital, isto é, o excesso de capital que não poderia ser investido de forma suficientemente lucrativa (Carchedi & Roberts (2018)). A crise foi precedida por um período de euforia econômica, que contou fortemente com a operação de capital fictício[3]. O sistema capitalista tentou superar esta crise abandonando o dogma neoliberal, segundo o qual o mercado é auto-equilibrado, e recorrendo ao intervencionismo estatal. Esse último foi expresso através tanto de uma política monetária frouxa (isto é, diminuir as taxas de juros e aumentar a oferta de dinheiro) quanto de uma política fiscal expansionista (ou seja, aumento do gasto e investimento público). Esta foi agudamente restringida depois que a crise acabou e a austeridade fiscal retornou à medida que os déficits orçamentários (a fim de apoiar a lucratividade capitalista) aumentaram. A política monetária frouxa continua até hoje, mas exauriu o seu potencial. Portanto, depois de na prática zerar as taxas de juros, as políticas monetárias não-ortodoxas (quantitative easing[4], etc) começaram e quando essas foram esgotadas, as taxas de juros negativas foram adotadas. O resultado foi uma situação completamente paradoxal, onde a dívida (pública e privada) estava crescendo ao mesmo tempo em que os mercados de ações estavam em constante ascensão (isto é, as expectativas para um melhor retorno econômico futuro ou, em termos marxistas, para uma extração cada vez maior de mais-valia e, portanto, lucros). Contudo, a economia real mostrou que era incapaz de satisfazer tal aposta. No geral, o setor industrial – que é o coração das atividades produtivas – já estava em longa recessão antes da pandemia eclodir.

A pandemia foi a razão para a emergência explosiva de todos estes problemas preexistentes. As razões são óbvias. A massiva e descontrolada perda de vidas humanas tem um impacto negativo sobre a produção e o consumo. Além disso, medidas para enfrentar a pandemia possuem sérias implicações econômicas. Particularmente, o chamado “distanciamento social”, as proibições de tráfego e a consequente paralisação ou operação significativamente abaixo da capacidade de muitas das economias têm óbvias consequências negativas.

A  economia política da coroação: suavizando qual curva?

Para o sistema capitalista há uma relação contraditória entre as medidas necessárias para lidar com a crise na saúde e o impacto econômico destas, especialmente em tempos de instabilidade econômica. Isso foi explicitamente reconhecido por muitos analistas ortodoxos. Tipicamente, tanto o The Economist (2020) quanto El Erian (2020) indicam que medidas para enfrentar a pandemia têm um alto custo econômico que, por sua vez, agrava a recessão. A interpretação é óbvia. Na eventualidade de uma epidemia, é necessário limitar ou mesmo parar completamente muitos processos econômicos, o que resulta em uma redução na produção.

Há uma típica disputa entre economistas ortodoxos quanto a se a prolongada interrupção de muitas atividades econômicas tem um impacto sobre a economia através da oferta ou da demanda. A economia política marxista supera este dilema enganoso, que se assemelha aquele do ovo de Colombo. A interrupção prolongada da economia conduz a uma redução na lucratividade das empresas capitalistas, na medida em que menos produtos são produzidos. Este declínio é ainda mais exacerbado, porque o consumo decresce à medida que a renda disponível encolhe e, consequentemente, mesmo a produção em declínio não encontra compradores suficientes. Ademais, esses problemas da economia real têm múltiplos efeitos negativos sobre o sistema financeiro e as finanças públicas.

Gourinchas (2020) delineia esta relação contrastante de modo muito acurado: “a normalização da curva de contaminação inevitavelmente leva à deterioração da curva de recessão macroeconômica”.

Baldwin e Weder di Mauro combinaram as duas curvas de Gourinchas em um único diagrama, que segue:

O eixo horizontal mede o tempo desde a ocorrência do primeiro caso de infecção de coronavírus. O eixo vertical mede o número de infecções em seu segmento positivo e a severidade da recessão econômica em seu segmento negativo. A parte superior do diagrama mostra que se políticas de contenção não são aplicadas, as incidências serão maiores, mas também o recuo da epidemia será mais rápido. Por contraste, políticas de contenção conduzem a muito menos casos de infecção, embora, ao mesmo tempo, prolonguem a duração da epidemia. No cerne deste estudo está a noção de “imunidade de rebanho”[5]. É claro, tanto Gourinchas quanto Baldwin e Weder di Mauro argumentam que a escolha de implementar as políticas de contenção é obrigatória, uma vez que de outro modo o custo de vidas humanas seria exorbitante. A parte debaixo do diagrama é elaborado com base na premissa de que as políticas de contenção intensificam a recessão econômica, enquanto a ausência daquelas a tornam mais branda.

Há uma série de problemas com a análise acima, que são característicos da concepção unilateral e, socialmente, profundamente conservadora da economia ortodoxa.

Primeiro, não há certeza de que a retração econômica seria mais branda sem as políticas de contenção. Infecções em massa – e, além disso, mortes – têm um sério impacto sobre a força de trabalho disponível e sua habilidade em realizar trabalhos produtivos. Manter os negócios abertos em meio a uma pandemia, com o aparente crescimento de doentes e moribundos, não irá deixar o resto da força de trabalho indiferente. Pelo contrário, é mais provável, por um lado levar à evasão e, por outro, a ações sindicais intensas; no pior cenário possível: um agravamento da epidemia e, ao mesmo tempo, uma paralisação da economia.

Segundo, esta análise ignora as dimensões política e econômica do problema e, em particular, o fato de que diferentes sistemas socioeconômicos têm diferentes capacidades de lidar com tais epidemias. Isso tem um impacto direto sobre a óbvia incapacidade do setor privado de saúde (quando comparado ao setor público de saúde) de lidar com a crise.

Uma economia capitalista pode suportar um período menor de paralisação quando comparada à economia socialista ou mesmo ao capitalismo de Estado. Como Trump colocou, a economia dos EUA “não é construída para ser desligada”. A razão fundamental é que as empresas capitalistas operam para o lucro; ou então não teriam razão de existir. Consequentemente, elas não podem operar no nível do custo de produção e, menos ainda, com perdas. A menos que alguém mais as subsidiem para permanecer em operação, elas vão fechar. Ao contrário, uma economia socialista pode sobreviver sem alcançar excedentes (lucros), ao meramente cobrir os custos de produção. Pelas mesmas razões, pode sobreviver mais tempo mesmo com perdas econômicas. Ademais, o Estado socialista pode suportar ônus muito maiores que o seu equivalente capitalista, posto que aquele tem um tamanho e poder econômico muito maiores. O caso do capitalismo de Estado é intermediário. Esse suporta parte do fardo das empresas capitalistas e, portanto, essencialmente subsidia a sobrevivência dessas sob condições de constrição econômica. Consequentemente, no caso socialista, a distância entre as duas curvas (recessão com ou sem políticas de contenção) é mais curta. O capitalismo de Estado está entre as duas hipóteses acima.

Segue, do ponto anterior, que sistemas socioeconômicos baseados em um setor de saúde público são mais capazes de lidar com o problema da epidemia. Por analogia, as economias capitalistas que têm um amplo e eficiente sistema público de saúde enfrentam o problema melhor que aquelas que possuem um sistema de saúde pública fraca e dependem, principalmente, do setor de saúde privada (como, por exemplo, os EUA).

Custos econômicos e política de saúde: supressão ou mitigação da pandemia?

As análises ortodoxas mencionadas acima estabelecem uma estrutura geral no interior da qual as políticas de saúde para lidar com o coronavírus são discutidas. O contexto da discussão torna-se muito claro a partir do recente estudo da equipe epidemiológica do Imperial College (2020). Este estudo identifica duas políticas de saúde alternativas.

A primeira política, denominada de supressão, visa deter os rastros da pandemia com medidas drásticas. As ferramentas principais de tal política são a interrupção extensiva das atividades econômicas, sociais e políticas (por exemplo, o fechamento de negócios e serviços que não são estritamente necessários, proibição de circulação).

A segunda política, chamada de mitigação, tem por objetivo tornar a pandemia mais branda. A ferramenta básica desta política é orientada ao bloqueio de atividades específicas, ao invés de proibições generalizadas. Em grande medida, esta segunda política é combinada com a hipótese da “imunidade de rebanho”.

Mas o estudo do Imperial College, apesar de seu apoio à primeira política, salienta que, embora possa ser inicialmente suprimida, se não for encontrada nenhuma medicação e ou vacina, a epidemia pode retornar quando as políticas de contenção forem aliviadas. Isso significa que os países deveriam reaplicar as medidas de contenção. Assim, cria-se um ciclo vicioso de imposição e remoção de políticas de contenção. Até agora, diferentes países adotaram distintas políticas de saúde. A China, que primeiro respondeu à epidemia, rapidamente implementou uma política de supressão draconiana. Muitos países ocidentais, inicialmente, subestimaram o problema – apesar do precedente da China – e aplicaram políticas de mitigação. Contudo, a tragédia da Itália logo obrigou a maioria dos países europeus a mudarem de rumo e a adotarem a política de supressão. Apenas os países anglo-saxões (Estados Unidos e Reino Unido) continuaram por um período maior o caminho das políticas de mitigação. Entretanto, o Reino Unido, recentemente, também foi obrigado a mudar de direção. Por sua vez, os Estados Unidos parecem estar arrastando seus pés para o mesmo caminho.

Mas as dúvidas sempre permanecem. De modo típico, o Economist (2020) argumenta que “a política de mitigação custa muitas vidas humanas, enquanto a política de supressão pode ser economicamente insustentável”. Assim se prepara a alternativa: pode agora ser politicamente impossível para os governos seguirem as políticas de mitigação e remover restrições sobre a atividades econômica. Mas se economia correr o risco de colapso, então não haverá outra escolha senão abandonar a supressão e adotar políticas de mitigação.

Portanto, baseado neste argumento, conclui-se que, a menos que uma cura para a epidemia de coronavírus seja encontrada em breve, haverá necessariamente uma mudança em direção à mitigação.

Há uma dimensão menor, mas não insignificante, em relação às discussões acima mencionadas. Trata-se da capacidade do sistema de saúde gerir a epidemia com uma política de supressão ou de mitigação. Gourinchas (2020) a descreve com precisão no diagrama a seguir.

O preparo para efetivamente implementar uma ou outra das duas políticas de saúde supracitadas depende da “capacidade” do sistema de saúde (isto é, na prática, do número de UTI’s e de pessoal de enfermagem). Além disso, outro parâmetro importante é o grau de proteção do pessoal médico (por exemplo, sua proporção que é infectada durante a epidemia e fica, na prática, fora de combate). É óbvio diante do acima exposto, mas também é provado na atual pandemia, que os países com sistemas de saúde públicas mais fortes e amplos são mais preparados do que aqueles com fracos sistemas de saúde privatizados. Curiosamente, esta dimensão pública-privada é quase completamente ausente nos debates econômicos ortodoxos de hoje.

Política econômica e de saúde: o fim do Neoliberalismo e a continuidade do Neoconservadorismo por outros meios.

A atual coordenação da crise econômica e da saúde conduz a algumas conclusões cruciais.

Em primeiro lugar, é claro que o Neoliberalismo falhou miseravelmente. Na política econômica, a noção que o mercado é auto equilibrado e o Estado deveria retirar-se da economia tem conseguido aumentar o grau de exploração do trabalho (em termos marxistas, a taxa de mais-valor), mas falhou em lidar com a sobreacumulação de capital. Desta forma, a taxa de lucro não foi retomada suficientemente. Além disso, sua visão dogmática de que as crises econômicas são exógenas torna o Neoliberalismo particularmente incapaz de formular políticas econômicas para superar as crises. Por analogia, a respeito do setor de saúde, sua tentativa de privatizar os sistemas públicos de saúde (seja direta ou indiretamente, fragmentando-os e criando competição entre seus segmentos, bem como pelo reforço de parcerias público-privadas) tem os deteriorado perigosamente.

A evidente falha do Neoliberalismo na esteira crise econômica global de 2008 marcou sua substituição pelo Novo Consenso Macroeconômico social-liberal. A crise atual torna essa sucessão ainda mais evidente. Desde os primeiros sinais da vinda da crise, os governos não só adotaram uma política monetária frouxa, como também mudaram para políticas fiscais expansionistas. No caso da União Europeia, a epidemia do coronavírus levou a uma desvinculação dos gastos públicos e déficits das limitações do Pacto de Estabilidade e Crescimento. Ainda mais impressionante é o relaxamento das restrições sobre os países da zona do euro que estão em programas de ajuste econômico (tal como a Grécia).

De fato, como o uso prolongado da política monetária levou à sua exaustão, o centro de gravidade da política econômica, à medida que são anunciados extensivos pacotes de apoio fiscal, desloca-se para a política fiscal. Além disso, uma coisa impensável no tempo neoliberal está acontecendo: vozes oficiais contemplam a nacionalização de setores estratégicos da economia[6].

Ademais, a política industrial[7] está retornando explicitamente, e de um modo muito ativo, embora discreto. Ilustrativamente, no contexto da crise epidêmica, amplas somas de dinheiro são dirigidas para o setor de saúde; e correspondente política industrial vertical não é apenas elogiada, mas praticamente implementada. Deve-se notar que enquanto o Neoliberalismo detesta política industrial em geral, seu sucessor (o Novo Consenso Macroeconômico), ao menos inicialmente, preferiu apenas uma política industrial horizontal. Agora seu pêndulo move-se em direção às políticas industriais verticais.

Em segundo lugar, também há crescentes sinais do fracasso iminente do Novo Consenso Macroeconômico. As políticas promovidas – com o retorno de um intervencionismo estatal comedido e o uso sistemática anti-cíclico de todas as políticas estatais – podem ter evitado a catástrofe na véspera da crise global de 2008, mas falhou em retificar as profundas contradições e problemas da economia capitalista. Estes problemas já são evidentes na inabilidade de suas políticas econômicas evitarem a crise econômica que está sendo desencadeada pela epidemia de coronavírus. Além disso, no campo das políticas de saúde, o Novo Consenso Macroeconômico praticamente continuou a política de austeridade e de direta ou indireta privatização do sistema de saúde.

Em terceiro lugar, lidar com crises de saúde e econômica é extremamente custoso. No capitalismo que irá suportar estes custos é um campo de intensa luta de classes. Para a classe dominante capitalista, esta combinação de duas crises é tanto um perigo quanto uma oportunidade. É um perigo porque qualquer combinação desse tipo ameaça as funções fundamentais da economia capitalista. Mas também uma oportunidade, porque o sistema está experimentando novas relações de trabalho e salário. O teletrabalho é um vício recém-descoberto. O capital tenta descobrir quantas categorias de trabalho podem efetivamente ser relegadas a esta modalidade e quais novas ferramentas de controle são necessárias a fim de sustentar (ou mesmo aumentar) a produtividade. Redução dos custos salariais (através de empregos flexíveis, subcontratação, reduções diretas de salários, salário por peça, etc) e uma maior desregulamentação da legislação trabalhista já é um campo para tais testes.

No curto prazo, o sistema coloca o fardo econômico de lidar com a crise na saúde sobre o Estado capitalista. Neste sentido, esse é “socializado”, no sentido de que outras classes sociais, para além dos capitalistas, o compartilham (usualmente de modo desproporcional) através da tributação. Por esta razão, o Estado subsidia os negócios privados que fecham ou operam sobre capacidade severamente limitada. Além disso, cobre a maioria dos custos salariais desses negócios através de vários subsídios trabalhistas. Contudo, ao mesmo tempo, o direito do trabalho, em particular no que diz respeito às demissões, é praticamente reduzido a pedacinhos[8].

No médio prazo, a preocupação do sistema é como enfrentar o crescimento do déficit fiscal e a dívida criada no esforço de enfrentar a combinação das duas crises. No longo prazo, contudo, o centro de gravidade é deslocado é deslocado em direção a mudanças estruturais drásticas, que o sistema busca estabelecer a fim de cobrir suas perdas e restaurar a lucratividade e acumulação capitalista.

É evidente que para o trabalho, que é a grande maioria trabalhadora de nossas sociedades, este “novo novo normal” que o capital está tentando impor representa um futuro ainda mais distópico que a epidemia do coronavírus em si.

A esquerda e o movimento trabalhista diante da dupla crise

Para os comunistas, a esquerda e o movimento trabalhista, a situação de hoje coloca sérios desafios.

Primeiramente, a resposta à crise da saúde pode ser apenas que as medidas mais drásticas devem ser implementadas, independentemente de seus custos econômicos. O capital, quando confrontado com a crise econômica, tem se pronunciado, através de agentes proeminentes, que os governos burgueses devem fazer “o que for preciso”; quer dizer, implementar qualquer medida econômica que seja necessária. Porém, ao enfrentar a crise na saúde, o capital tem dúvidas em comparar o prejuízo humano ao econômico. A esquerda e o movimento trabalhista devem demandar que todas as medidas de contenção requeridas devem ser tomadas quaisquer sejam os seus custos econômicos. Simultaneamente, as atividades econômicas que são necessárias devem estar em conformidade com as mais rigorosas medidas de saúde.

Em segundo lugar, o custo econômico da dupla crise não deve ser suportado pela classe trabalhadora, mas pelo capital. O sistema socioeconômico no qual vivemos pertence a este último. Muitas das doenças e epidemias modernas têm causas sociais provenientes da busca do capitalismo pelo lucro. E, finalmente, a classe dominante acumulou, durante as décadas recentes, enormes estoques de riqueza que, por causa da sobreacumulação, são “apostados” no sistema financeiro. Pelo contrário, a participação do salário no produto agregado decresceu de forma constante e substancial durante todas estas décadas recentes. Consequentemente, a crise é causada e, por esta razão deve ser paga, pela classe dominante.

Terceiro, a esquerda e o movimento trabalhista devem ver claramente quem é o adversário real. O choroso e usual anti neoliberalismo e as súplicas para mais intervencionismo estatal não desafiam as políticas capitalistas. Estas simplesmente apoiam a mudança dos administradores do sistema. O Neoliberalismo morreu e o Estado (burguês) – que nunca abandonou as questões cruciais – já retornou. Mas a ortodoxia social-liberal de hoje simplesmente promete à classe trabalhadora algumas aspirinas como cura para os cânceres socioeconômicos que o sistema cria. Este retorno do intervencionismo estatal apoia generosamente o capital, enquanto busca passar o fardo aos trabalhadores. E são as dominantes políticas e percepções neokeynesianas que são, hoje, o veículo desta mudança. Em face de tudo isso, a esquerda e o movimento trabalhista devem lutar por mudanças estruturais profundas. Em princípio, os custos da dupla crise deveriam ser arcados pelo capital. Além disso, áreas-chave da atividade econômica devem ser descomodificadas e seus produtos e serviços devem ser providos através de sistemas públicos. O problema da saúde é hoje o caso perfeito em questão. A criação de sistemas públicos de saúde (com forte financiamento e pessoal, e sem formas indiretas de privatização) é uma necessidade urgente; especialmente dada a frequência das grandes epidemias contemporâneas. O financiamento destes esquemas deve ser baseado em sistemas robustos de tributação progressiva.

Quarto, a esquerda e o movimento trabalhista devem permanecer firmemente contra a “nova nova normalidade” que o capital está tentando impor. O enfraquecimento das leis de proteção do trabalho não deve ser tolerado, mas, antes, ainda mais reforçadas. Particular atenção deve ser dada à pretendida mudança nas relações de emprego através de teletrabalho e novas formas de controle e intensificação do trabalho que o capital busca impor (ver Manacourt (2020)).

Por fim, mas não menos importante. A epidemia de coronavírus e o “distanciamento social” têm restringido severamente os direitos políticos e sociais. Já é evidente que o sistema está experimentando tais limitações, tanto para aplicação geral quanto para novas formas de manipulação ideológica do povo. A esquerda e o movimento trabalhista devem rechaçar firmemente estes esforços.


Baldwin R. & Weder di Mauro B. (2020), Introduction to Baldwin R. & Weder di Mauro B. (eds.), Mitigating the COVID Economic Crisis , London: CEPR Press

Carchedi G. & Roberts M. (2018), World in Crisis , Chicago: Haymarket Books.

Economist (2020), ‘Closed by covid-19: Paying to stop the pandemic’, The Economist 19 March

El Erian M. (2020), ‘The Coming Coronavirus Recession and the Uncharted Territory Beyond’, Foreign Affairs 17 March

Gourinchas PO. (2020), ‘Flattening the Pandemic and Recession Curves’ in Baldwin R. & Weder di Mauro B. (eds.), Mitigating the COVID Economic Crisis , London: CEPR Press

Imperial College (2020), COVID-19 Response Team

Manacourt V. (2020), ‘Working from home? Your boss is watching ‘, Politico 3/18/20

Mavroudeas S. & Papadatos F. (2018), ‘Is Financialization a Hypothesis Theoretical Blind Alley?’, World Review of Political Economy vol.9 no.4.


[1] Texto original publicado em 25 de março de 2020 no link: Acesso em 04 abr 2020. Tradução: LEICC/UERJ.

[2] O Novo Consenso Macroeconômico sucedeu gradualmente, no final do século 20, o Neoliberalismo, depois desse falhar em abordar os problemas prolongados da acumulação capitalista. Sua dominância tornou-se mais forte depois da crise global de 2008, que, em grande medida, selou a falha do Neoliberalismo. O Novo Consenso Macroeconômico combina Neokeynesianismo (que reconhece a possibilidade de desequilíbrios de curto prazo devido à rigidez em alguns mercados) com elementos do Neoliberalismo (expectativas racionais, equilíbrio de mercado a longo prazo). O Novo Consenso Macroeconômico, em contraste ao Neoliberalismo, acredita que desequilíbrios de curto prazo requerem intervenção econômica estatal. Argumenta que há uma necessidade de uma função econômica mais estratégica para o Estado, oposta tanto ao tradicional intervencionismo estatal keynesiano quanto ao dogma Neoliberal da completa retirada do Estado da economia. Neste sentido, considera que a política monetária é a principal ferramenta econômica no curto prazo, enquanto a política fiscal tem um papel de apoio. Mas, gradualmente, depois da crise de 2008 e com a iminente recessão de hoje, a função da política fiscal passa a ser constantemente  atualizada. Além disso, a necessidade de uma vertical e discreta política industrial é reconhecida.

[3] Capital fictício é, essencialmente, uma aposta sobre lucros futuros que estão sendo deduzidos hoje (para uma análise mais detalhada ver Mavroudeas & Papadatos (2018)). Estas apostas são sujeitas à troca intra-capitalistas e, em conjunto com dinheiro de crédito, pode engendrar períodos de exorbitantes expectativas econômicas e crescente acumulação. Se estas apostas obtêm êxito, a acumulação de capital continua normalmente. Mas, se a economia real não as atende, emergem, então, as crises econômicas.

[4] “O quantitative easing, ou QE, é uma medida onde um Banco Central compra títulos do governo ou outros títulos do mercado para reduzir as taxas de juros e expandir a oferta de moeda na economia”. Conferir em:  <acessado em 02/04/2020> [N.T]

[5] A hipótese da “imunidade de rebanho” argumenta que a disseminação mais rápida de uma epidemia conduz à produção mais rápida de anticorpos pela população humana. Teria um grande custo humano inicial, mas traria um fim mais rápido da epidemia.

[6] O caso da nacionalização da Alitalia na Itália é exemplar.

[7] O termo Política Industrial descreve uma grande variedade de objetivos e ações governamentais para promover o funcionamento e a sustentabilidade econômica de setores específicos da economia. Sua própria natureza é intervencionista. O Neoliberalismo argumenta que tal política é ineficaz e que , na verdade, não deveria existir, uma vez que ‘distorce o livre funcionamento do mercador’. Existem duas grandes categorias de Política Industrial: (a) horizontal (regulamentos e políticas gerais para toda a economia sem afetar o equilíbrio entre sectores individuais da economia) e (b) vertical (foco em setores específicos e aplicação de regulações e políticas discriminatórias (isto é, diferenciadas), que alteram o equilíbrio entre sectores individuais da economia).

[8] É digno de nota que no caso da economia grega já exista uma diminuição do emprego em cerca de 40.000 postos de trabalho. Além disso, há fortes evidências de uma conversão massiva de contratos de trabalho de tempo integral para contratos a tempo parcial.


«Η διπλή κρίση και η Αριστερά» – Σταύρος Μαυρουδέας ΠΡΙΝ 4-4-2020


Νο. 1469



Η διπλή κρίση και η Αριστερά

Σταύρος Μαυρουδέας


Η πανδημία δεν είναι το αίτιο αλλά η αφορμή της οικονομικής κρίσης

Η πανδημία του κοροναϊου συμβαδίζει με την ύφεση της οικονομίας. Τα χρηματιστήρια αλλά και η πραγματική οικονομία υποχωρούν δραματικά. Τα μέτρα περιορισμού δραστηριοτήτων για την αντιμετώπιση της πανδημίας επιτείνουν την ύφεση. Όλες οι προβλέψεις συντείνουν σε μία κρίση αντίστοιχη αυτής του 2007-8. Πρόκειται επομένως για μία διπλή κρίση: υγειονομική και οικονομική.

Η οικονομική Ορθοδοξία διατείνεται ότι η οικονομική κρίση προκαλείται από το εξωγενές τυχαίο συμβάν της υγειονομικής κρίσης. Δηλαδή, υποστηρίζουν ότι ο υγιής βηματισμός της παγκόσμια οικονομία (π.χ. το ΔΝΤ προέβλεπε αύξηση του ρυθμού μεγέθυνσης από 2.9% το 2019 σε 3.3%) διακόπτεται αναπάντεχα από την υγειονομική κρίση. Σημειωτέον, δεν είναι ο Νεοφιλελευθερισμός η σημερινή οικονομική Ορθοδοξία αλλά η Νέα Μακροοικονομική Συναίνεση, δηλαδή το μίγμα του δεξιού Νέου Κεϋνσιανισμού (πιθανότητα βραχυχρόνιων ανισορροπιών λόγω ανελαστικών παραγωγικών συντελεστών) και μετριοπαθούς Νεοφιλελευθερισμού (ορθολογικές προσδοκίες, μακροχρόνια τάση εξισορρόπησης των αγορών). Η Νέα Μακροοικονομική Συναίνεση δέχεται ότι οι βραχυχρόνιες ανισορροπίες απαιτούν ένα επιτελικό οικονομικό κράτος (σε αντίθεση με το παραδοσιακό Κεϋνσιανό παρεμβατικό κράτος αλλά και τη Νεοφιλελεύθερη απόσυρση του κράτους από την οικονομία). Στα πλαίσια αυτά αρχικά θεωρούσε αποτελεσματικότερη τη νομισματική πολιτική ενώ η δημοσιονομική πολιτική είχε απλά υποστηρικτικό ρόλο. Όμως σταδιακά, μετά την κρίση του 2007-8 και πλέον εμπρός στην επερχόμενη ύφεση, η τελευταία αναλαμβάνει τα ηνία. Επιπλέον, αντίθετα με τα Νεοφιλελεύθερα αναθέματα, αναγνωρίζει την ανάγκη ενεργούς και διακριτικής βιομηχανικής πολιτικής.


Αντίθετα με τους μυωπικούς Ορθόδοξους εξωγενείς και τυχαίους «μαύρους κύκνους», η Μαρξιστική Πολιτική Οικονομία επισημαίνει εύστοχα ότι η σημερινή πανδημία αποτελεί την αφορμή για την έκρηξη προϋπαρχόντων ενδογενών προβλημάτων της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Η κρίση του 2008 προκλήθηκε από την πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους και την συνακόλουθη υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου. Της κρίσης είχε προηγηθεί μία περίοδος τεχνητής οικονομικής ευφορίας που βασίσθηκε ιδιαίτερα στην λειτουργία του πλασματικού κεφαλαίου, δηλαδή στην υπερτιμημένη προεξόφληση στοιχημάτων σε μελλοντική υπεραξία. Η διάψευση των στοιχημάτων αυτών οδήγησε στην κρίση. Το καπιταλιστικό σύστημα προσπάθησε να την υπερβεί εγκαταλείποντας άρον-άρον το Νεοφιλελευθερισμό και προσφεύγοντας σε δεξιές Κεϋνσιανές παρεμβατικές πολιτικές μέσω χαλαρής νομισματικής και επεκτατικής δημοσιονομικής πολιτικής. Η δεύτερη περιορίσθηκε αισθητά μετά το ξεπέρασμα της κρίσης καθώς τα δημοσιονομικά ελλείμματα για την στήριξη της καπιταλιστικής κερδοφορίας είχαν εκτιναχθεί στα ύψη. Η χαλαρή νομισματική πολιτική συνεχίσθηκε μέχρι σήμερα με αποτέλεσμα να εξαντλήσει κάθε δυνατότητα της, καθώς τόσο η μείωση των επιτοκίων (ακόμη και σε αρνητικά επίπεδα) όσο και οι ανορθόδοξες νομισματικές πολιτικές (ποσοτική χαλάρωση κλπ.) να μην μπορούν να συνεισφέρουν περαιτέρω. Επιπλέον, ξανάρχισε η εκτεταμένη χρήση πλασματικού κεφαλαίου με την νομισματική υποστήριξη της από τις κεντρικές τράπεζες. Όμως ξανά η πραγματική οικονομία (δηλαδή το ποσοστό κέρδους που δεν ανέκαμψε αποφασιστικά) διέψευσε και το νέο αυτό στοίχημα. Ενδεικτικά, ο βιομηχανικός τομέας είχε μπει ήδη σε ύφεση αρκετά πριν το ξέσπασμα της πανδημίας. Η πανδημία αποτέλεσε την σπίθα που πυροδότησε όλα αυτά τα προϋπάρχοντα ενδογενή προβλήματα.


Το δίλημμα του καπιταλισμού: πανδημία ή οικονομική κρίση;

Ο συνδυασμός υγειονομικής και οικονομικής κρίσης βάζει σοβαρά διλήμματα για το σύστημα. Η αντιμετώπιση της πρώτης επιβάλλει την συρρίκνωση πολλών οικονομικών διαδικασιών, γεγονός που συνεπάγεται μείωση του παραγόμενου προϊόντος και της κερδοφορίας. Από την άλλη βέβαια, η εξάπλωση της πανδημίας οδηγεί όχι μόνο στην εξόντωση σημαντικού τμήματος του εργατικού δυναμικού (με ανάλογες οικονομικές επιπτώσεις) αλλά κινδυνεύει και η ίδια η αστική τάξη.

Την αντιθετική αυτή σχέση διαπιστώνουν πολλοί Ορθόδοξοι οικονομολόγοι: «η ομαλοποίηση της καμπύλης μόλυνσης οδηγεί αναπόφευκτα στην επιδείνωση της καμπύλης μακροοικονομικής ύφεσης».

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο η αστική πολιτική ταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο επιλογές. Η πολιτική Καταστολής αποσκοπεί στο σταμάτημα της επιδημίας με βασικά εργαλεία το εκτεταμένο κλείσιμο οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών δραστηριοτήτων (π.χ. κλεισίματα επιχειρήσεων και υπηρεσιών εκτός των απολύτως αναγκαίων, απαγόρευση κυκλοφορίας). Στην περίπτωση αυτή η επιδείνωση της οικονομικής κρίσης είναι μεγαλύτερη. Η πολιτική Απάλυνσης αποσκοπεί στο να κάνει ηπιότερη την εκδήλωση της επιδημίας με βασικά εργαλεία το στοχευμένο σταμάτημα συγκεκριμένων δραστηριοτήτων. Στην περίπτωση αυτή η επιδείνωση της οικονομικής κρίσης είναι μικρότερη.

Αρχικά, οι περισσότερες χώρες ακολούθησαν την δεύτερη. Όμως σύντομα τόσο μελέτες όσο και κυρίως η Ιταλική τραγωδία οδήγησαν στην εσπευσμένη υιοθέτηση της πρώτης. Μόνο κυρίως οι αγγλο-σαξωνικές χώρες (ΗΠΑ, ΗΒ) επέμειναν αν και πλέον τουλάχιστον το ΗΒ αλλάζει κατεύθυνση εμπρός στο ανθρώπινο κόστος της επιδημίας.

Όμως οι δεύτερες σκέψεις παραμένουν πάντα. Χαρακτηριστικά, ο Economist (2020) διατείνεται ότι «η πολιτική Απάλυνσης κοστίζει παρά πολλές ανθρώπινες ζωές ενώ η πολιτική Καταστολής μπορεί να είναι οικονομικά μη-βιώσιμη». Με τον τρόπο αυτό προετοιμάζει για την εναλλακτική: μπορεί σήμερα να είναι πολιτικά ανέφικτη πολιτική Απάλυνσης όμως αν το οικονομικό σύστημα κινδυνεύει να καταρρεύσει τότε δεν θα υπάρχει άλλη επιλογή.


Το τέλος του Νεοφιλελευθερισμού και η συνέχιση του νεοσυντηρητισμού με άλλα μέσα

Ο Νεοφιλελευθερισμός έχει αποτύχει παταγωδώς. Αύξησε μεν την εκμετάλλευση της εργασίας αλλά δεν μείωσε την υπερσυσσώρευση και δεν ανέταξε επαρκώς την κερδοφορία. Στον τομέα της υγείας η ιδιωτικοποίηση των δημόσιων συστημάτων (είτε άμεσα είτε έμμεσα κατακερματίζοντας τα και δημιουργώντας συνθήκες ανταγωνισμού μεταξύ των τμημάτων τους και ενισχύοντας τις συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα) τα έχει αδυνατίσει καίρια.

Η διαδοχή του από την σοσιαλ-φιλελεύθερη Νέα Μακροοικονομική Συναίνεση είναι εμφανής. Όχι μόνο ο κρατικός παρεμβατισμός επιστρέφει – με κέντρο βάρους πλέον τις επεκτατικές δημοσιονομικές πολιτικές – αλλά ήδη διατυπώνονται δι’ επισήμων χειλέων προτάσεις κρατικοποιήσεων (π.χ. στην Ιταλία για την Alitalia).

Δεύτερον, διαφαίνεται όμως και η αποτυχία της Νέας Μακροοικονομικής Συναίνεσης. Οι πολιτικές της απέτρεψαν την καταστροφή το 2007-8 αλλά δεν ανέταξαν τα δομικά προβλήματα του καπιταλισμού, τα οποία επανακάμπτουν με αφορμή την επιδημία. Επιπλέον, στον τομέα των πολιτικών υγείας ουσιαστικά δεν έδωσε κάποιο σημαντικό διαφορετικό δείγμα γραφής από τον προκάτοχο της και πρακτικά συνέχισε την πολιτική λιτότητας και άμεσης και έμμεσης ιδιωτικοποίησης του συστήματος υγείας.

Τρίτον, το ποιος θα το επωμισθεί το κόστος της αντιμετώπισης της διπλής κρίσης είναι το νέο σημαντικό πεδίο της ταξικής πάλης. Για το κεφάλαιο η διπλή κρίση αποτελεί κίνδυνο αλλά και ευκαιρία. Αποτελεί κίνδυνο γιατί απειλεί τις θεμελιώδεις λειτουργίες της καπιταλιστικής οικονομίας. Όμως αποτελεί και ευκαιρία καθώς το σύστημα πειραματίζεται με νέες μορφές εργασιακών σχέσεων και αμοιβών όπως η τηλε-εργασία (όπου αυτή εφικτή και αποτελεσματική χωρίς να μειώνει την παραγωγικότητα), η μείωση του μισθολογικού κόστους (με ευέλικτες μορφές απασχόλησης και μείωση των μισθών, με αμοιβή με το κομμάτι κλπ.) και η περαιτέρω απορρύθμιση της εργατικής νομοθεσίας.

Βραχυπρόθεσμα το οικονομικό κόστος της διπλής κρίσης περνά στο κράτος και συνεπώς μετακυλίεται άνισα και στις άλλες κοινωνικές τάξεις μέσω της φορολογίας. Όμως το μεγαλύτερο τμήμα των δημοσιονομικών και νομισματικών προγραμμάτων στήριξης πηγαίνει στο κεφάλαιο και μόνο ψιχία στην εργασία. Ενδεικτικά από το αμερικανικό πρόγραμμα των 2 τρις δολαρίων τα 2/3 πηγαίνουν σε καθαρές χρηματικές ενισχύσεις και δάνεια προς τις επιχειρήσεις και μόνο το 1/3 προς ενισχύσεις της εργασίας. Ανάλογη είναι και η διάρθρωση των ελληνικών προγραμμάτων. Ταυτόχρονα όμως φαλκιδεύεται η εργατική νομοθεσία ιδιαίτερα όσον αφορά τις απολύσεις. Στην ελληνική περίπτωση ήδη εγγράφηκε μείωση κατά 40.000 της απασχόλησης ενώ υπάρχει επίσης μαζική μετατροπή συμβάσεων πλήρους σε μερικής απασχόλησης. Ταυτόχρονα, οι νέες ρυθμίσεις δίνουν στην εργοδοσία το ελεύθερο για μονομερείς αλλαγές συμβάσεων (μείωση χρόνου εργασίας με αντίστοιχη μείωση μισθού κατά 50%) και αύξηση των απολύσεων. Τέλος, οι παλινωδίες για το δώρο του Πάσχα είναι εύγλωττες.

Μακροπρόθεσμα, το σύστημα κοιτάζει τι μπορεί να διατηρήσει από όλες αυτές τις έκτακτες ρυθμίσεις. Επιπλέον, δεδομένου ότι τα προγράμματα στήριξης βασίζονται σε αλματώδη αύξηση του δημόσιου χρέους, το κεφάλαιο κοιτάζει πως η αποπληρωμή του θα πέσει στις πλάτες της εργασίας. Αυτό προοιωνίζει αφενός μεγαλύτερη εντατικοποίηση της εργασίας (μέσω νέων μεθόδων) και συρρίκνωση των μισθών και αφετέρου μελλοντικές φοροεπιδρομές στα λαϊκά στρώματα.


Η Αριστερά απέναντι στη διπλή κρίση

Για τους κομμουνιστές, την Αριστερά και το εργατικό κίνημα η σημερινή συγκυρία θέτει σοβαρότατα ζητήματα προσανατολισμού. Κατ’ αρχήν, δεν πρέπει σήμερα να σιωπήσει ακολουθώντας πειθήνια τα συστημικά θέσφατα και να περιμένει το τέλος της λαίλαπας για να μιλήσει. Στη χώρα μας αυτού του είδους οι κρετινισμοί εκφράζονται από τον ΣΥΡΙΖΑ (σήμερα μέτωπο σωτηρίας, αύριο μέτωπο λογικής) και τις παραφυάδες του (σήμερα ακολουθούμε, μετά θα λογαριαστούμε). Οι λογικές αυτές όταν δεν είναι εκ του πονηρού τότε είναι απλά ανόητες. Στην ταξική πάλη ισχύει απαρέγκλιτα το ρητό ότι «από την αποχώρηση εκ του ταμείου ουδέν λάθος αναγνωρίζεται».

Πρώτον, απέναντι στην υγειονομική κρίση η απάντηση είναι ότι πρέπει να εφαρμοσθούν τα πιο δραστικά μέτρα ασχέτως του οικονομικού κόστους τους. Το κεφάλαιο εμπρός στην οικονομική κρίση έχει διακηρύξει ότι οι αστικές κυβερνήσεις πρέπει να κάνουν «οτιδήποτε χρειάζεται». Απέναντι όμως στην υγειονομική κρίση έχει πάντα δεύτερες σκέψεις. Η Αριστερά και το εργατικό κίνημα πρέπει να απαιτήσουν τον περιορισμό ή και το κλείσιμο όσων οικονομικών δραστηριοτήτων επιβάλλεται. Ταυτόχρονα, στις απαραίτητες οικονομικές δραστηριότητες πρέπει να τηρούνται τα αναγκαία μέτρα ασφαλείας.

Δεύτερον, το οικονομικό κόστος της διπλής κρίσης να το επωμισθεί το κεφάλαιο. Δικό του είναι το κοινωνικο-οικονομικό σύστημα. Σε αυτό πηγαίνει ο μεγάλος όγκος των προγραμμάτων στήριξης. Σε μεγάλο βαθμό οι σύγχρονες ασθένειες και επιδημίες έχουν και κοινωνικά αίτια που απορρέουν από την λειτουργία του. Επιπλέον, ιδιαίτερα κατά τις πρόσφατες δεκαετίες το μερίδιο των κερδών έχει αυξηθεί σημαντικά σε σχέση με το μερίδιο των μισθών στο συνολικό προϊόν. Συνεπώς την κρίση οφείλουν και μπορούν να πληρώσουν «οι έχοντες και κατέχοντες».

Τρίτον, η Αριστερά πρέπει να δει καθαρά ποιος είναι ο πραγματικός αντίπαλος. Οι αντι-Νεοφιλελεύθερες οιμωγές και οι γονυπετείς παρακλήσεις περί περισσότερου κράτους την υποβιβάζουν σε θεραπαινίδα ενδο-αστικών αντιθέσεων. Ο Νεοφιλελευθερισμός έχει πεθάνει και το αστικό κράτος – που ποτέ δεν έφυγε όσον αφορά τα καίρια ζητήματα – έχει ήδη επιστρέψει. Όμως η σημερινή σοσιαλ-φιλελεύθερη Ορθοδοξία απλά υπόσχεται κάποιες περισσότερες ασπιρίνες στους κοινωνικο-οικονομικούς καρκίνους που δημιουργεί το σύστημα. Είναι ο επιστρέφων κρατικός παρεμβατισμός που στηρίζει αφειδώς το κεφάλαιο και μετακυλίει τα βάρη στους εργαζόμενους. Και είναι οι κυρίαρχες σήμερα νεο-Κεϋνσιανές πολιτικές που αποτελούν το όχημα αυτής της αλλαγής. Απέναντι σε όλα αυτά η Αριστερά και το εργατικό κίνημα πρέπει να αγωνιστεί για βαθιές δομικές αλλαγές. Βασικοί τομείς της οικονομικής δραστηριότητας να απο-εμπορευματοποιηθούν και να οργανωθεί η παροχή των προϊόντων και των υπηρεσιών τους με βάση δημόσια και καθολικά συστήματα. Η περίπτωση της υγείας είναι η πιο χαρακτηριστική και στο επίκεντρο της σημερινής διπλής κρίσης. Η χρηματοδότηση των δημόσιων συστημάτων αυτών πρέπει να βασίζεται σε ισχυρά προοδευτικά συστήματα φορολογίας (δηλαδή με μεγάλη φορολογική κλιμάκωση όσο αυξάνουν τα εισοδήματα και με αντίστοιχη αυξημένη φορολογία των επιχειρηματικών κερδών και με σύλληψη της φοροδιαφυγής και φοροαποφυγής του κεφαλαίου).

Τέταρτον, η Αριστερά και το εργατικό κίνημα πρέπει να σταθούν αποφασιστικά ενάντια στη «νέα νέα κανονικότητα» που προσπαθεί να επιβάλλει το κεφάλαιο. Να αποτραπεί η φαλκίδευση της νομοθετικής προστασίας της εργασίας και να επεκταθεί η τελευταία περαιτέρω απέναντι στις αλλαγές των εργασιακών σχέσεων μέσω της τηλε-εργασίας και τις νέες μορφές ελέγχου και εντατικοποίησης της εργασίας που επιδιώκει να επιβάλλει το κεφάλαιο.

Πέμπτον, για την χώρα μας η σημερινή διπλή κρίση αναδεικνύει εντονότερα την ανάγκη αποδέσμευσης από την ΕΕ. Για πολλοστή φορά αποδεικνύεται ότι η λεγόμενη «ευρωπαϊκή αλληλεγγύη» είναι κουτόχορτο για αφελείς. Επίσης, τα ψιχία βοήθειας που προσδοκώνται εν μέσω κρίσης είναι ελάχιστα απέναντι τόσο στο κόστος αποπληρωμής τους στο μέλλον όσο και το δυνητικό κόστος από την απώλεια της ελευθερίας χάραξης οικονομικής πολιτικής με βάση τα συμφέροντα του λαού και του τόπου και όχι τα κελεύσματα των Βρυξελλών.

Τέλος, με αφορμή την αντιμετώπιση της πανδημίας έχουν επιβληθεί σοβαρότατους περιορισμούς σε πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα που πολλοί από αυτούς δεν δικαιολογούνται ιατρικά. Είναι σαφές ότι το σύστημα πειραματίζεται τόσο για την γενικότερη εφαρμογή τους όσο και για νέες μορφές ιδεολογικής χειραγώγησης της μεγάλης κοινωνικής πλειοψηφίας. Η Αριστερά και το εργατικό κίνημα πρέπει να αποκρούσουν αποφασιστικά τις προσπάθειες αυτές.

Γιατί ο τουρισμός (η δήθεν «βαριά (sic!) βιομηχανία της χώρας) είναι ένα σοβαρότατο διαρθρωτικό πρόβλημα (και όχι πλεονέκτημα) της ελληνικής οικονομίας

Γιατί ο τουρισμός (η δήθεν «βαριά (sic!) βιομηχανία της χώρας) είναι ένα σοβαρότατο διαρθρωτικό πρόβλημα (και όχι πλεονέκτημα) της ελληνικής οικονομίας

Μέσα στην διπλή (υγειονομική και οικονομική) κρίση, όλες οι επίσημες εκτιμήσεις εστιάζουν στις επιπτώσεις κυρίως στον τουρισμό.

Η έμφαση αυτή δεν είναι αδικαιολόγητη γιατί ο τουρισμός συνεισφέρει σημαντικά ιδιαίτερα στο ΑΕΠ του 2ου και του 3ου τριμήνου της ετήσιας δραστηριότητας της οικονομίας. Αν και η συμβολή αυτή είναι συνήθως εξωφρενικά υπερεκτιμημένη, με εκτιμήσεις που στη βάση παραμυθένιων υποθέσεων ανεβάζουν την συμβολή του τουριστικού τομέα ακόμη και πάνω από 20% του ΑΕΠ. Αυτό διευκολύνεται από το γεγονός ότι ο τουρισμός δεν μετράται σαν αυτοτελής κλάδος στο στατιστικό σύστημα που χρησιμοποιείται. Αντιθέτως, μία πιο ρεαλιστική εκτίμηση υπολογίζει την συμβολή του τουρισμού περίπου στο 11% του ΑΕΠ. Σε κάθε περίπτωση δεν είναι καθόλου αμελητέα. Και επειδή ο τουρισμός είναι ένας από τους κλάδους που ήδη πλήττονται, πράγματι η επίπτωση του στην ύφεση της ελληνικής οικονομίας αναμένεται να είναι σημαντική.

Όμως, η έμφαση στον τουρισμό είναι και εκ του πονηρού. Είναι γνωστό στους «παροικούντες την Ιερουσαλήμ (της εξουσίας)» ότι το lobby των ξενοδόχων είναι μία από τις πιο ισχυρές μερίδες του ελληνικού κεφαλαίου. Και ότι παραδοσιακά ξεκοκαλίζει τις παροχές όλων των (κατ’ επίφαση) αναπτυξιακών νόμων σε βάρος άλλων κλάδων της οικονομίας. Είναι επίσης γνωστό ότι το ξεκοκάλισμα αυτό γίνεται με εκτεταμένη παραβίαση (που συγκαλύπτεται διαχρονικά από όλες τις αστικές κυβερνήσεις) των απαιτήσεων των αναπτυξιακών νόμων όσον αφορά την απασχόληση, καθώς δεν έχει την συμβολή στην απασχόληση που απαιτείται τόσο ποσοτικά όσο και κυρίως ποιοτικά (εποχική και «μαύρη» εργασία, κακές εργασιακές και μισθολογικές συνθήκες κλπ.). Είτε σε καλούς είτε σε κακούς καιρούς, το ξενοδοχειακό lobby – πότε κλαίγοντας για καταστροφή και πότε κορδακιζόμενο ως η «βαριά βιομηχανία» της χώρας – δεν αφήνει επιδότηση για επιδότηση που να μην αρπάξει. Στρατιές καλά πληρωμένων ΜΜΕ και πολιτικών υποστηρίζουν χρόνια τώρα αυτό τον τραγέλαφο και φυσικά κατακεραυνώνουν όποιον τολμήσει έστω και να ψελλίσει κάποια κριτική.

Όμως πίσω από όλα αυτά κρύβεται μία σοβαρότατη και διαχρονική διαρθρωτική στρέβλωση της ελληνικής οικονομίας. Το κακόγουστο εφεύρημα περί «βαριάς βιομηχανίας είναι, κατ’ αρχήν φαιδρό γιατί ο τουρισμός ούτε βαριά ούτε βιομηχανία είναι. Επίσης, είναι προσβλητικό για μία χώρα που το ελληνικό κεφάλαιο (λόγω των ιδιαίτερων ιστορικών χαρακτηριστικών του) ποτέ δεν ασχολήθηκε σοβαρά για να αποκτήσει βαριά βιομηχανία και που επίσης τα όποια ψήγματα της υπήρχαν τα θυσίασε στην αποβιομηχάνιση που προκάλεσε η ένταξη στην ευρωπαϊκή ενοποίηση (και κυρίως στην Κοινή Αγορά της). Συνοπτικά, η απομύζηση παραγωγικών πόρων από τον τουριστικό κλάδο τους αφαίρεσε από άλλους – μακροπρόθεσμα και στρατηγικά – κρισιμότερους κλάδους και οδήγησε την ελληνική οικονομία σε μία ακόμη πιο στρεβλή δομή.

Επιπλέον όμως, αυτή η υπερανάπτυξη του τουρισμού έχει ήδη αρχίσει να κοστίζει στην χώρα και στον λαό της. Κατ’ αρχήν, για την μέση ελληνική οικογένεια – ιδιαίτερα στην εποχή των μνημονίων – ο τουρισμός έχει γίνει ένα είδος πολυτελείας. Δεύτερον, η πολιτική του «να είμαστε τα γκαρσόνια της Ευρώπης» δημιουργεί ευρύτερες κοινωνικές και οικονομικές παρενέργειες. Τρίτον, το μοντέλο του μαζικού τουρισμού – που το ελληνικό κεφάλαιο έχει κουτοπόνηρα εφαρμόσει – προκαλεί ήδη καταστροφικά αποτελέσματα σε μία σειρά περιοχές της χώρας. Η περίπτωση της Σαντορίνης πλέον είναι παρόμοια με αυτή της Βενετίας και της Βαρκελώνης (προβλήματα στην ενέργεια, την ύδρευση, την συλλογή σκουπιδιών κλπ.).

Το ακόλουθο άρθρο πολύ εύστοχα εντοπίζει τις περισσότερες από τις πλευρές αυτές και γι’ αυτό αξίζει να διαβαστεί. Είναι ενδιαφέρον μάλιστα το ότι εμφανίσθηκε σε ένα ιστολόγιο με γνωστό προσανατολισμό που δεν θα περίμενε κανείς να το δημοσιεύει. Βέβαια η ανάλυση του προφανώς δεν είναι από την σκοπιά του κόσμου της εργασίας. Υπάρχουν όμως σημεία που η πολιτική και προγραμματική προβληματική της Αριστεράς οφείλει να τα δει.


Το πικρό μάθημα από το «κραχ» στον ελληνικό τουρισμό και τα λάθη του παρελθόντος

Δευτέρα 30/03/2020 – 23:59


Τα ενοικιαζόμενα, οι ξαπλώστρες και τα… «ρεκόρ αφίξεων» δεν μπορεί να αποτελούν «βαριά βιομηχανία» μιας ανεπτυγμένης χώρας…


Ενας από τους τους κεντρικούς στόχους της μνημονιακής «προσαρμογής» ήταν η μετατροπή της Ελλάδας σε ένα είδος πάμφθηνης τουριστικής αποικίας για τους Βορειοευρωπαίους, μεσαίου και χαμηλότερου εισοδήματος.

Το Βερολίνο έψαχνε εναγωνίως έναν ιδανικό μεσογειακό προορισμό για τους Γερμανούς συνταξιούχους που προτιμούν να πλένουν τα πόδια τους σε γαλάζια, αλλά «ασφαλή» νερά.

Κι αυτός δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από μια οικονομικά καθημαγμένη Ελλάδα με νεόπτωχους ιθαγενείς που θα επωμίζονταν πρόθυμα, μες στην απόγνωση τους, τον ρόλο του κακοπληρωμένου σερβιτόρου.

Ο τουρισμός ήταν ένας κλάδος που προσαρμόστηκε απότομα στην λογική της «ανταγωνιστικότητας» με την κάθετη μείωση του εργατικού κόστους και τους μισθούς των 500 ευρώ.

Από το 2010 έως σήμερα ο αριθμός Γερμανών τουριστών διπλασιάστηκε ξεπερνώντας πλέον τα 4 εκατομμύρια.

Σύμφωνα με μία μελέτη της PWC οι Γερμανοί αποτελούν με 14% μακράν την μεγαλύτερη ομάδα επισκεπτών στην Ελλάδα, ακολουθούμενοι από τους Βρετανούς τους Ιταλούς και τους Γάλλους.


Το στρεβλό μοντέλο μαζικού τουρισμού

Η αυξητική αυτή τάση που καταγράφεται μέσα σε μια δεκαετία ( με το 2019 έτος ρεκόρ από πλευράς αφίξεων αλλά και εσόδων) απεικονίζει και το απολύτως στρεβλό μοντέλο που ακολούθησε ο ελληνικός τουρισμός στην διάρκεια της κρίσης: Διαδοχικά «ρεκόρ αφίξεων» για τα οποία καμάρωναν οι εκάστοτε υπουργοί τουρισμού, αλλά και δραματική μείωση στην κατά κεφαλήν δαπάνη των ξένων επισκεπτών που σε απλά ελληνικά σημαίνει: «πληθαίνουν τα κεφάλια, πέφτει η ποιότητα»…

Ακόμη και αν συμβάδιζε σε πλήρη αρμονία η καμπύλη των αφίξεων με αυτή των τουριστικών εσόδων η προσέλκυση μαζικού τουρισμού αποτελεί μοντέλο με ημερομηνία λήξεως.

Τα «ρεκόρ αφίξεων» δεν εξασφαλίζουν ούτε ευημερία ούτε ανάπτυξη. Αντίθετα δημιουργούν συνθήκες κορεσμού και συχνά οδηγούν σε κανιβαλικές καταστάσεις που υπονομεύουν το επίπεδο διαβίωσης του ντόπιου πληθυσμού.

Το έζησε πρόσφατα η Βενετία, το έζησε η Βαρκελώνη, το έζησε η Ρόδος με το πρόβλημα των απορριμμάτων το έζησε και η Σαντορίνη που κλήθηκε να εξυπηρετήσει 85 χιλιάδες τουρίστες ημερησίως μέχρι ο δήμαρχος της να φωνάξει: «Στόπ! Δεν αντέχουμε άλλους τουρίστες»(ζητώντας επισήμως από την πολιτεία το πάγωμα οικοδομικών αδειών για τουριστικά καταλύματα).


Τσιφούτηδες οι Γερμανοί τουρίστες…

Το πρόσθετο πρόβλημα στην Ελλάδα είναι ότι ειδικά στην περίοδο της κρίσης, παρότι ο τουρισμός στήριξε σημαντικά το ΑΕΠ, η «έκρηξη των αφίξεων» δεν συνοδεύτηκε από έκρηξη τουριστικών εσόδων. Παρότι, όπως προαναφέραμε, από το 2010 ο αριθμός των αφίξεων υπερδιπλασιάστηκε ξεπερνώντας τα 31 εκατομμύρια, η μέση κατά κεφαλήν δαπάνη γκρεμίστηκε από τα 740 ευρώ στα 530 ευρώ την ίδια στιγμή που στην Ισπανία αυξάνεται έστω και οριακά, ξεπερνώντας τα 1100 ευρώ και στην «δική» μας Κύπρο τα 850 ευρώ.

Η αναντιστοιχία αυτή δεν είναι τυχαία. Η Ελλάδα στα χρόνια της κρίσης φτήνυνε, ενώ άλλα κράτη κράτησαν ψηλά μισθούς και κόστη υπηρεσιών.

Βάσει και της επιθυμίας των δανειστών η χώρα μας έγινε προσιτή σε χαμηλότερα εισοδήματα ακόμη για  χώρες του πρώην ανατολικού μπλόκ(η Ρουμανία είναι σταθερά στην πρώτη οκτάδα των χωρών προέλευσης).

Την συγκριτική μείωση των εσόδων επέτεινε η έκρηξη στις (μη δηλωμένες) ενοικιάσεις παραθεριστικών κατοικιών μέσω της πλατφόρμας “Airbnb”, οι μισθώσεις φτηνών ιστιοπλοικών και η μαζική επανεμφάνιση τροχόσπιτων, οι κάτοχοι των οποίων αφήνουν ελάχιστα χρήματα στις τοπικές κοινωνίες.

Το εντυπωσιακότερο όλων είναι όμως η κατά κεφαλή τουριστική δαπάνη ανά εθνικότητα που διαψεύδει στερεότυπα και ευρέως διαδεδομένους μύθους.

Το 2014, χρονιά αιχμής της κρίσης με την Ελλάδα ακόμη σε μνημονιακή επιτήρηση, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του ΣΕΤΕ που επικαλείται η έρευνα της PWC, οι Αμερικανοί τουρίστες αποδείχτηκαν οι πιο…χουβαρντάδες με μέση ημερήσια δαπάνη 89 ευρώ, ακολουθούμενοι κατά πόδας από τους Αυστραλούς και τους Ελβετούς με 87 ευρώ.

Οι Γερμανοί-οποία έκπληξις(!)- βρίσκονται ασθμαίνοντες στην…13η θέση με μόλις 65 ευρώ, την ώρα που ο…μέσος Αλβανός τουρίστας ξοδεύει 57!

Ας πάμε όμως και στα νεότερα στοιχεία του 2019 που ήταν μακράν η καλύτερη χρονιά του ελληνικού τουρισμού.

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος, πρώτοι στην κατά κεφαλήν δαπάνη έρχονται και πάλι οι Αμερικανοί τουρίστες με μεγάλη διαφορά από τους υπόλοιπους. 1.179.000 Αμερικανοί επισκέπτες ξόδεψαν 1,09 δις ευρώ. Δηλαδή περί τα 926 ευρώ ανά κεφαλή δαπάνη σε αντίθεση με τα μόλις 734 ευρώ των Γερμανών και τα 744 ευρώ που αντιστοιχούν στους 583 χιλιάδες Ρώσους τουρίστες.

Ένα πρώτο συμπέρασμα είναι ότι οι Γερμανοί που επιλέγουν τα τελευταία χρόνια την Ελλάδα είναι χαμηλότερης εισοδηματικής στάθμης από τον μέσο όρο Γερμανού εργαζόμενου, π.χ. ανειδίκευτοι εργάτες, φοιτητές, χαμηλοσυνταξιούχοι κλπ. Και αυτό είναι μόνο ένα συγκεκριμένο παράδειγμα.

Ακόμη και για τους Αμερικάνους μία μέση δαπάνη κάτω από 1000 ευρώ είναι απογοητευτική όταν τα αντίστοιχα νούμερα σε Ισπανία και Ιταλία είναι πολύ μεγαλύτερα. Κι αυτό μπορεί να σημαίνει δύο πράγματα: Είτε ότι η Ελλάδα…παρά έγινε φτηνή για τους ξένους στα χρόνια της κρίσης, είτε ότι το μοντέλο μαζικού παραθερισμού με τα all inclusive και τα βραχιολάκια δημιουργεί μεν πληρότητες στις (υπερδανεισμένες) ξενοδοχειακές μονάδες, αλλά τα έσοδα νέμονται με θηριώδεις προμήθειες μέσω προ-κρατήσεων ξένοι πράκτορες και ταξιδιωτικά γραφεία όπως η (παραπαίουσα σήμερα) γερμανικών συμφερόντων «TUI» και ο…μακαρίτης πλέον, «Τhomas Cook».



Το μεγάλο κράχ λόγω κορωνοιού

Αποτελεί ίσως τραγική ειρωνεία ότι το 2020 ξεκίνησε με τους καλύτερους οιωνούς για τον ελληνικό τουρισμό. Τα πρώτα ανεπίσημα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος μαρτυρούν ότι ο Ιανουάριος κινήθηκε εξαιρετικά εμφανίζοντας αύξηση κατά 24% στις ταξιδιωτικές εισπράξεις οι οποίες διαμορφώθηκαν στα 287 εκατ. Ευρώ έναντι 230 εκατ. τον αντίστοιχο μήνα του 2019. Και μετά…ήρθε ο κορωνοιός.

Το ακριβές μέγεθος της ζημιάς που θα υποστεί φέτος ο ελληνικός τουρισμός είναι αδύνατον να υπολογισθεί, αλλά το μόνο βέβαιο είναι ότι μιλάμε για εικόνα γενικευμένης κατάρρευσης, αν λάβουμε μάλιστα υπόψιν ότι ο κλάδος παρουσιάζει υψηλό ποσοστό «κόκκινων δανείων», που με βάση τα πρόσφατα στοιχεία της ΤτΕ φτάνει στο 27,7%.

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι προβλέψεις αναθεωρούνται επί τα χείρω διαρκώς και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού(UNWTO), που  στην αφετηρία της κρίσης ανέμενε μείωση κατά 1-3%, γρήγορα αναθεώρησε τις απόψεις του μιλώντας για μείωση τουριστικών αφίξεων από 20-30% το 2020 και συνακόλουθη απώλεια εκατομμυρίων θέσεων εργασίας, αλλά και μισού τρις ευρώ παγκοσμίως.

Οι προβλέψεις αυτές είναι εξαιρετικά συντηρητικές.

Το Παγκόσμιο Συμβούλιο Τουρισμού(WTTC)μιλάει για τρύπα 2,1 τρις δολαρίων στον ταξιδιωτικό-τουριστικό κλάδο και απώλεια 75 εκατ.  Θέσεων εργασίας ανά την υφήλιο.

Στην Ελλάδα η κατάσταση προιδεάζει για ένα άνευ προηγουμένου κράχ. Το δραματικό σκηνικό αποτυπώνεται σε έρευνα του Ινστιτούτου Τουριστικών Ερευνών και Προβλέψεων που δόθηκε στην δημοσιότητα στις 17 Μαρτίου και μεταξύ άλλων κατέγραφε απώλειες 522 εκατομμυρίων ευρώ στα ξενοδοχεία από ακυρώσεις δωματίων και συνεδρίων, προβλέποντας πτώση του τζίρου πάνω από 50% για το 2020. Επιπλέον με μία εξόχως συντηρητική εκτίμηση προβλέπεται η απώλεια περισσότερων από 38 χιλιάδες θέσεις εργασίας σε σύνολο 450 χιλιάδων(στην πραγματικότητα θα χαθούν τουλάχιστον οι μισές)

Η έρευνα που έγινε για λογαριασμό του Ξενοδοχειακού Επιμελητηρίου Ελλάδος προβλέπει πτώση στον ρυθμό μελλοντικών κρατήσεων κατά 72% στο 92% των ξενοδοχείων δωδεκάμηνης λειτουργίας και κατά 58% στα ξενοδοχεία εποχικής λειτουργίας. Όμως ήδη οι προβλέψεις αυτές έχουν ξεπεραστεί από τα γεγονότα.

Αν η καραντίνα κρατήσει και τον Μάιο που είναι το πιθανότερο, το επικρατέστερο(και εφιαλτικό)σενάριο για τα εποχικά καταλύματα είναι να μην ανοίξουν καθόλου αυτή τη σεζόν. Το καλοκαίρι δηλαδή να μην φτάσει ποτέ για τον ελληνικό τουρισμό…

Αναλογιστείτε απλά ότι ο τουρισμός στα χρόνια της κρίσης συνεισέφερε άμεσα και έμμεσα το 25% του ΑΕΠ και θα αντιληφθείτε εύκολα αυτό τι μπορεί να σημαίνει για την γενικότερη πορεία της ελληνικής οικονομίας…


«Βαριά βιομηχανία» ευάλωτη και χωρίς εφεδρείες…

Κάποιος από τους τεμπέληδες πολιτικούς μας ανακάλυψε κάποια στιγμή ότι «ο μαζικός τουρισμός είναι η βαριά βιομηχανία της Ελλάδας» και την φράση αυτή αναμασούν αβασάνιστα οι ανέμπνευστοι Μαυρογιαλούροι της μεταπολίτευσης.

Μεγαλύτερη ομολογία συλλογικής παραίτησης δεν υπάρχει. Είναι σαν να λες ότι σε βοήθησε ο Θεός να γεννηθείς στο πιο ευλογημένο «οικόπεδο» του πλανήτη, αλλά είσαι παντελώς ανίκανος να το αξιοποιήσεις με παραγωγικούς τρόπους, γι αυτό το παραχωρείς στο γείτονα για να παρκάρει το τροχόσπιτο, να λιάζεται, να κολυμπάει και να σου δίνει λίγο χαρτζιλίκι.

Μόνο που αν για κάποιο λόγο ο γείτονας αρρωστήσει, αλλάξει γνώμη, θελήσει άλλου είδους παροχές εκτός από τον ήλιο, τη θάλασσα και τις τσάμπα μπύρες, μένεις με το οικόπεδο αμανάτι, γεμάτο σκουπίδια από τις προηγούμενες χρήσεις.

Επιμύθιον: Την περίοδο της κρίσης, οι Ελληνες στράφηκαν όλο και περισσότερο σε υπηρεσίες «υποδοχής και φιλοξενίας» οι οποίες δεν μπορούν να αποτελέσουν τον βασικό κορμό μιας παραγωγικής μηχανής που θα ξεκολλήσει τη χώρα από το τέλμα, θα οδηγήσει σε αυτόνομη ανάπτυξη και θα συγκρατήσει την διαρροή εγκεφάλων στο εξωτερικό. Επιπλέον ο κλάδος του τουρισμού και της φιλοξενίας, υπόκειται σε πολλούς αστάθμητους εξωτερικούς παράγοντες που μπορεί να αφορούν γεωπολιτική αστάθεια(ταξιδιωτική οδηγία), φυσικές καταστροφές ή και μια πανδημία όπως συμβαίνει σήμερα.

Επομένως η εξάρτηση μιας οικονομίας, σε τέτοιο βαθμό, από τους ξένους επισκέπτες αποτελεί αχίλλειο πτέρνα και όχι συγκριτικό πλεονέκτημα.

Ασφαλώς και ο τουρισμός αποτελεί σημαντική εισοδηματική πηγή στο ελληνικό ΑΕΠ. Δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικά σε έναν τόπο που διαθέτει τόσες φυσικές ομορφιές και τέτοια πολιτισμική κληρονομιά. Αλλά οι ξαπλώστρες και τα ενοικιαζόμενα δεν μπορούν να αποτελούν «βαριά βιομηχανία» μιας ανεπτυγμένης χώρας.

Οφείλουμε να προστατεύσουμε και να αναβαθμίσουμε τον τουρισμό μας. Να φύγουμε επιτέλους από το αξίωμα της «μαζικότητας» και να επιδιώξουμε εξειδίκευση σε ποιοτικότερες μορφές αναψυχής. Με απαραίτητη προυπόθεση πάντα τον σεβασμό στην αισθητική του τοπίου και την ιστορία της πατρίδας μας. Η κρίση προσφέρει ασφαλώς ευκαιρία για ένα restart.

Όμως δεν μπορεί ο τουρισμός, όπως άλλωστε και η οικοδομή στο πρόσφατο παρελθόν, να αποτελεί παραγωγικό μονόδρομο ενός έθνους που αναμφισβήτητα, εκτός από το οικόπεδο, διαθέτει πρωτογενή χαρίσματα και έμφυτες ικανότητες.

Γιατί αν μείνουμε μόνο στις υπηρεσίες φιλοξενίας η οικονομία της χώρας θα είναι μονίμως ευάλωτη σε έκτακτες περιστάσεις όπως αυτές που ζούμε…



‘The coronavirus pandemic and the health and economic crisis’ by Stavros D. Mavroudeas

The coronavirus pandemic and the health and economic crisis

Stavros D. Mavroudeas

Professor of Political Economy

Panteion University

Department of Social Policy




twitter: @ StavMavroudeas


Athens, 25/3/2020


A double crisis: health and economic

Today, humanity is in the throes of a coronavirus pandemic resulting in a huge health crisis. At the same time, however, the global economy is entering a recessionary path that is now characterized as economic crisis from almost all sides. So, it is justified to talk about a double crisis, both health and economic. Obviously, the former has immediate priority as it involves massive loss of human lives. But in addition to its direct impact on human lives, it also has major economic implications. These economic implications have important consequences for social well-being, and this also have indirect – though not directly fatal – health effects.

A first question is how the health and economic crisis are linked. They are obviously intertwined; but are they identical or not? And more specifically, is the health crisis the cause or just the excuse of the economic crisis?

A second crucial issue concerns who pays the cost of this double crisis. It is also obvious that because today’s societies are made up of social classes with mainly conflicting interests, the economic costs of health and economic choices are a field of struggle between these classes. It is also to be expected, if one puts aside the hypocritical non-social analyses of Orthodox economics, that the ruling capitalist class seeks to pass at least the greater part of the burden of this double crisis on the backs of the vast working majority of society. Only in this way will not its profitability – that is the essential reason for the functioning of the capitalist system – be undermined.

The third crucial question is what should be the position of the Left and the labor movement towards this double crisis and its aftermath.

The final numbers of the day are displayed above the floor of the New York Stock Exchange (NYSE) stands empty as the building prepares to close indefinitely due to the coronavirus disease (COVID-19) outbreak in New York, U.S., March 20, 2020. REUTERS/Lucas Jackson

The pandemic is not the cause but the trigger of the economic crisis

Nowadays the global stock markets are collapsing and the real economy is already returning to recession despite the frantic efforts of most governments to support them. Already, the first signs point to a decline in production and an increase in unemployment.

Today’s Orthodox economics (i.e. the New Macroeconomic Consensus [1] ) argues that this return to recession (and possibly to the crisis, e.g. El Erian (2020)) is caused by the exogenous event of the coronavirus pandemic. Indicatively, all major international economic organizations projected for 2020 steady if not increasing growth (e.g. the IMF’s January forecast saw the world economy grow from 2.9% in 2019 to 3.3% in 2020). With the outbreak of the pandemic all these forecasts are being revised downwards and negative growth rates are now predicted. As aforementioned, for Orthodox economists this forthcoming recession (or even crisis) does not arise from the organic problems of capitalist economies but from the exogenous factor of the pandemic. After all, the attribution of crises to external factors is the basic way Orthodox economics are interpreting economic crises.

But more careful analyses, such as those of Marxist Political Economy, point out that today’s pandemic is basically the straw that broke the camel’s back: it provoked the eruption of the pre-existing problems of capitalist accumulation. In a nutshell, the 2008 crisis was caused by the declining capitalist profitability and the consequent over-accumulation of capital, i.e. the accumulation of excess capital that could not be sufficiently profitably invested (Carchedi & Roberts (2018)). The crisis had been preceded by a period of economic euphoria that relied heavily on the operation of fictitious capital [2] . The capitalist system has attempted to overcome this crisis by abandoning the neoliberal dogma that the market is self-equilibrating and by resorting to state interventionism. The latter has been manifested through both loose monetary policy (i.e. lowering interest rates and increasing money supply) and expansive fiscal policy (i.e. increasing public spending and investment). The second was sharply curtailed after the crisis was over and fiscal austerity returned as budget deficits (in order to support capitalist profitability) had soared. Loose monetary policy has continued to this day and has exhausted its potential. Thus, after the practical zeroing of interest rates, the unorthodox monetary policies (quantitative easing, etc.) began and when they were exhausted, the negative interest rates were adopted. The result was a completely paradoxical situation where debt (public and private) was rising while stock markets were constantly rising (i.e. expectations for better future economic returns or, in Marxist terms, for increased extraction of surplus-value and hence profits). However, the real economy showed that it was unable to fulfill this bet. Typically, the industrial sector – that is the heart of productive activities – was already in recession long before the pandemic broke out.

The pandemic was the reason for the explosive emergence of all these pre-existing problems. The reasons are obvious. The massive and uncontrolled loss of human lives reduces the workforce and has a negative impact on both production and consumption. In addition, measures to tackle the pandemic have serious economic implications. Particularly the so-called ‘social distancing’, traffic prohibitions and the consequent stoppage or the operation significantly below capacity of much of the economy have obvious negative consequences.

The political economy of the coronation: smoothing out what curve?

For the capitalist system there is a contradictory relationship between the health measures needed to deal with the health crisis and their economic impact; especially in times of economic instability. This has been explicitly recognized by many Orthodox analysts. Characteristically, both the Economist (2020) and El Erian (2020) point out that measures to tackle the pandemic have a high economic cost that aggravates the recession. The interpretation is obvious. In the event of an epidemic it is necessary to limit or even completely shut down many economic processes, which results in a reduction in the product produced.

There is a typical dispute among Orthodox economists as to whether the prolonged halt of many economic activities has an impact on the economy through supply or demand. Marxist political economics overcomes this misleading dilemma that resembles that of the Columbus’ egg. Extended halt in economic activity leads to a reduction in the profitability of capitalist enterprises as fewer products are produced. This decline is further exacerbated because consumption decreases as disposable income shrinks and consequently even declining production does not find sufficient buyers. In addition, these problems of the real economy have multiple negative effects on both the financial system and public finances [3] .

Gurinchas (2020) delineated this contrasting relation very accurately: ‘the normalization of the contamination curve inevitably leads to the deterioration of the macroeconomic recession curve’.

Baldwin & Weder di Mauro (2020) combined Gurinchas’ two curves in the following single diagram:


The horizontal axis measures the time since the occurrence of the first case of coronavirus infection. The vertical axis measures the number of infections in its positive segment and the severity of the economic recession in its negative segment. The upper part of the diagram shows that if no containment policies are applied then the incidences will be more but also the retreat of the epidemic will be faster. By contrast, containment policies lead to far fewer cases of infection but at the same time prolong the duration of the epidemic. At the core of this case is the notion of ‘herd immunity’ [4] . Of course, both Gourinchas and & Baldwin Weder di Mauro argue that the choice of implementing containment policies is obligatory as otherwise the cost of human lives would be exorbitant. The lower part of the diagram is drawn on the basis of the assumption that containment policies intensify the economic recession while their absence makes it milder.

There are a number of problems with the above analysis, which are characteristic of the one-sided and deeply socially conservative conception of Orthodox Economics.

First, there is no certainty that the economic downturn would be milder without containment policies. Mass infections – and in addition deaths – have a serious impact on both the available workforce and its ability to perform productive work. Keeping businesses open amid a pandemic with the apparent increase in both sick and dying will not leave the rest of the workforce unaffected. On the contrary, it is more likely to lead to avoidance on the one hand and intense trade unionist actions on the other hand., with the worst-case scenario likely to result: an aggravation of the epidemic and at the same time a halt of the economy.

Second, this analysis ignores the political and economic dimension of the problem, and in particular the fact that different socio-economic systems have different capacities to deal with such epidemics. This has a direct impact on the obvious inability of the private health sector (compared to the public health sector) to cope with the crisis.

A capitalist economy can stand a smaller period of stoppage of the economy comparing to a socialist economy or even state capitalism. As D.Trump put it for the US economy, ‘it is not built to be shut down’. The fundamental reason is that capitalist enterprises operate for profit; or else they have no reason to exist. Consequently, they cannot operate at a cost of production level and moreover with losses. Unless someone else subsidises them to keep operating, they are going to close. On the contrary, a socialist economy can survive without achieving surplus (profits) by simply covering production costs. For the same reasons it can survive longer even with economic losses. Also, the socialist state can bear much greater burdens than its counterpart in capitalism as the former has much greater economic size and power. The case of state capitalism is intermediate. In this case, the capitalist state bears some of the burden of private capitalist enterprises and therefore essentially subsidises their survival under conditions of economic duress. Consequently, in the socialist case the distance between the two curves (economic recession with or without containment policies) is shorter. The case of state capitalism is in between the two above.

From the previous point follows that socio-economic systems based on a public health sector are better able to cope with the epidemic problem. By analogy, capitalist economies that have a large and efficient public health system face the problem better than those that have a weak public health system and rely mainly on the private health sector (e.g. the US).

Economic costs and health policy: suppressing or mitigating the pandemic?

The aforementioned Orthodox analysis sets out the general framework within which health policies to deal with the coronavirus epidemic are discussed. The context of the discussion is very clear from the recent study of the Imperial College (2020) epidemiological research team. This study identifies two alternative health policies.

The first policy is called suppression and aims to halt the epidemic in its tracks with drastic measures. Its main tools are the extensive stoppages of economic, social and political activities (e.g. closing businesses and services other than those strictly necessary, prohibition of movement).

The second policy is called mitigation and aims to make the epidemic milder. Its core tools are targeted stopping of specific activities rather than generalized prohibitions. To a large extent, this second policy is combined with the ‘herd immunity’ hypothesis.

But the Imperial College study, despite its support for the first policy, points out that the epidemic may initially be suppressed but, if no medication and/or vaccine has been found, it may return when the containment policies are lifted. This means that the country should re-apply containment policies. This creates a vicious cycle of imposing and removing containment policies.

So far different countries adopted different health policies. China, which first responded to the epidemic, quickly implemented a draconian suppression policy. Most Western countries initially underestimated the problem – despite China’s precedent – and followed mitigation policies. However, Italy’s tragedy soon obliged most European countries to change course and adopt the suppression policy. Only the Anglo-Saxon countries (USA, UK) continued for a longer period the path of mitigation policies. However, recently the UK was also obliged to change direction. And the US seems to be dragging its feet along the same path.

But second thoughts always remain. Characteristically, the Economist (2020) argues that ‘the policy of mitigation costs many human lives while the policy of supression may be economically unsustainable’. Indeed, the Economist (2020), in the Briefing section, puts it even more emphatically: ‘supression strategies can work for a while’. This is how it prepares for the alternative: it may now be politically impossible for governments to follow mitigation policies and remove restrictions on economic activity. But if the economy risks collapse then there will be no other choice than dropping suppression and adopting mitigation policies.

Thus, on the basis of this argument, it concludes that unless a cure for the coronavirus epidemic is found soon, there will necessarily be a shift towards mitigation.

There is a minor but not insignificant dimension to the above-mentioned discussions. This concerns the ability of the health system to manage the epidemic with either a suppression or a mitigation policy. Gourinchas (2020) describes it accurately in the following diagram.

The ability to effectively implement either of the two above-mentioned health policies depends on the ‘capacity’ of the health system (i.e., practically, the number of ICUs and nursing staff). Also, another important parameter is the degree of protection of the medical staff (i.e. its proportion that gets infected during the epidemic and is practically out of combat). It is obvious from the above but it has also be proven in the current epidemic that countries with stronger and larger public health systems are better off than countries with weak privatized health systems [5] . Interestingly, this public-private dimension is almost completely absent from today’s Orthodox economic debates.

Economic and Health Policy: The End of Neoliberalism and Continuing Neo-Conservatism by Other Means

The current coordination of the economic and health crisis leads to some crucial conclusions.

First, it is clear that Neoliberalism has failed miserably. In economic policy, the notion that the market is self-equilibrating and the state should withdraw from the economy has succeeded in increasing the degree of labour exploitation (that is, the rate of surplus value in Marxist terms) but it has failed to cope with the over-accumulation of capital. Thus, the profit rate has not recovered sufficiently. Additionally, its dogmatic view that economic crises are exogenous makes Neoliberalism particularly incapable of formulating economic policies for overcoming crises. By analogy, regarding the health sector, its attempt to privatize public health systems (either directly or indirectly by fragmenting them and creating competition between their segments and by reinforcing public-private partnerships) has seriously damaged them.

The obvious failure of Neoliberalism in the wake of the 2008 global economic crisis marked its substitution by the social-liberal New Macroeconomic Consensus. The current crisis makes this succession even more evident. Since the first signs of the coming crisis governments are not adopting only loose monetary policies but also shifting to expansive fiscal policies. In the case of the EU, the coronavirus epidemic led to the disengagement of public spending and deficits from the constraints of the Stability and Growth Pact. Even more striking is the relaxation of restrictions on the countries of the eurozone that are in economic adjustment programs (such as Greece).

Indeed, as the long-run use of monetary policy has led to its exhaustion, the center of gravity of economic policy shifts to fiscal policy as extensive fiscal support packages are announced. Moreover, something unthinkable in the neoliberal times is happening: official voices contemplate the nationalization of strategic sectors of the economy [6] .

In addition, industrial policy [7] is returning explicitly, and in a very active and discreet manner. Indicatively, in the context of the epidemic crisis large sums of money are directed to the health sector; and corresponding vertical industrial policy is not only praised but practically implemented. It should be noted that while Neoliberalism abhors industrial policy in general, its successor (the New Macroeconomic Consensus), at least initially preferred only horizontal industrial policies. Now its pendulum is moving towards vertical industrial policies.

Secondly, there are increasing signs of the forthcoming failure of the New Macroeconomic Consensus as well. The policies it promoted – with the return of a measured state interventionism and the systematic anti-cyclical use of all state policies – may have averted the catastrophe on the eve of the 2008 global crisis but it failed to rectify the very deep contradictions and problems of the capitalist economy. These problems are already evident in the inability of its economic policies to avert the economic crisis that is being triggered by the coronary epidemic. In addition, in the field of health policies, the New Macroeconomic Consensus practically continued the policy of austerity and direct and indirect privatization of the health system.

Thirdly, dealing with the health and economic crisis is extremely costly. In capitalism who will bear these costs is a field of intense class struggle. For the ruling capitalist class, this combination of the two crises is both a danger and an opportunity. It is a danger because any such combination threatens the fundamental functions of the capitalist economy. But it is also an opportunity as the system is experimenting with new forms of labour relations and wages. Teleworking is a newly-found vice. Capital tries to discover how many job categories can effectively relegated to this and what new tools of control are required in order to sustain (and even increase) productivity. Reducing wage costs (through flexible employment, subcontracting, direct wage reductions, and reducing wages, pay per piece, etc.).) and further deregulation of labour legislation is already a field for such tests.

In the short-run, the system places the economic burden of dealing with the health crisis on the capitalist state. In this way it is being ‘socialised’ in the sense that other social classes, apart from the capitalists, share it (usually disproportionately) through taxation. Hence, the state subsidizes private businesses that close or work under severely limited capacity. It also covers most of the wage costs of these businesses through various labour allowances. At the same time, however, labour law, in particular as regards redundancies, is practically diminished to smithereens [8].

In the med-run, the system’s concern is how to address the growing fiscal deficits and debt created in the effort to tackle the combination of the two crises. In the long-run, however, the center of gravity is shifted towards the drastic structural changes that it attempts to establish in order to cover its losses and restore capitalist profitability and accumulation.

It is obvious that for labour, that is the great working majority of our societies, this ‘new new normal’ that capital is trying to impose represents an even more dystopian future than the coronavirus epidemic itself.


The Left and the Labour Movement in front of the double Crisis

For the Communists, the Left and the labour movement, today’s situation poses serious challenges.

Firstly, the answer to the health crisis can only be that the most drastic measures must be implemented, whatever their economic costs. Capital, when faced with the economic crisis, it has pronounced through prominent officials that bourgeois governments must do ‘whatever it takes’; meaning to implement whatever economic measure is necessary. But facing the health crisis capital has second thoughts comparing the human to the economic damage. The Left and the labour movement must demand that all required containment measures should be taken irrespective of their economic costs. Simultaneously, the economic activities that are necessary should comply with the strictest health measures.

Secondly, the economic cost of the double crisis should not be borne by the working class but by capital. The socio-economic system in which we live belongs to the latter. Much of modern diseases and epidemics has social causes stemming from capitalism’s quest for profits. And finally, the ruling class has accumulated during the recent decades huge stocks of wealth that, because of overaccumulation, it is ‘gambled’ in the financial system. On the contrary, the wage in the aggregate product has steadily and substantially decreased during all these recent decades. Consequently, the crisis is caused and should be paid by the dominant class.

Thirdly, the Left and the labour movement must see clearly who the real adversary is. The usual lachrymose anti-neoliberalism and the pleas for more state interventionism do not challenge the capitalist policies. They simply support the change of the system’s administrators. Neoliberalism has died and the (bourgeois) state – which has never left on crucial issues – has already returned. But today’s social-liberal Orthodoxy simply promises to the working class some aspirins as cure for the socio-economic cancers that the system creates. It is this returning state interventionism that generously supports capital and seeks to pass the burden on workers. And it is the dominant neo-Keynesian policies and perceptions that are the vehicle of this change today. In the face of all this the Left and the labour movement must fight for profound structural changes. In principle, the costs of the double crisis should be borne by capital. In addition, key areas of economic activity must be de-commodified and their products and services be provided through public systems. The case of health case is today the perfect case in point. The establishment of public health systems (with strong funding and staffing and without indirect forms of privatization) is an urgent need; especially given the frequency of contemporary major epidemics. The financing of these schemes must be based on robust progressive taxation systems.

Fourthly, the Left and the labour movement must stand firmly against the ‘new new normality’ that capital is trying to impose. The weakening of labour protection laws must not be tolerated and the latter must be further strengthened. Particular attention must be paid to the intended change in employment relations through telework and the new forms of control and intensification of work that the capital seeks to impose (see Manacourt (2020)).

Last but not least. The coronavirus pandemic and the imposed ‘social distancing’ have severely restricted political and social rights. It is already evident that the system is experimenting with these limitations both for their general application and for new forms of ideological manipulation of the people. The Left and the labour movement must firmly repulse these efforts.



Baldwin R. & Weder di Mauro B. (2020), Introduction to Baldwin R. & Weder di Mauro B. (eds.), Mitigating the COVID Economic Crisis , London: CEPR Press

Carchedi G. & Roberts M. (2018), World in Crisis , Chicago: Haymarket Books.

Economist (2020), ‘Closed by covid-19: Paying to stop the pandemic’, The Economist 19 March

El Erian M. (2020), ‘The Coming Coronavirus Recession and the Uncharted Territory Beyond’, Foreign Affairs 17 March

Gourinchas PO. (2020), ‘Flattening the Pandemic and Recession Curves’ in Baldwin R. & Weder di Mauro B. (eds.), Mitigating the COVID Economic Crisis , London: CEPR Press

Imperial College (2020), COVID-19 Response Team

Manacourt V. (2020), ‘Working from home? Your boss is watching ‘, Politico 3/18/20

Mavroudeas S. & Papadatos F. (2018), ‘Is Financialization a Hypothesis Theoretical Blind Alley?’, World Review of Political Economy vol.9 no.4.

[1] The New Macro Consensus has gradually succeeded at the end of the 20th century Neoliberalism after the latter failed to address the long-standing problems of capitalist accumulation. Its dominance became stronger after the global crisis of 2008, which largely sealed the failure of Neoliberalism. The New Macroeconomic Consensus combines New Keynesianism (which recognizes the possibility of short-term imbalances due to rigidities in some markets) with elements of Neoliberalism (rational expectations, long-term market equilibrium). The New Macroeconomic Consensus, in contrast to Neoliberalism, believes that short-term imbalances require state economic intervention. It argues that there is a need for a more strategic economic role for the state as opposed to the traditional Keynesian interventionist state and the Neoliberal dogma of the state’s complete withdrawal from the economy. In this context, it considers that monetary policy is the main economic tool in the short-run, while fiscal policy has a supporting role. But gradually, after the crisis in 2008 and with the coming today’s recession, the role of fiscal policy is constantly being upgraded. In addition, the need for a vertical and discrete industrial policy is recognized.

[2] Fictitious capital is essentially a bet on future profits that it is being discounted today (for a more detailed analysis see Mavroudeas & Papadatos (2018) ). These bets are subject to intra-capitalist trading and, in conjunction with credit money, can engineer periods of exorbitant economic expectations and increased accumulation. If these bets succeed then capital accumulation proceeds normal. But if the real economy does not fulfill them, then economic crises arise.

[3] Weak profitability and/or bankruptcy of productive companies affect adversely both the banking sector (as non-performing loans rise) and the capital market (as stock prices collapse). Simultaneously, the contraction of economic activity entails a reduction in public revenue and, in contemporary times, an increase in fiscal deficits and inability to pay public debt.

[4] The ‘herd immunity’ hypothesis argues that the faster spread of an epidemic will lead to faster production of antibodies by the human population. It will have a great initial human cost but will bring about a faster end of the epidemic.

[5] It is noteworthy that the indirect privatization of the Italian public health system through its fragmentation into separate regions (in competition with each other) has caused serious problems of co-ordination and regional imbalances; especially during the early critical stages of the epidemic.

[6] The case of Alitalia’s nationalization in Italy is exemplary.

[7] The term Industrial Policy describes a wide range of government objectives and actions to promote the economic functioning and sustainability of specific sectors of the economy. It is by its very nature interventionist. Neoliberalism argues that it is ineffective and in fact it should not exist as it ‘distorts the free functioning of the market’. There are two broad categories of Industrial Policy: (a) horizontal (general regulations and policies for the whole economy without affecting the balance between individual sectors of the economy) and (b) vertical (focusing on specific sectors and applying discriminatory (i.e. differentiated) regulations and policies that change the balance between individual sectors of the economy).

[8] It is noteworthy that in the case of the Greek economy there is already a decline in employment by approximately 40,000 jobs. In addition, there is strong evidence of a massive conversion of full-time to part-time contracts.

«Η πανδημία του κοροναϊου και η υγιειονομική και οικονομική κρίση», Στ. Μαυρουδέας

Η πανδημία του κοροναϊου και η υγιειονομική και οικονομική κρίση


Σταύρος Δ. Μαυρουδέας

Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας

Πάντειο Πανεπιστήμιο

Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής




twitter: @StavMavroudeas


Αθήνα, 24/3/2020


Διπλή κρίση: υγειονομική και οικονομική

Σήμερα η ανθρωπότητα βρίσκεται στη δίνη της πανδημίας του κοροναϊού με συνέπεια μία τεράστια υγειονομική κρίση. Ταυτόχρονα όμως η παγκόσμια οικονομία μπαίνει σε μία υφεσιακή τροχιά που πλέον από όλες σχεδόν τις πλευρές χαρακτηρίζεται ως οικονομική κρίση. Δικαιολογημένα λοιπόν μπορούμε να μιλήσουμε για μία διπλή κρίση, τόσο υγειονομική όσο και οικονομική. Προφανώς η πρώτη έχει άμεση προτεραιότητα καθώς συνεπάγεται μαζικές απώλειες ανθρώπινων ζωών. Όμως εκτός από τις άμεσες επιπτώσεις της σε ανθρώπινες ζωές έχει επίσης και σημαντικότατες οικονομικές επιπτώσεις. Αυτές οι οικονομικές επιπτώσεις έχουν σημαντικές συνέπειες στην κοινωνική ευημερία, και αυτό έχει επίσης έμμεσες συνέπειες – αν και όχι άμεσα θανάσιμες – στην υγεία.

Ένα πρώτο ερώτημα είναι πως συνδέεται η υγειονομική και η οικονομική κρίση. Είναι προφανές ότι διαπλέκονται στενά αλλά ταυτίζονται ή όχι; Και πιο συγκεκριμένα, είναι η υγειονομική κρίση το αίτιο ή απλά η αφορμή για το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης;

Ένα δεύτερο κρίσιμο ζήτημα αφορά το ποιος πληρώνει το κόστος της διπλής αυτής κρίσης. Είναι επίσης προφανές ότι επειδή οι σημερινές κοινωνίες απαρτίζονται από κοινωνικές τάξεις με εν πολλοίς αντιτιθέμενα συμφέροντα, το οικονομικό κόστος των υγειονομικών και των οικονομικών επιλογών αποτελεί αντικείμενο διαπάλης μεταξύ τους. Είναι επίσης αναμενόμενο, αν αφήσει στην άκρη κανείς τις υποκριτικές α-κοινωνικές αναλύσεις των Ορθόδοξων Οικονομικών, ότι η κυρίαρχη καπιταλιστική τάξη επιδιώκει να μετακυλήσει τουλάχιστον το μεγαλύτερο τμήμα των βαρών αυτής της διπλής κρίσης στις πλάτες του της μεγάλης εργαζόμενης πλειοψηφίας της κοινωνίας. Μόνο με τον τρόπο αυτό δεν θα θιχθεί καίρια η κερδοφορία της, δηλαδή ο βασικός λόγος λειτουργίας του καπιταλιστικού συστήματος.

Το τρίτο κρίσιμο ζήτημα είναι ποια πρέπει να είναι η στάση της Αριστεράς και του εργατικού κινήματος απέναντι σε αυτή την διπλή κρίση και τα παρεπόμενα της.


Η πανδημία δεν είναι το αίτιο αλλά η αφορμή της οικονομικής κρίσης

Τις ημέρες αυτές τα παγκόσμια χρηματιστήρια καταρρέουν και η πραγματική οικονομία ήδη δείχνει να επιστρέφει στην κρίση παρά τις πανικόβλητες προσπάθειες των περισσότερων κυβερνήσεων να τα στηρίζουν. Ήδη οι πρώτες ενδείξεις δείχνουν μείωση της παραγωγής και αύξηση της ανεργίας.

Τα σημερινά Ορθόδοξα Οικονομικά (δηλαδή η Νέα Μακροοικονομική Συναίνεση[1]) διατείνονται ότι αυτή η επιστροφή της ύφεσης (και ενδεχομένως και της κρίσης, π.χ. El Erian (2020)) οφείλεται στο εξωγενές γεγονός της πανδημίας του κοροναϊου. Χαρακτηριστικά, όλοι οι βασικοί διεθνείς οικονομικού οργανισμοί προέβλεπαν για το 2020 σταθερή αν όχι αυξανόμενη μεγέθυνση (π.χ. η πρόβλεψη του Ιανουαρίου του ΔΝΤ έβλεπε αύξηση του ρυθμού μεγέθυνσης της παγκόσμιας οικονομίας από 2.9% το 2019 σε 3.3% το 2020). Με το ξέσπασμα της πανδημίας όλες αυτές οι προβλέψεις αναθεωρούνται προς τα κάτω και πλέον προβλέπονται αρνητικοί ρυθμοί μεγέθυνσης. Όπως προ-ειπώθηκε, για τα Ορθόδοξα Οικονομικά αυτή η προβλεπόμενη ύφεση (ή και κρίση) δεν προκύπτει από οργανικά προβλήματα των καπιταλιστικών οικονομιών αλλά από τον εξωγενή παράγοντα της πανδημίας. Άλλωστε η απόδοση των κρίσεων σε εξωγενείς παράγοντες είναι ο βασικός τρόπος ερμηνείας των οικονομικών κρίσεων εκ μέρους τους.

Όμως, πιο προσεκτικές αναλύσεις, όπως αυτές τις Μαρξιστικής Πολιτικής Οικονομίας, επισημαίνουν ότι η σημερινή πανδημία αποτελεί την αφορμή για την έκρηξη προϋπαρχόντων προβλημάτων της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Η κρίση του 2008 προκλήθηκε από την φθίνουσα καπιταλιστική κερδοφορία και την συνακόλουθη υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου, δηλαδή την υπερβολική συσσώρευση κεφαλαίων που δεν μπορούν πλέον να επενδυθούν επαρκώς κερδοφόρα (Carchedi & Roberts (2018)). Της κρίσης είχε προηγηθεί μία περίοδος οικονομικής ευφορίας που βασίσθηκε ιδιαίτερα στην λειτουργία του πλασματικού κεφαλαίου[2]. Το καπιταλιστικό σύστημα προσπάθησε να υπερβεί την κρίση αυτή εγκαταλείποντας το νεοφιλελεύθερο πρόταγμα ότι η αγορά εξισορροπείται μόνη της και προσφεύγοντας στον κρατικό παρεμβατισμό. Ο τελευταίος εκδηλώθηκε μέσω τόσο της χαλαρής νομισματικής πολιτικής (δηλαδή της μείωσης των επιτοκίων και της αύξησης της προσφοράς χρήματος) όσο και της επεκτατικής δημοσιονομικής πολιτικής (δηλαδή της αύξησης των δημόσιων δαπανών και επενδύσεων). Η δεύτερη περιορίσθηκε αισθητά μετά το ξεπέρασμα της κρίσης και επέστρεψε η δημοσιονομική λιτότητα καθώς τα δημοσιονομικά ελλείμματα για την στήριξη της καπιταλιστικής κερδοφορίας είχαν εκτιναχθεί στα ύψη. Η χαλαρή νομισματική πολιτική συνεχίσθηκε μέχρι σήμερα με αποτέλεσμα να εξαντλήσει κάθε δυνατότητα της . Έτσι μετά τον πρακτικό μηδενισμό των επιτοκίων, άρχισαν οι ανορθόδοξες νομισματικές πολιτικές (ποσοτική χαλάρωση κλπ.) και όταν αυτές εξαντλήθηκαν υιοθετήθηκαν τα αρνητικά επιτόκια. Το αποτέλεσμα ήταν η εντελώς παράδοξη κατάσταση όπου το μεν χρέος (δημόσιο και ιδιωτικό) αυξανόταν ενώ ταυτόχρονα ανέβαιναν συνεχώς τα χρηματιστήρια (δηλαδή οι προσδοκίες για καλύτερες προοπτικές της οικονομίας στο μέλλον, ή σε Μαρξιστικούς όρους για αυξανόμενη εξαγωγή υπεραξίας και συνεπώς κερδών στο μέλλον). Η πραγματική οικονομία όμως έδειξε ότι αδυνατούσε να εκπληρώσει το στοίχημα αυτό. Χαρακτηριστικά, ο βιομηχανικός τομέας είχε μπει ήδη σε ύφεση αρκετά πριν το ξέσπασμα της πανδημίας.

Η πανδημία αποτέλεσε την αφορμή για την εκρηκτική ανάδυση όλων αυτών των προϋπαρχόντων προβλημάτων. Οι λόγοι είναι προφανείς. Η μαζική και ανεξέλεγκτη απώλεια ανθρώπινων ζωών μειώνει το εργατικό δυναμικό και έχει αρνητικές επιπτώσεις τόσο στην παραγωγή όσο και στην κατανάλωση. Επιπλέον, τα μέτρα για την αντιμετώπιση της πανδημίας έχουν σοβαρότατες οικονομικές επιπτώσεις. Ιδιαίτερα η λεγόμενη «κοινωνική αποστασιοποίηση» και το συνακόλουθο σταμάτημα – ή υπο-λειτουργία – του μεγαλύτερο τμήματος της οικονομίας έχουν προφανείς αρνητικότατες συνέπειες.


Η πολιτική οικονομία του κοροναϊού: εξομάλυνση ποιας καμπύλης;

Για το επικρατούν καπιταλιστικό κοινωνικο-οικονομικό σύστημα υπάρχει μία αντιθετική σχέση ανάμεσα στα υγειονομικά μέτρα που είναι αναγκαία για την αντιμετώπιση της κρίσης και τις οικονομικές επιπτώσεις τους, ιδιαίτερα σε περίοδο οικονομικής αστάθειας. Αυτό έχει αναγνωρισθεί ρητά από πάμπολλους Ορθόδοξους αναλυτές. Χαρακτηριστικά, τόσο ο Economist (2020) όσο και ο El Erian (2020) επισημαίνουν ότι τα μέτρα για την αντιμετώπιση της πανδημίας έχουν ένα μεγάλο οικονομικό κόστος που επιδεινώνει την ύφεση. Η ερμηνεία είναι προφανής. Στην περίπτωση μιας επιδημίας επιβάλλεται ο περιορισμός ή και το ολοκληρωτικό σταμάτημα πολλών οικονομικών διαδικασιών, γεγονός που συνεπάγεται μείωση του παραγόμενου προϊόντος.

Ανάμεσα στους Ορθόδοξους οικονομολόγους υπάρχει μία τυπική διαμάχη κατά πόσο το εκτεταμένο χρονικά σταμάτημα πολλών οικονομικών δραστηριοτήτων επιδρά στην οικονομία μέσω της προσφοράς ή μέσω της ζήτησης. Η Μαρξιστική πολιτική Οικονομία ξεπερνά αυτό το παραπλανητικό δίλημμα που θυμίζει το αντίστοιχο για το αυγό του Κολόμβου. Το εκτεταμένο σταμάτημα οικονομικών δραστηριοτήτων οδηγεί σε μείωση της κερδοφορίας των καπιταλιστικών επιχειρήσεων καθώς παράγονται λιγότερα προϊόντα. Η μείωση αυτή επιτείνεται περαιτέρω καθώς συνακόλουθα μειώνεται η κατανάλωση καθώς συρρικνώνονται τα διαθέσιμα εισοδήματα και συνεπώς ακόμη και η μειούμενη παραγωγή δεν βρίσκει επαρκεί αγοραστές. Επιπρόσθετα, τα προβλήματα αυτά της πραγματικής οικονομίας έχουν πολλαπλές αρνητικές επιπτώσεις τόσο στο χρηματοπιστωτικό σύστημα όσο και στα δημόσια οικονομικά[3].

Την αντιθετική αυτή σχέση διατύπωσε εξαιρετικά εύστοχα ο Gurinchas (2020): «η ομαλοποίηση της καμπύλης μόλυνσης οδηγεί αναπόφευκτα στην επιδείνωση της καμπύλης μακροοικονομικής ύφεσης».

Οι Baldwin & Weder di Mauro (2020) συνδύασαν τις δύο καμπύλες του Gurinchas στο παρακάτω ενιαίο διάγραμμα:

Στον οριζόντιο άξονα μετριέται ο χρόνος από την εκδήλωση του πρώτου κρούσματος. Στον κάθετο άξονα μετριέται στο θετικό τμήμα του ο αριθμός των κρουσμάτων της επιδημίας και στο αρνητικό τμήμα του η επιδείνωση της οικονομικής ύφεσης. Στο επάνω τμήμα του διαγράμματος δείχνεται ότι στην περίπτωση που δεν εφαρμοσθούν περιοριστικά υγειονομικά μέτρα τότε τα κρούσματα θα είναι πολύ περισσότερα αλλά η ύφεση της επιδημίας θα έρθει γρηγορότερα. Αντιθέτως, τα περιοριστικά υγειονομικά μέτρα οδηγούν σε πολύ λιγότερα κρούσματα αλλά ταυτόχρονα επιμηκύνουν την διάρκεια της επιδημίας. Στην βάση αυτής της υπόθεσης βρίσκεται η αντίληψη περί «ανοσίας αγέλης»[4]. Βέβαια, τόσο ο Gourinchas και οι & Baldwin Weder di Mauro υποστηρίζουν ότι η επιλογή της εφαρμογής περιοριστικών υγειονομικών μέτρων είναι μονόδρομος καθώς στην αντίθετη περίπτωση το κόστος σε ανθρώπινες ζωές θα ήταν υπέρμετρο. Στο κάτω τμήμα του διαγράμματος παρουσιάζεται η υπόθεση ότι τα περιοριστικά υγειονομικά μέτρα εντείνουν την οικονομική ύφεση ενώ η απουσία τους την κάνει ηπιότερη.

Υπάρχουν μία σειρά προβλήματα με την προαναφερθείσα ανάλυση, που είναι χαρακτηριστικά της μονοσήμαντης και βαθύτατα κοινωνικά συντηρητικής αντίληψης των Ορθόδοξων Οικονομικών.

Πρώτον, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι η οικονομική ύφεση θα ήταν ηπιότερη χωρίς περιοριστικά υγειονομικά μέτρα. Τα μαζικά κρούσματα – και επιπλέον οι θάνατοι – έχουν σοβαρή επίπτωση τόσο στο διαθέσιμο εργατικό δυναμικό όσο και στην ικανότητα του να επιτελεί παραγωγική εργασία. Η διατήρηση ανοικτών των επιχειρήσεων εν μέσω πανδημίας με την προφανή αύξηση των ασθενούντων αλλά και των θνησκόντων δεν θα αφήσει ανεπηρέαστο και το υπόλοιπο εργατικό δυναμικό στην επιτέλεση της εργασίας του. Αντιθέτως, είναι πιθανότερο να οδηγήσει αφενός σε αποφυγή εργασίας και αφετέρου σε οξύτατες συνδικαλιστικές αντιδράσεις με πιθανό αποτέλεσμα το χειρότερο σενάριο: επιδείνωση της επιδημίας και ταυτόχρονα σταμάτημα της οικονομίας.

Δεύτερον, η ανάλυση αυτή παραγνωρίζει την πολιτικο-οικονομική διάσταση του προβλήματος και ιδιαίτερα το γεγονός ότι διαφορετικά κοινωνικο-οικονομικά συστήματα έχουν διαφορετικές δυνατότητες στην αντιμετώπιση τέτοιων επιδημιών. Αυτό έχει μία άμεση επίπτωση στην διαπιστωμένη αδυναμία του ιδιωτικού τομέα υγείας έναντι του δημόσιου τομέα υγείας στο να αντιμετωπίσει την κρίση.

Το όριο αντοχής της καπιταλιστικής οικονομίας σε ένα επιβεβλημένο για υγειονομικούς λόγους σταμάτημα της οικονομίας είναι σαφώς μικρότερο από αυτό είτε μιας σοσιαλιστικής οικονομίας είτε ακόμη και ενός κρατικού καπιταλισμού. Στην πρώτη περίπτωση οι ιδιωτικές καπιταλιστικές επιχειρήσεις μοιραία οδηγούνται στην χρεοκοπία εφόσον δεν παράγουν κέρδη. Συνεπώς, δεν μπορεί να επωμισθούν μακροχρόνια το βάρος της λειτουργίας τους έστω και σε συνθήκες κάλυψης απλά του κόστους λειτουργίας τους (πόσο μάλλον με ζημιές). Αντιθέτως, μία σοσιαλιστική οικονομία μπορεί να επιβιώσει χωρίς την επίτευξη πλεονάσματος (κερδών) καλύπτοντας απλά τα κόστη παραγωγής. Για τους ίδιους λόγους μπορεί να επιβιώσει περισσότερο ακόμη και με οικονομικές απώλειες. Επίσης, το σοσιαλιστικό κράτος μπορεί να επωμισθεί πολύ μεγαλύτερα βάρη απ’ ότι το αντίστοιχο του στον καπιταλισμό καθώς το πρώτο έχει πολύ μεγαλύτερο οικονομικό μέγεθος και ισχύ. Η περίπτωση του κρατικού καπιταλισμού είναι ενδιάμεση. Στην περίπτωση αυτή ο καπιταλιστικό κράτος επωμίζεται μέρος των βαρών των ιδιωτικών καπιταλιστικών επιχειρήσεων και συνεπώς επιδοτεί ουσιαστικά την επιβίωση τους υπό συνθήκες οικονομικής πίεσης. Συνεπώς, στην σοσιαλιστική περίπτωση η απόσταση των δύο καμπυλών (οικονομική δυσπραγία με ή χωρίς περιοριστικά υγειονομικά μέτρα) λογικά είναι αισθητά μικρότερη. Η περίπτωση του κρατικού καπιταλισμού είναι ενδιάμεση των δύο προαναφερθέντων.

Η συνέπεια των προαναφερθέντων είναι ότι κοινωνικο-οικονομικά συστήματα που λειτουργούν με βάση ένα δημόσιο τομέα υγείας ανταπεξέρχονται καλύτερα στο πρόβλημα της επιδημίας. Κατ’ αναλογία, καπιταλιστικές οικονομίες που έχουν ένα μεγάλο και αποτελεσματικό δημόσιο σύστημα υγείας αντιμετωπίζουν καλύτερα το πρόβλημα σε σχέση με αυτές που έχουν ένα αδύναμο δημόσιο σύστημα υγείας και βασίζονται κυρίως στον ιδιωτικό τομέα υγείας (π.χ. ΗΠΑ).


Οικονομικό κόστος και Πολιτική Υγείας: καταστολή ή απάλυνση της πανδημίας;

Η προαναφερθείσα Ορθόδοξη ανάλυση θέτει το γενικότερο πλαίσιο μέσα στο οποίο συζητούνται οι πολιτικές υγείας για την αντιμετώπιση της επιδημίας του κοροναϊου. Το πλαίσιο της συζήτησης έχει δοθεί εξαιρετικά καθαρά από την πρόσφατη μελέτη επιδημιολογικής ερευνητικής ομάδας του Imperial College (2020). Στην μελέτη αυτή διακρίνονται δυο εναλλακτικές πολιτικές υγείας.

Η πρώτη πολιτική ονομάζεται Καταστολή (suppression) και αποσκοπεί στο να σταματήσει με δραστικά μέτρα την επιδημία. Βασικά εργαλεία της είναι το εκτεταμένο κλείσιμο οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών δραστηριοτήτων (π.χ. κλεισίματα επιχειρήσεων και υπηρεσιών εκτός των απολύτως αναγκαίων, απαγόρευση κυκλοφορίας).

Η δεύτερη πολιτική ονομάζεται Απάλυνση (mitigation) και αποσκοπεί στο να κάνει ηπιότερη την εκδήλωση της επιδημίας. Βασικά εργαλεία της είναι το στοχευμένο σταμάτημα συγκεκριμένων δραστηριοτήτων και όχι γενικευμένες απαγορεύσεις. Σε μεγάλο βαθμό, αυτή η δεύτερη πολιτική συνδυάζεται με την υπόθεση της «ανοσίας αγέλης».

Όμως η μελέτη του Imperial College, παρόλη την υποστήριξη που παρέχει στην πρώτη πολιτική, επισημαίνει η επιδημία μπορεί αρχικά να κατασταλεί αλλά, εφόσον δεν έχει βρεθεί φάρμακο ή/και εμβόλιο θεραπείας της, να επιστρέψει όταν αρθούν τα περιοριστικά υγειονομικά μέτρα. Αυτό σημαίνει ότι η χώρα θα πρέπει να ξαναεφαρμόσει περιοριστικά μέτρα και με τον τρόπο αυτό δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος επιβολής και άρσης περιοριστικών υγειονομικών μέτρων.

Μέχρι τώρα υπάρχουν διαφορετικά δείγματα γραφής από διαφορετικές χώρες όσον αφορά τις εφαρμοζόμενες πολιτικές υγείας. Η Κίνα, που πρώτη αντιμετώπισε την επιδημία, προχώρησε πολύ γρήγορα στην εφαρμογή της πολιτικής της Καταστολής με αποτέλεσμα να εμφανίζει σήμερα σχεδόν πλήρη περιορισμό της. Οι περισσότερες Δυτικές χώρες στην αρχή υποτίμησαν το πρόβλημα – παρά το πρόδρομο παράδειγμα της Κίνας – και κινήθηκαν περισσότερο στη λογική της πολιτικής Απάλυνσης. Όμως, γρήγορα η τραγική περίπτωση της Ιταλίας οδήγησε τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες στην επιλογή της πολιτικής Καταστολής. Μόνο κυρίως οι αγγλο-σαξωνικές χώρες (ΗΠΑ, ΗΒ) εξακολούθησαν στο δρόμο αυτό. Αν και πλέον τουλάχιστον το ΗΒ αναγκάζεται να αλλάξει κατεύθυνση εμπρός στο ανθρώπινο κόστος της επιδημίας. Ανάλογα, οι ΗΠΑ φαίνεται να σύρονται με χρονική υστέρηση στον ίδιο δρόμο.

Όμως οι δεύτερες σκέψεις παραμένουν πάντα. Χαρακτηριστικά, ο Economist (2020) διατείνεται ότι «η πολιτική Απάλυνσης κοστίζει παρά πολλές ανθρώπινες ζωές ενώ η πολιτική Καταστολής μπορεί να είναι οικονομικά μη-βιώσιμη». Μάλιστα, ο Economist (2020), στο τμήμα του Briefing το θέτει ακόμη πιο εμφατικά: «οι στρατηγικές καταστολής μπορεί να δουλεύουν για λίγο». Με τον τρόπο αυτό προετοιμάζει για την εναλλακτική: μπορεί σήμερα να είναι πολιτικά ανέφικτο οι κυβερνήσεις να προχωρήσουν στη λογική της Απάλυνσης και να μειώσουν τους περιορισμούς στις οικονομικές δραστηριότητες, όμως αν το οικονομικό σύστημα κινδυνεύει να καταρρεύσει τότε δεν θα υπάρχει άλλη επιλογή.

Με βάση το επιχείρημα αυτό υποστηρίζει ότι, εάν δεν βρεθεί σύντομα θεραπεία για την επιδημία του κοροναϊού, τότε αναγκαστικά θα υπάρξει μία στροφή στην πολιτική Απάλυνσης.

Υπάρχει και μία δευτερεύουσα αλλά καθόλου ασήμαντη διάσταση στις προαναφερθείσες συζητήσεις. Αυτή αφορά την ικανότητα του συστήματος υγείας να διαχειρισθεί την επιδημία είτε με πολιτική Καταστολής είτε με πολιτική Απάλυνσης. Ο Gourinchas (2020) την επισημαίνει εύστοχα στο ακόλουθο διάγραμμα.

Η ικανότητα αποτελεσματικής εφαρμογής οποιασδήποτε από τις δύο προαναφερθείσες πολιτικές υγείας εξαρτάται από την «χωρητικότητα» του συστήματος υγείας (δηλαδή, πρακτικά, τον αριθμό των ΜΕΘ και του νοσηλευτικού προσωπικού). Επίσης, μία άλλη σημαντική παράμετρος είναι ο βαθμός προστασίας του νοσηλευτικού προσωπικού (δηλαδή το ποσοστό του που μολύνεται από την επιδημία και βγαίνει πρακτικά εκτός μάχης). Είναι προφανές από τα προαναφερθέντα αλλά αποδεικνύεται και έμπρακτα στην τρέχουσα επιδημία ότι χώρες με ισχυρότερα και μεγαλύτερα δημόσια συστήματα υγείας είναι σε καλύτερη θέση από χώρες με αδύναμα ιδιωτικοποιημένα συστήματα υγείας[5]. Έχει ενδιαφέρον ότι αυτή η διάσταση δημόσιου – ιδιωτικού απουσιάζει σχεδόν εντελώς από τις σημερινές Ορθόδοξες οικονομικές συζητήσεις.



Οικονομική Πολιτική και Πολιτική Υγείας: το τέλος του Νεοφιλελευθερισμού και η συνέχιση του νεοσυντηρητισμού με άλλα μέσα

Ο σημερινός συντονισμός οικονομικής κρίσης και υγειονομικής κρίσης οδηγεί στην εξαγωγή ορισμένων κρίσιμων συμπερασμάτων.

Πρώτον, είναι φανερό ότι ο Νεοφιλελευθερισμός έχει αποτύχει παταγωδώς. Στην οικονομική πολιτική η αντίληψη του ότι η αγορά αυτορυθμίζεται και το κράτος πρέπει να αποσυρθεί από την οικονομία κατόρθωσε μεν να αυξήσει τον βαθμό εκμετάλλευσης της εργασίας (δηλαδή το ποσοστό υπεραξίας σε Μαρξιστικούς όρους) αλλά δεν μπόρεσε να αντιμετωπίσει την υπερσυσσώρευση κεφαλαίων και να ανορθώσει επαρκώς το ποσοστό κέρδους. Επιπλέον, η επίκληση του ότι οι οικονομικές κρίσεις είναι εξωγενείς έκανε τον Νεοφιλελευθερισμό ιδιαίτερα ανίκανο να διαμορφώσει οικονομικές πολιτικές αντιμετώπισης των κρίσεων. Κατ’ αναλογία, στον τομέα της υγείας η προσπάθεια του να ιδιωτικοποιήσει τα δημόσια συστήματα υγείας (είτε άμεσα είτε έμμεσα κατακερματίζοντας τα και δημιουργώντας συνθήκες ανταγωνισμού μεταξύ των τμημάτων τους και ενισχύοντας τις συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα) έχει τραυματίσει καίρια τα συστήματα υγείας.

Η αποτυχία του Νεοφιλελευθερισμού εμπρός στην παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008 σηματοδότησε με εμφατικό τρόπο την διαδοχή του από την σοσιαλ-φιλελεύθερης κοπής Νέα Μακροοικονομική Συναίνεση. Η σημερινή κρίση κάνει ακόμη πιο εμφανή την διαδοχή αυτή. Με τα πρώτα σημάδια της επερχόμενης κρίσης υιοθετούνται πλέον όχι μόνο χαλαρές νομισματικές πολιτικές αλλά πλέον το κέντρο βάρους περνά σε επεκτατικές δημοσιονομικές πολιτικές. Είναι χαρακτηριστική, στην περίπτωση της ΕΕ, η ουσιαστική απελευθέρωση των δημόσιων δαπανών και ελλειμμάτων από τους περιορισμούς του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης με αφορμή την επιδημία του κοροναϊού. Είναι ακόμη πιο χαρακτηριστική η χαλάρωση των περιορισμών για τις χώρες της ευρω-περιφέρειας που βρίσκονται μέσα σε Προγράμματα Οικονομικής Προσαρμογής (όπως η Ελλάδα).

Μάλιστα, εμπρός στην εξάντληση των νομισματικών πολιτικών το κέντρο βάρους περνά στη δημοσιονομική πολιτική καθώς εξαγγέλλονται εκτεταμένα δημοσιονομικά πακέτα στήριξης της οικονομίας. Μάλιστα ήδη διατυπώνονται δι’ επισήμων χειλέων απόψεις για κρατικοποίηση κρίσιμων τομέων της οικονομίας[6].

Επιπρόσθετα, επιστρέφει πλέον και ρητά η βιομηχανική πολιτική[7] και μάλιστα με εξαιρετικά ενεργή και διακριτική μορφή. Χαρακτηριστικά, με αφορμή την επιδημική κρίση μεγάλα κονδύλια κατευθύνονται στον τομέα υγείας και διατυπώνονται αντίστοιχοι προβληματισμοί για κάθετη βιομηχανική πολιτική. Σημειωτέον ότι ο μεν Νεοφιλελευθερισμός αποτάσσεται συλλήβδην την βιομηχανική πολιτική ενώ ο διάδοχος του (η Νέα Μακροοικονομική Συναίνεση), αρχικά τουλάχιστον έβλεπε μόνο οριζόντιες βιομηχανικές πολιτικές.

Δεύτερον, διαφαίνεται όμως και η επερχόμενη αποτυχία της διάδοχης Ορθοδοξίας, δηλαδή της Νέας Μακροοικονομικής Συναίνεσης. Οι πολιτικές που προωθεί – με την επιστροφή ενός ελεγχόμενου κρατικού παρεμβατισμού και την συστηματική αντι-κυκλική χρήση όλων των κρατικών πολιτικών – μπορεί να απέφυγε την καταστροφή στην παγκόσμια κρίση του 2008 αλλά δεν κατόρθωσε να ανατάξει τις πολύ βαθιές αντιφάσεις και τα προβλήματα της καπιταλιστικής οικονομίας. Τα προβλήματα αυτά ήδη διαφαίνονται με την αδυναμία των οικονομικών πολιτικών της να αποσοβήσουν την οικονομική κρίση που επέρχεται με αφορμή την επιδημία του κοροναϊου. Επιπλέον, στον τομέα των πολιτικών υγείας ουσιαστικά δεν έδωσε κάποιο σημαντικό διαφορετικό δείγμα γραφής από τον προκάτοχο της και πρακτικά συνέχισε την πολιτική λιτότητας και άμεσης και έμμεσης ιδιωτικοποίησης του συστήματος υγείας.

Τρίτον, η αντιμετώπιση της υγειονομικής και οικονομικής κρίσης έχει σοβαρότατο οικονομικό κόστος. Στις ταξικά διαιρεμένες κοινωνίες της εποχής μας το ποιος θα επωμισθεί το κόστος αυτό είναι πεδίο έντονων συγκρούσεων. Για την κυρίαρχη καπιταλιστική τάξη ο συνδυασμός αυτός των δύο κρίσεων αποτελεί κίνδυνο αλλά και ταυτόχρονα ευκαιρία. Αποτελεί κίνδυνο γιατί κάθε τέτοιος συνδυασμός απειλεί τις θεμελιώδεις λειτουργίες της καπιταλιστικής οικονομίας. Όμως αποτελεί και ευκαιρία καθώς το σύστημα πειραματίζεται με νέες μορφές εργασιακών σχέσεων και αμοιβών. Η τηλε-εργασία (για όσες κατηγορίες εργασίας είναι αυτή εφικτή και αποτελεσματική χωρίς να μειώνει την παραγωγικότητα), η μείωση του μισθολογικού κόστους (με ευέλικτες μορφές απασχόλησης και μείωση των μισθών, ενδεχομένως με αμοιβή με το κομμάτι κλπ.) και η περαιτέρω απορρύθμιση της εργατικής νομοθεσίας είναι ήδη πεδία τέτοιων δοκιμών.

Σε πρώτη φάση βέβαια το οικονομικό κόστος της αντιμετώπισης της υγειονομικής κρίσης περνά στο κράτος και συνεπώς μετακυλίεται (συνήθως άνισα) και στις άλλες κοινωνικές τάξεις μέσω της φορολογίας. Έτσι το κράτος επιδοτεί τις επιχειρήσεις που κλείνουν ή δουλεύουν περιορισμένα. Επίσης αναλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του μισθολογικού κόστους των επιχειρήσεων που υπολειτουργούν ή κλείνουν μέσω διαφόρων εργατικών επιδομάτων (που υπολείπονται του μισθού). Ταυτόχρονα όμως ουσιαστικά φαλκιδεύεται η εργατική νομοθεσία ιδιαίτερα όσον αφορά τις απολύσεις[8].

Μεσοπρόθεσμα, ο προβληματισμός του συστήματος είναι πως θα καλυφθούν τα αυξανόμενα δημοσιονομικά ελλείμματα και χρέος που δημιουργούνται στην προσπάθεια αντιμετώπισης του συνδυασμού των δύο κρίσεων. Μακροπρόθεσμα όμως το κέντρο βάρους περνά στις βαθύτερες διαρθρωτικές αλλαγές που μπορεί να καλύψουν τις απώλειες του συστήματος και να ανατάξουν την καπιταλιστική κερδοφορία.

Είναι προφανές ότι για τον κόσμο της εργασίας, δηλαδή την μεγάλη εργαζόμενη πλειοψηφία των κοινωνιών μας, αυτή η «νέα νέα κανονικότητα» που διερευνάται και επιδιώκεται να επιβληθεί με αφορμή την επιδημία του κοροναϊου υπόσχεται ένα μέλλον ενδεχομένως πιο δυστοπικό και από την επιδημία αυτή καθ’ εαυτή.

Η Αριστερά και το εργατικό κίνημα απέναντι στη διπλή κρίση

Για τους κομμουνιστές, την Αριστερά και το εργατικό κίνημα η σημερινή συγκυρία θέτει σοβαρότατα ζητήματα προσανατολισμού.

Πρώτον, απέναντι στην υγειονομική κρίση η απάντηση δεν μπορεί να είναι άλλη παρά ότι πρέπει να εφαρμοσθούν τα πιο δραστικά μέτρα ασχέτως του οικονομικού κόστους τους. Το κεφάλαιο εμπρός στην οικονομική κρίση έχει διακηρύξει ότι οι αστικές κυβερνήσεις πρέπει να κάνουν «οτιδήποτε χρειάζεται» (‘whatever it takes’). Απέναντι όμως στην υγειονομική κρίση έχει πάντα δεύτερες σκέψεις. Η Αριστερά και το εργατικό κίνημα πρέπει να απαιτήσουν τον περιορισμό ή και το κλείσιμο όσων οικονομικών δραστηριοτήτων επιβάλλεται. Ταυτόχρονα, στις απαραίτητες οικονομικές δραστηριότητες πρέπει να τηρούνται τα απαραίτητα μέτρα ασφαλείας.

Δεύτερον, το οικονομικό κόστος της διπλής κρίσης να μην το επωμισθεί η εργαζόμενη κοινωνική πλειοψηφία αλλά το κεφάλαιο. Το κοινωνικο-οικονομικό σύστημα στο οποίο ζούμε ανήκει στο δεύτερο. Μεγάλο τμήμα των σύγχρονων ασθενειών και επιδημιών έχει και κοινωνικά αίτια που απορρέουν από την λειτουργία του κυρίαρχου κοινωνικο-οικονομικού συστήματος. Και τέλος, η κυρίαρχη τάξη έχει συσσωρεύσει όλες τις πρόσφατες δεκαετίες τεράστια αποθέματα πλούτου που, αδυνατώντας να τα επενδύσει επαρκώς κερδοφόρα, τα «παίζει» στη σφαίρα του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Αντίθετα, το μερίδιο των μισθών στο συνολικό προϊόν έχει μειωθεί σταθερά και σημαντικότατα όλες αυτές τις δεκαετίες. Συνεπώς την κρίση οφείλουν και μπορούν να πληρώσουν «οι έχοντες και κατέχοντες».

Τρίτον, για να μην πληρώσει την κρίση ο κόσμος της εργασίας (που άλλωστε είναι ήδη σε οικτρή κατάσταση) η Αριστερά και το εργατικό κίνημα πρέπει να δει καθαρά ποιος είναι ο πραγματικός αντίπαλος. Οι αντι-Νεοφιλελεύθερες οιμωγές και οι γονυπετείς παρακλήσεις περί περισσότερου κράτους αποτελούν μυωπική στάση. Ο Νεοφιλελευθερισμός έχει πεθάνει και το (αστικό) κράτος – που ποτέ δεν έφυγε όσον αφορά τα καίρια ζητήματα – έχει ήδη επιστρέψει. Όμως η σημερινή σοσιαλ-φιλελεύθερη Ορθοδοξία απλά υπόσχεται κάποιες περισσότερες ασπιρίνες στους κοινωνικο-οικονομικούς καρκίνους που δημιουργεί το σύστημα. Είναι ο επιστρέφων κρατικός παρεμβατισμός που στηρίζει αφειδώς το κεφάλαιο και επιδιώκει να μετακυλήσει τα βάρη στους εργαζόμενους. Και είναι οι κυρίαρχες σήμερα νεο-Κεϋνσιανές πολιτικές και αντιλήψεις που αποτελούν το όχημα αυτής της αλλαγής. Απέναντι σε όλα αυτά η Αριστερά και το εργατικό κίνημα πρέπει να αγωνιστεί για βαθιές δομικές αλλαγές. Κατ’ αρχήν τα κόστη της διπλής κρίσης να τα επωμισθεί το κεφάλαιο. Επιπλέον, βασικοί τομείς της οικονομικής δραστηριότητας να από-εμπορευματοποιηθούν και να οργανωθεί η παροχή των προϊόντων και των υπηρεσιών τους με βάση δημόσια και καθολικά συστήματα. Η περίπτωση της υγείας είναι η πιο χαρακτηριστική και στο επίκεντρο της σημερινής διπλής κρίσης. Η επιβολή δημόσιων συστημάτων υγείας και ισχυρή χρηματοδότηση και στελέχωση και απεξαρτημένων από έμμεσες μορφές ιδιωτικοποίησης είναι άμεση ανάγκη, ιδιαίτερα με την συχνότητα που πλέον εμφανίζονται μεγάλα επιδημικά κύματα. Η χρηματοδότηση των συστημάτων αυτών πρέπει να βασίζεται σε ισχυρά προοδευτικά συστήματα φορολογίας (δηλαδή με μεγάλη φορολογική κλιμάκωση όσο αυξάνουν τα εισοδήματα και με αντίστοιχη αυξημένη φορολογία των επιχειρηματικών κερδών και με σύλληψη της φοροδιαφυγής και φοροαποφυγής του κεφαλαίου).

Τέταρτον, η Αριστερά και το εργατικό κίνημα πρέπει να σταθούν αποφασιστικά ενάντια στη «νέα νέα κανονικότητα» που προσπαθεί να επιβάλλει το κεφάλαιο. Δεν πρέπει να γίνει ανεκτή η ανατροπή της εργατικής νομοθεσίας και η τελευταία πρέπει να ενισχυθεί περαιτέρω, μετά την εκτεταμένη απορρύθμιση της όλη την τελευταία περίοδο. Ιδιαίτερα πρέπει να αντιμετωπισθεί η επιδιωκόμενη αλλαγή των εργασιακών σχέσεων μέσω της τηλε-εργασίας και οι νέες μορφές ελέγχου και εντατικοποίησης της εργασίας που επιδιώκει να επιβάλλει το κεφάλαιο (βλέπε Manacourt (2020)).

Τελευταίο, αλλά όχι λιγότερο σημαντικό. Η πανδημία του κοροναϊου και η επιβεβλημένη «κοινωνική αποστασιοποίηση» έφερε σοβαρότατους περιορισμούς σε πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα. Είναι ήδη εμφανές ότι το σύστημα πειραματίζεται, με βάση αυτούς τους περιορισμούς, τόσο για την γενικότερη εφαρμογή τους όσο και για νέες μορφές ιδεολογικής χειραγώγησης της μεγάλης κοινωνικής πλειοψηφίας. Η Αριστερά και το εργατικό κίνημα πρέπει να αποκρούσουν αποφασιστικά τις προσπάθειες αυτές.




Baldwin R. & Weder di Mauro B. (2020), Introduction σε Baldwin R. & Weder di Mauro B. (eds.), Mitigating the COVID Economic Crisis, London: CEPR Press


Carchedi G. & Roberts M. (2018), World in Crisis, Chicago: Haymarket Books.


Economist (2020), ‘Closed by covid-19: Paying to stop the pandemic’, Economist 19 March


El Erian M. (2020), ‘The Coming Coronavirus Recession and the Uncharted Territory Beyond’, Foreign Affairs 17 March


Gourinchas P-O. (2020), ‘Flattening the Pandemic and Recession Curves’ σε Baldwin R. & Weder di Mauro B. (eds.), Mitigating the COVID Economic Crisis, London: CEPR Press


Imperial College (2020), COVID-19 Response Team


Manacourt V. (2020), ‘Working from home? Your boss is watching’, Politico 3/18/20


Mavroudeas S. & Papadatos F. (2018), ‘Is the Financialisation Hypothesis a theoretical blind alley?’, World Review of Political Economy vol.9 no.4.

[1] Η Νέα Μακροοικονομική Συναίνεση έχει διαδεχθεί σταδιακά από τα τέλη του 20ου αι. τον Νεοφιλελευθερισμό μετά την αποτυχία του τελευταίου να αντιμετωπίσει τα μακροχρόνια προβλήματα της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Η κυριαρχία της ισχυροποιήθηκε μετά την παγκόσμια κρίση του 2008, που σε μεγάλο βαθμό επισφράγισε την αποτυχία του Νεοφιλελευθερισμού. Η Νέα Μακροοικονομική Συναίνεση συνδυάζει τον Νέο Κεϋνσιανισμό (που αναγνωρίζει την πιθανότητα εκδήλωσης βραχυχρόνιων ανισορροπιών λόγω ανελαστικοτήτων κάποιων παραγωγικών συντελεστών) με στοιχεία του Νεοφιλελευθερισμού (ορθολογικές προσδοκίες, μακροχρόνια τάση εξισορρόπησης των αγορών). Η Νέα Μακροοικονομική Συναίνεση, σε αντίθεση με το Νεοφιλελευθερισμό, θεωρεί ότι οι βραχυχρόνιες ανισορροπίες απαιτούν κρατική οικονομική παρέμβαση. Υποστηρίζει ότι χρειάζεται ένας επιτελικός οικονομικός ρόλος του κράτους σε αντίθεση τόσο με το παραδοσιακό Κεϋνσιανό παρεμβατικό κράτος όσο και με την Νεοφιλελεύθερη θέση της πλήρους απόσυρσης του κράτους από την οικονομία. Στα πλαίσια αυτά θεωρεί ότι βραχυχρόνια η νομισματική πολιτική ο κύριος βραχίονας ενώ η δημοσιονομική πολιτική έχει κυρίως υποστηρικτικό ρόλο. Όμως σταδιακά, τόσο μετά την κρίση του 2008 και πλέον με την επερχόμενη ύφεση, ο ρόλος της δημοσιονομικής πολιτικής αναβαθμίζεται συνεχώς. Επιπλέον, αναγνωρίζεται και η ανάγκη κάθετης και διακριτικής βιομηχανικής πολιτικής.

[2] Το πλασματικό κεφάλαιο ουσιαστικά είναι προεξόφληση στο σήμερα μελλοντικών οικονομικών αποδόσεων (για μία διεξοδικότερη ανάλυση βλέπε Mavroudeas & Papadatos (2018)). Λειτουργεί βασικά μέσω των κεφαλαιαγορών. Πρακτικά είναι στοίχημα σε μέλλουσα να εξαχθεί υπεραξία. Εφόσον οι σχετικές προσδοκίες είναι θετικές τότε οδηγεί σε μία αύξηση των επενδύσεων. Εάν όμως η πραγματική οικονομία διαψεύσει τις προσδοκίες αυτές τότε προκαλείται οικονομικό κραχ.

[3] Οι κακές αποδόσεις ή/και η χρεοκοπία παραγωγικών επιχειρήσεων επιδρά αρνητικά τόσο στον τραπεζικό τομέα (καθώς αυξάνονται τα «κόκκινα δάνεια») όσο και στην κεφαλαιαγορά (καθώς καταρρέουν οι τιμές των μετοχών). Αντίστοιχα, η συρρίκνωση της οικονομικής δραστηριότητας συνεπάγεται μείωση των δημόσιων εσόδων και, στους σημερινούς καιρούς, αύξηση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων και αδυναμία πληρωμής του δημόσιου χρέους.

[4] Η υπόθεση της «ανοσίας αγέλης» υποστηρίζει ότι η γρηγορότερη εξάπλωση μιάς επιδημίας θα οδηγήσει στην γρηγορότερη δημιουργία αντισωμάτων από τον ανθρώπινο πληθυσμό. Θα έχει μεν ένα μεγάλο αρχικό ανθρώπινο κόστος αλλά θα φέρει γρηγορότερα τον περιορισμό της επιδημίας.

[5] Είναι χαρακτηριστικό ότι η έμμεση ιδιωτικοποίηση του ιταλικού δημόσιου συστήματος υγείας μέσω του κατακερματισμού του σε ξεχωριστές περιφέρειες (σε οιωνεί ανταγωνισμό μεταξύ τους) προκάλεσε σοβαρά προβλήματα συνεννόησης και περιφερειακές ανισορροπίες ιδιαίτερα στα πρώτα κρίσιμα στάδια της επιδημίας.

[6] Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση της κρατικοποίησης της Alitalia στην Ιταλία.

[7] Ο όρος Βιομηχανική Πολιτική περιγράφει ένα ευρύ φάσμα κρατικών στόχων και δράσεων για την προώθηση της οικονομικής αποδοτικότητας και της βιωσιμότητας συγκεκριμένων κλάδων της εγχώριας οικονομίας. Είναι από την φύση της εξαιρετικά παρεμβατική. Ο Νεοφιλελευθερισμός υποστηρίζει ότι είναι αναποτελεσματική και μάλιστα επιβάλλεται να μην υπάρχει καθώς «παραμορφώνει την ελεύθερη λειτουργία της αγοράς». Διακρίνονται δύο ευρύτερες κατηγορίες Βιομηχανικής Πολιτικής: (α) η οριζόντια (γενικές ρυθμίσεις και πολιτικές για το σύνολο της οικονομίας χωρίς να επηρεάζεται η ισορροπία μεταξύ των επιμέρους κλάδων της οικονομίας) και (β) κάθετη (εστιάζει σε συγκεκριμένους κλάδους και εφαρμόζει διακριτικές (δηλαδή διαφοροποιημένες) ρυθμίσεις και πολιτικές που αλλάζουν την ισορροπία μεταξύ των επιμέρους κλάδων της οικονομίας).


[8] Είναι χαρακτηριστικό ότι στην περίπτωση της ελληνικής οικονομίας ήδη αναφέρεται μία μείωση της απασχόλησης της τάξης των 40.000 θέσεων εργασίας. Επιπλέον, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις για μαζική μετατροπή συμβάσεων πλήρους σε μερικής απασχόλησης.