Category Archives: Άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά – Articles in academic journals

Η επικαιρότητα και τα προβλήματα του μαρξισμού – Σταύρος Δ. Μαυρουδέας, Τετράδια Μαρξισμού νο.5

Το κείμενο του άρθρου μου στο 5ο τεύχος των ΤΕΤΡΑΔΙΩΝ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ με θέμα «Η επικαιρότητα και τα προβλήματα του Μαρξισμού» μπορεί να διαβαστεί στους παρακάτω συνδέσμους:

https://www.scribd.com/document/366206587/%CE%97-%CE%B5%CF%80%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CE%B9%CF%81%CF%8C%CF%84%CE%B7%CF%84%CE%B1-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%84%CE%B1-%CF%80%CF%81%CE%BF%CE%B2%CE%BB%CE%AE%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%BE%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%8D-150-%CF%87%CF%81%CF%8C%CE%BD%CE%B9%CE%B1-%CE%BC%CE%B5%CF%84%CE%AC-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%AD%CE%BA%CE%B4%CE%BF%CF%83%CE%B7-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%9A%CE%B5%CF%86%CE%B1%CE%BB%CE%B1%CE%AF%CE%BF%CF%85-%CE%A4%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%AC%CE%B4%CE%B9%CE%B1-%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%BE%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%8D-%CE%9D%CE%BF5

https://www.researchgate.net/publication/321485392_E_epikairoteta_kai_ta_problemata_tou_Marxismou_150_chronia_meta_ten_ekdose_tou_Kephalaiou_51_theseis_gia_ton_Marxismo_semera_Tetradia_Marxismou_no5_Cheimonas_2017

 

https://www.academia.edu/35326427/%CE%91%CF%86%CE%B9%CE%AD%CF%81%CF%89%CE%BC%CE%B1_150_%CE%9A%CE%B5%CF%86%CE%AC%CE%BB%CE%B1%CE%B9%CE%BF_-_%CE%A4%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%AC%CE%B4%CE%B9%CE%B1_%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%BE%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%8D_%CE%BD%CE%BF5.docx

 

Τετράδια Μαρξισμού νο.5

 

Η επικαιρότητα και τα προβλήματα του Μαρξισμού
150 χρόνια μετά την έκδοση του «Κεφαλαίου»
5+1 θέσεις για τον Μαρξισμό σήμερα

 Σταύρος Δ. Μαυρουδέας

 

Περίληψη

Το κείμενο επισημαίνει τα βασικά και θεμελιακά στοιχεία της Μαρξιστικής ανάλυσης που εξακολουθούν να την κάνουν επίκαιρη σήμερα τόσο επιστημονικά όσο και πολιτικά. Ταυτόχρονα εξετάζει μία σειρά προβλήματα και προκλήσεις που έχει να αντιμετωπίσει ο Μαρξισμός σήμερα.

 

Η επέτειος των εκατό πενήντα ετών από την πρώτη έκδοση του «Κεφαλαίου», του βασικότερου έργου του Κ. Μαρξ, αποτελεί πρόσκληση για τους Μαρξιστές και τους αγωνιστές της Κομμουνιστικής Αριστεράς στο να αναστοχαστούν για την σημερινή κατάσταση της θεωρίας επάνω στην οποία βασίζεται το ρεύμα τους. Οι παρακάτω θέσεις ευελπιστούν να συμβάλουν στην συζήτηση αυτή.

  1. Ο Μαρξισμός διατηρεί πάντα τον ρόλο του ως της βασικής κοσμοθεωρίας που θεμελιώνει και υποστηρίζει το αίτημα για την κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο και την δημιουργία μιας δίκαιης και ταυτόχρονα αποτελεσματικής κοινωνίας. Κανένα άλλο ρεύμα που διεκδίκησε τον ρόλο αυτό δεν έχει μπορέσει να τον υποκαταστήσει.

Βασικά προτερήματα του ρεύματος του Επιστημονικού Σοσιαλισμού είναι ακριβώς η σύζευξη πολιτικής δράσης και επιστημονικής ανάλυσης. Μακριά από την βουλησιαρχία και τον ουτοπισμό, σηματοδοτεί την απαίτηση γείωσης της επαναστατικής και απελευθερωτικής δράσης των κομμουνιστών στην ρεαλιστική ανάλυση της κοινωνικο-οικονομικής πραγματικότητας. Η αντίληψη αυτή διατηρεί πάντα την ζωτικότητα της καθώς αφενός δεν στενεύει σε ένα στείρο επιστημονισμό (που επαγγέλλεται μία υπερταξική αντικειμενικότητα) αλλά και αφετέρου δεν ξεπέφτει σε ένα βουλησιαρχικό (και εν τέλει ιδεαλιστικό) υποκειμενισμό. Αντίθετα, μπορεί να συνδυάσει τα ρεαλιστικά στοιχεία της επιστημονικής ανάλυσης με την ταξική σκοπιά του κόσμου της εργασίας. Αυτή η σύζευξη ταξικής σκοπιάς και επιστημονικής αναλυτικής δυνατότητας εφοδιάζει τον Μαρξισμό με εργαλεία που κανένα άλλο αντι-καπιταλιστικό ρεύμα δεν διαθέτει.

 

  1. Θεμελιακά στοιχεία, μεταξύ άλλων, αυτής της παραμένουσας επικαιρότητας του Μαρξισμού είναι η υλιστική διαλεκτική μεθοδολογία του, η σχέση θεωρίας και πράξης, η σύνδεση οικονομικού και πολιτικού (με πρωτεύοντα ρόλο στο πρώτο), η οικονομική και ταξική ανάλυση του και, πρώτα απ’ όλα, η έμφαση του στον πρωτεύοντα απελευθερωτικό ρόλο του κόσμου της εργασίας.

Χαρακτηριστικά, το «Κεφάλαιο» δίνει το γενικό πλαίσιο επιστημονικής ανάλυσης της καπιταλιστικής οικονομίας που είναι αναγκαία για την συγκρότηση του πολιτικού και ταξικού ρεύματος της απελευθέρωσης της εργασίας από την εκμετάλλευση. Ο ρόλος του αυτός βασίζεται στην εύστοχη θέση των κλασσικών του Μαρξισμού ήταν ότι αυτή η οικονομική λειτουργία αποτελεί την βάση πάνω στην οποία στηρίζεται όλη η πολιτική και κοινωνική υπερ-κατασκευή του καπιταλισμού. Σε αντίθεση με τον μετα-μοντερνισμό, τον μετα-μαρξισμό καθώς και τους σύγχρονους διαστρεβλωτές της σκέψης του Α. Γκράμσι, αυτή η διαλεκτική σχέση βάσης και εποικοδομήματος διατηρεί πάντα την ενάργεια της και την αναλυτική της υπεροχή.

Αντίστοιχα, η μεθοδολογία του Διαλεκτικού Υλισμού (που προχωρά από το αφηρημένο προς το συγκεκριμένο μέσω διαδοχικών ενδιάμεσων επιπέδων ανάλυσης) διατηρεί πάντα την αναλυτική της υπεροχή τόσο έναντι τόσο των «ξύλινων» αφαιρέσεων της Ρικαρδιανής Κλασσικής Πολιτικής Οικονομίας όσο και του εμπειρισμού των αστικών Οικονομικών. Αυτή η αναλυτική πληρότητα και η δομημένη σύνθεση γενικής ανάλυσης και συγκεκριμένης εμπειρικής μελέτης κάνει την Μαρξιστική προσέγγιση ισχυρότερη και στο εμπειρικό πεδίο έναντι των εμπειριστικά προσανατολισμένων αστικών θεωριών (με τις πολλαπλές και εξόφθαλμες προβλεπτικές αποτυχίες τους).

Το βασικότερο όμως στοιχείο, που απορρέει από όλους τους πόρους της Μαρξιστικής ανάλυσης, είναι το τέλος του ιστορικού ρόλου του καπιταλισμού και η ανάγκη ανατροπής του και οικοδόμησης της κοινωνίας της απελευθερωμένης από την εκμετάλλευση εργασίας. Με αυτή την έννοια, το «Κεφάλαιο» αποτελεί το άρρηκτο συμπλήρωμα του «Μανιφέστου του Κομμουνιστικού Κόμματος», δηλαδή της αυτοτελούς οργάνωσης των κομμουνιστών για την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος, την ανατροπή του καπιταλισμού και την οικοδόμηση του σοσιαλισμού.

Η θεώρηση αυτή συνδέει άρρηκτα την πάλη για τα άμεσα προβλήματα του κόσμου της εργασίας με τον στρατηγικό στόχο της σοσιαλιστικής μετάβασης μέσα από την ενότητα της κομμουνιστικής στρατηγικής και τακτικής και όπως αυτή οφείλει να αποτυπώνεται στο κομμουνιστικό πρόγραμμα. Η θεώρηση αυτή απαιτεί πάντα η στρατηγική να είναι στο τιμόνι αλλά ταυτόχρονα δεν υποτιμά ούτε εξοβελίζει τον ρόλο της τακτικής. Η αντίληψη αυτή βοήθησε τον Μαρξισμό να αποφύγει τα σφάλματα άλλων ρευμάτων που είτε κατέληξαν σε έναν ατελέσφερο και αυθορμητιστικό εξεγερτισμό είτε στην ενσωμάτωση των μικρών διεκδικήσεων στο σήμερα που δεν εντάσσονται σε ένα στρατηγικό ορίζοντα (είτε, πολλές φορές, στις παλινωδίες μεταξύ αυτών των δύο αδόκιμων στάσεων).

 

  1. Ο Μαρξισμός αποτελεί ένα ενιαίο σύνολο με αυστηρές θεμελιακές ορίζουσες. Με αυτή την έννοια δεν υπάρχουν πολλοί «μαρξισμοί» (πόσο μάλλον επαναστατικοί και μη-επαναστατικοί μαρξισμοί). Θεμελιακή ορίζουσα του Μαρξισμού είναι η επαναστατική ανατροπή του καπιταλιστικού συστήματος. Με αυτή την έννοια είναι αντίφαση εν τοις όροις η επίκληση «μαρξιστικών» θεωριών που ευαγγελίζονται την επιδιόρθωση ή/και την υποστήριξη του καπιταλισμού.

Αυτό δεν σημαίνει ότι μέσα από το έδαφος του Μαρξισμού δεν έχουν εμφανισθεί ή δεν μπορεί να εμφανισθούν ρεύματα που εν τέλει να παρεκκλίνουν και να αποστοιχίζονται από αυτόν. Άλλωστε ήδη προαναφέρθηκαν ορισμένες. Τέτοιες παρεκκλίσεις εμφανίζονται μέσα σε κάθε μεγάλο κοσμοθεωρητικό και ταυτόχρονα ταξικό και πολιτικό ρεύμα. Κάθε τέτοιο εγχείρημα έχει δυναμικό χαρακτήρα δηλαδή διαμορφώνει αλλά και διαμορφώνεται από την ταξική πάλη. Ταυτόχρονα όμως δεν αποτελεί ένα χυλό που οτιδήποτε μπορεί να συμβεί στο εσωτερικό του. Επομένως, μέσα από τις αντιφάσεις της κοινωνικής πραγματικότητας μπορεί να εμφανισθούν ρεύματα (ακόμη και κατά καιρούς πλειοψηφικά) που εν τέλει να αποσχίζονται από τον Μαρξισμό. Η ύπαρξη τους δεν έχει μπορέσει να ακυρώσει τις καταστατικές αρχές του τελευταίου και να τον συμπαρασύρει μαζί τους. Αντίθετα έχει οδηγήσει στην αποβολή τους από τις τάξεις του. Αυτή η ικανότητα αποκάθαρσης αποτελεί ένα από τα βασικά στοιχεία της διατήρησης του Μαρξισμού σαν του κυρίαρχου απελευθερωτικού ρεύματος. Βάση αυτής της ικανότητας αποκάθαρσης αποτελεί η σύνδεση του με τον κόσμο της εργασίας (έστω και σαν μόνιμη απαίτηση ακόμη και όταν δεν υπάρχει στην πράξη) και η αταλάντευτη θέση του στην πάλη των τάξεων σαν αντίπαλου της αστικής τάξης αλλά και η ίδια η θεωρητική αρχιτεκτονική του.

 

  1. Όλα τα προαναφερθέντα στοιχεία διέσωσαν το Μαρξισμό ακόμη και μετά τις από μεγάλες ήττες του εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος και αποστασίες σημαντικών ρευμάτων του.

Είναι γεγονός ότι, από την σύσταση του, ο Μαρξισμός πέρασε από πολλά κύματα και κακοποιήθηκε από εχθρούς και «φίλους». Δεν θα μπορούσε να γίνει και αλλιώς, καθώς η στενή του σύνδεση με την ταξική πάλη και τις διακυμάνσεις της τον επηρεάζει άμεσα. Σε κάθε περίπτωση όμως κατόρθωσε να ξανασταθεί στα πόδια του και να ξανασηκώσει το σοσιαλιστικό λάβαρο.

Ενδεικτικά, ο Μαρξισμός είχε την εσωτερική δύναμη για να υπερβεί την σοσιαλδημοκρατική αποστέωση του Κάουτσκυ και της Β΄ Διεθνούς. Μπόρεσε επίσης να ξεπεράσει την εξάντληση και την εσωτερική κατάρρευση της Σοβιετικής παράδοσης από τα τέλη της δεκαετίας του 1930. Μάλιστα μετά από κάθε μία από τις προηγούμενες ιστορικές καμπές επέδειξε ισάριθμες λαμπρή ανάκαμψη τόσο πολιτικά όσο και θεωρητικά. Στην πρώτη περίπτωση με την Οκτωβριανή Επανάσταση και τα συνακόλουθα επαναστατικά σκιρτήματα παγκόσμια. Στην δεύτερη περίπτωση με την αντιφασιστική πάλη και την μεταπολεμική επαναστατική άνθηση τόσο στη Δύση όσο και ιδιαίτερα στις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες.

Στην πιο πρόσφατη περίοδο, από την δεκαετία του 1980 και μετά, ξεπέρασε τα «μολυβένια χρόνια» που ακολούθησαν τις ήττες του εργατικού κινήματος στη Δύση και την κατάρρευση των πρώτων σοσιαλιστικών εγχειρημάτων στην Ανατολή. Σ’ αυτή την περίοδο ο τότε θριαμβεύων νεοσυντηρητισμός είχε την ιδεοληπτική απρονοησία να εξαγγείλει ακόμη και τον τελεσίδικο θάνατο του Μαρξισμού, συμβοηθούμενος από το γεγονός ότι η πάλαι ποτέ Σοβιετική γραφειοκρατία είχε ήδη από πριν εγκαταλείψει τον Μαρξισμό αλλά και μεγάλα τμήματα της Δυτικής Αριστεράς, εμπρός στις ήττες του εργατικού κινήματος, νέρωσαν το κρασί τους στρεφόμενα στο μετα-μοντερνισμό και στις ετερόδοξες αστικές προσεγγίσεις. Παρόλη αυτή την δίσεκτη συγκυρία ο Μαρξισμός κατόρθωσε, ακόμη και με ένα συρρικνωμένο ρεύμα συγκροτημένης στήριξης, να κεντρίζει το ενδιαφέρον των πιο ανήσυχων τμημάτων της κοινωνίας. Γι’ αυτό άλλωστε και τα αμφισβητισιακά ξεσπάσματα που προηγήθηκαν και ακολούθησαν την κρίση του 2007-8 (την πρώτη μεγάλη παγκόσμια κρίση του καπιταλιστικού συστήματος στον 21ο αιώνα) αναζητούν κυρίως στο Μαρξισμό τις αναλύσεις και την έμπνευση τους.

Σε κάθε περίπτωση αυτή την αντοχή του Μαρξισμού βοήθησε τόσο η διαρκής επιστροφή των μεγάλων κρίσεων του καπιταλισμού (με πιο πρόσφατη αυτή του 2007-8) για τις οποίες ο Μαρξισμός συστηματικά μιλά και που γι’ αυτό άλλωστε έχει λοιδορηθεί τόσο από εχθρούς όσο και από άσπονδους «φίλους». Επίσης, γιατί κάθε μεγάλη κρίση φέρνει στο επίκεντρο το ζήτημα της εργασίας και του κόσμου της, για τα οποία ο Μαρξισμός παραμένει το μόνο ρεύμα που μπορεί να μιλήσει σε αναλυτικό βάθος και πολιτική επάρκεια.

 

  1. Όμως όλα τα προαναφερθέντα δεν συνεπάγονται ότι ο Μαρξισμός είναι σε εύρωστη κατάσταση σήμερα. Μπορεί να έχει κατορθώσει να επιβιώσει καταστροφών που θα είχαν διαλύσει άλλα ρεύματα, αλλά παρόλα αυτά σήμερα του λείπουν σημαντικά στοιχεία που απαιτούνται για να τροφοδοτήσει ένα νέο επαναστατικό κύμα στον 21ο αιώνα.

Σε διάφορες ιστορικές περιόδους συγκεκριμένα επαναστατικά ρεύματα και παραδόσεις έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση και την εξέλιξη του Μαρξισμού καθώς τον τροφοδότησαν με σημαντικές προβληματικές και εμπειρίες. Η Οκτωβριανή επανάσταση σηματοδοτεί ένα χαρακτηριστικό τέτοιο ρεύμα που η επίδραση του ξεπέρασε τα στενά γεωγραφικά όρια του και που τροφοδότησε την ανάπτυξη του Μαρξισμού.

Στην περίοδο από την δεκαετία του 1960 μέχρι σήμερα η Αριστερά στις αναπτυγμένες δυτικές χώρες (στην οποία δεν συμπεριλαμβάνεται η προ πολλού εξωνημένη σοσιαλδημοκρατία) έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην αναζωογόνηση και ανάπτυξη του Μαρξισμού. Σε μία κρίσιμη ιστορική στιγμή, πριν από τη μεγάλη κρίση του 1974 αλλά και ενώ το Ανατολικό μπλοκ και η στρατηγική του ρεύματος που το ακολουθούσε είχε ήδη δείξει τα όρια και τις αδυναμίες της, τα κινήματα που ξέσπασαν γύρω από το 1968 ξαναέφεραν το επαναστατικό πρόταγμα στο προσκήνιο. Από αυτή την έκρηξη γεννήθηκαν θεωρητικές συζητήσεις, ρεύματα ανάλυσης αλλά και προσπάθειες πολιτικής συγκρότησης. Ενδεικτικά, οι προβληματικές για την Εργασιακή Θεωρία της Αξίας, για τον Οικονομικό Σχεδιασμό, για τον Διεθνή Καταμερισμό Εργασίας και τον Ιμπεριαλισμό, για την Θεωρία Σταδίων και για την Σύνθεση της Εργατικής Τάξης αποτέλεσαν μερικά από τα βασικά πεδία επεξεργασιών που αναπτύχθηκαν. Ένα κεντρικό στοιχείο όλων αυτών των προβληματικών ήταν η ανάδειξη της διαφορετικότητας και της υπεροχής του Μαρξισμού έναντι ετερόδοξων αστικών θεωρήσεων. Χαρακτηριστικά, στην Συζήτηση για της Εργασιακή Θεωρία της Αξίας αναδείχθηκε η διαφορετικότητα και η αναλυτική υπεροχή της Μαρξιστικής προσέγγισης έναντι των νεο-Ρικαρδιανών απόψεων. Η θέση αυτή συγκρούσθηκε τόσο με την εκκινούσα από σοσιαλδημοκρατικές και κεϋνσιανές βάσεις προβολή του νεο-Ρικαρδιανισμού όσο και με την υπόκλιση πίσω από τον τελευταίο αρκετών φιλο-σοβιετικών απόψεων. Ένα συνακόλουθο πόρισμα αυτής της αντιπαράθεσης ήταν η ανάγκη αυτοτελούς συγκρότησης του επαναστατικού ρεύματος σε αντιπαράθεση με την ενσωμάτωση στην Κεϋνσιανή σοσιαλδημοκρατία ή στην φιλο-σοβιετική υποταγή σε αυτήν. Μέσα από αυτό το καζάνι προέκυψαν τόσο θεωρητικές προσεγγίσεις όσο και πολιτικά εγχειρήματα που επηρέασαν παγκόσμια την εξέλιξη του Μαρξισμού.

Σήμερα η Αριστερά στις αναπτυγμένες δυτικές χώρες είναι εξαντλημένη θεωρητικά και πολιτικά και αδυνατεί να παίξει τον πρωταγωνιστικό ρόλο που είχε όλη την προηγούμενη περίοδο. Παρόλο ότι επαγγέλθηκε – τουλάχιστον τα σοβαρότερα τμήματα του – την σύνδεση με την εργατική τάξη, δεν κατόρθωσε να την επιτύχει (τουλάχιστον ικανοποιητικά). Παρόλο ότι τροφοδότησε και στήριξε μεγαλειώδεις μάχες ενάντια στην επελαύνουσα καπιταλιστική αντεπανάσταση του νεοφιλελευθερισμού, δεν κατόρθωσε να την σταματήσει. Το αποτέλεσμα είναι, μετά την κατίσχυση της καπιταλιστικής αντεπανάστασης το ρεύμα αυτό να είναι διαλυμένο και σε τέλμα. Βασικές θεωρητικές σχολές του είτε έκλεισαν είτε (απαρνούμενες τον παλιό εαυτό τους) εναγκαλίσθηκαν την αστική ετεροδοξία. Φυσικά δεν έλειψαν και οι κραυγαλέα εξωνημένες περιπτώσεις, όπως αυτή του Α. Νέγκρι.

Αυτό που απέμεινε από το ρεύμα αυτό είναι, πρώτον, κοινωνικά περιθωριοποιημένο σε κύκλους διανοουμένων και νεολαίας κυρίως και χωρίς σοβαρή επαφή με τον κόσμο της εργασίας. Χαρακτηριστικά, στην περίπτωση του Brexit χάθηκε στον αστικό κοσμοπολιτισμό (ασχολούμενο με κυριολεκτικά μπουρδο-φιλοσοφούντες τύπου Σλαβόι Ζίζεκ) και δεν κατανόησε τα προβλήματα της εργατικής τάξης (όπως την δικαιολογημένη ανησυχία από την καθοδηγούμενη από το κεφάλαιο διεθνή μετανάστευση). Τελικά – με εξαίρεση την μικρή, φιλότιμη αλλά ανεπαρκή προσπάθεια της καμπάνιας για την αριστερή έξοδο (Lexit) – άφησε τον κόσμο της εργασίας έρμαιο στις αστικές αντιπαραθέσεις. Έτσι, ακόμη και όταν η απόφαση της εξόδου από την ιμπεριαλιστική ΕΕ συντάραξε τις ισορροπίες μέσα στην αστική τάξη αυτό δεν έγινε λόγω της αυτοτελούς παρουσίας του εργατικού παράγοντα αλλά πήρε την μορφή την παραμορφωμένης έκφρασης του μέσα από τις αστικές διαμάχες. Και στη συνέχεια δεν μπόρεσε να δημιουργήσει έστω μία βάση αυτοτελούς συγκρότησης και παρέμβασης του εργατικού και λαϊκού παράγοντα αλλά σέρνεται πίσω από το εκ φύσεως ενσωματωμένο Εργατικό Κόμμα και έναν αδύναμο Κόρμπυν.

Δεύτερον, το ρεύμα αυτό είναι θεωρητικά τελματωμένο. Ταλαντεύθηκε ισχυρά από τον μετα-μοντερνισμό και τον μετα-μαρξισμό που υπονόμευσαν την οικονομική και ταξική ανάλυση προς χάριν ουσιαστικά ιδεαλιστικών θεωρήσεων περί ιδεολογίας. Με βάση τις τελευταίες οι θεμελιώδεις παράμετροι της οικονομίας και της ταξικής διάρθρωσης εξαϋλώθηκαν και αντικαταστάθηκαν με διαταξικές θεωρίες περί ιδεολογίας. Έτσι, μέσα από αναλύσεις για πολλαπλές ταυτότητες και εξαγγελίες για το τέλος της εργασίας και της εργατικής τάξης, οι τάξεις και η ταξική πολιτική αντικαταστάθηκαν με διαταξικά πολιτικά υποκείμενα (αμφίβολης ή ανύπαρκτης οντότητας). Η ταξική πολιτική αντικαταστάθηκε από την «πολιτική ορθότητα» και η ουσία θυσιάσθηκε στο φαίνεσθαι.

Σήμερα, ακόμη και τα ρεύματα που δεν υπέκυψαν στις μετα-μοντέρνες και μετα-μαρξιστικές σειρήνες έχουν τρωθεί καίρια. Η κεντρικότητα της ταξικής ανάλυσης έχει υποκατασταθεί με αναλύσεις του συρμού για τον νεοφιλελευθερισμό, την παγκοσμιοποίηση και εσχάτως την χρηματιστικοποίηση. Οι αναλύσεις αυτές συνήθως χάνουν την αναλυτική συνοχή και ενάργεια τους καθώς θυσιάζουν κρίσιμες πλευρές της πραγματικότητας και της Μαρξιστικής ανάλυσης στην αναζήτηση της ακαδημαϊκής «πρωτοτυπίας» αλλά και σε αστικά δημοσιογραφικά στερεότυπα. Ενδεικτικά, στην περίπτωση της λεγόμενης παγκοσμιοποίησης και την ίδια στιγμή που έχουμε μία έκρηξη των εθνικών ανταγωνισμών και των ενδο-ιμπεριαλιστικών αντιθέσεων, η συντριπτική πλειοψηφία των αναλύσεων αυτών εγκαταλείπουν την ανάλυση του Μαρξισμού για την σχέση εθνικού – διεθνικού και την θεωρία του ιμπεριαλισμού και γίνονται – στις καλύτερες περιπτώσεις – οπαδοί νεο-Καουτσκιανών απόψεων περί υπερ-ιμπεριαλισμού. Ανάλογα, η μεγάλη πλειοψηφία των αναλύσεων περί νεοφιλελευθερισμού – εκτός από μία σειρά αναλυτικές αστοχίες της – κατέληξε στην υποταγή σε ετερόδοξες αστικές απόψεις και πολιτικές μέσω διαταξικών αντι-νεοφιλελεύθερων μετώπων. Τέλος, η τρέχουσα μόδα της χρηματιστικοποίησης εγκαταλείπει τόσο την Μαρξιστική Εργασιακή Θεωρία της Αφηρημένης Εργασίας όσο την αντίστοιχη θεωρία χρήματος προς χάριν μετα-κεϋνσιανών θεωριών και σοσιαλ-φιλελεύθερων αστικών πολιτικών.

Τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, από την πλειοψηφία των ρευμάτων της Αριστεράς στις αναπτυγμένες δυτικές χώρες εγκαταλείπεται η αυτοτέλεια της συγκρότησης και της δράσης των Μαρξιστών και των κομμουνιστών προς χάριν της σύμπλευσης με αστικές μεταρρυθμιστικές δυνάμεις (συνήθως τιτλοφορούμενες ως «μαχητικός ρεφορμισμός»). Και μάλιστα την ίδια ώρα που ο μεταρρυθμισμός των τελευταίων είναι απλά μία σκιά του παλιού Κεϋνσιανού εαυτού τους. Όσο δε για την μαχητικότητα τους αυτή κάνει την σοσιαλδημοκρατία του Κάουτσκυ και του Μπερνστάιν να φαντάζει ως αδιάλλακτος μπολσεβίκος.

Υπό αυτή την έννοια, ο Μαρξισμός και η Κομμουνιστική Αριστερά είναι σε αναζήτηση ενός νέου ρεύματος που θα παίξει τον ρόλο του πρωταγωνιστή. Το που και πως θα προκύψει το ρεύμα αυτό δεν είναι ακόμη προφανές. Τα λατινοαμερικανικά εγχειρήματα της προηγούμενης δεκαετίας, παρά τις ενδιαφέρουσες εμπειρίες και προβληματισμούς τους, είναι εμφανώς εξαντλημένα και σε κρίση σήμερα. Την ίδια ώρα ενδιαφέρουσες θεωρητικές επεξεργασίες και πολιτικές και ταξικές εμπειρίες παρουσιάζονται σε πολλές άλλες περιοχές εκτός της γηραιάς ηπείρου. Όμως, τουλάχιστον ακόμη, πουθενά δεν έχει συγκροτηθεί ένα σχετικά συνεκτικό ρεύμα.

 

  1. Απέναντι σε όλες αυτές τις προκλήσεις, για τις ζωντανές και μαχόμενες δυνάμεις του κόσμου της εργασίας και της Αριστεράς το στοίχημα είναι η δημιουργική ανάπτυξη του Μαρξισμού και η γείωση του με το μαζικό κίνημα. Κρίσιμα θέματα μεταξύ άλλων είναι η μελέτη των σταδίων εξέλιξης του καπιταλισμού, της διαδικασίας των κρίσεων και της διαδικασίας παραγωγής και εργασίας καθώς και η επεξεργασία των εργαλείων εμπειρικής έρευνας της Μαρξιστικής θεωρίας. Το πιο κρίσιμο όμως απ’ όλα είναι η παραγωγή των αναγκαίων θεωρητικών και προγραμματικών επεξεργασιών που απαιτούνται για την ανασυγκρότηση του κομμουνιστικού ρεύματος και την νικηφόρα ανάκαμψη του εργατικού κινήματος.

Μέσα από τον δρόμο αυτό θα μπορέσουν να ξεπηδήσουν νέα ρεύματα και νέες επαναστατικές διεργασίες που να ξανακάνουν την υπόθεση του σοσιαλισμού επίκαιρη.

 

Advertisements

‘Is Cartelier’s Monetary Approach a Convincing Alternative to the Labour Theory of Value? A Comment’, Stavros Mavroudeas, ECONOMIC THOUGHT 6(2)

 

 

Economic Thought
Vol. 6, No. 2, September 2017
download issue in full

Table of contents

Cournot’s Trade Theory and its Neoclassical Appropriation: Lessons to be Learnt about the Use and Abuse of Models
Eithne Murphy

A Quantum Theory of Money and Value, Part 2: The Uncertainty Principle
David Orrell

About Waged Labour: From Monetary Subordination to Exploitation
Jean Cartelier

Comment on ‘About Waged Labour: From Monetary Subordination to Exploitation’
David Ellerman

Is Cartelier’s Monetary Approach a Convincing Alternative to the Labour Theory of Value? A Comment
Stavros Mavroudeas

 

 

In line with the objectives of the World Economics Association, this journal seeks to support and advance interdisciplinary research that investigates the potential links between economics and other disciplines as well as contributions that challenge the divide between normative and positive approaches. Contributions from outside the mainstream debates in the history and philosophy of economics are also encouraged. In particular, the journal seeks to promote research that draws on a broad range of cultural and intellectual traditions.

 

Economic Thought accepts article submissions from scholars working in: the history of economic thought; economic history; methodology of economics;  and philosophy of economics – with an emphasis on original and path-breaking research.

 

Website http://et.worldeconomicsassociation.org

Contact eteditor@worldeconomicsassociation.org

 

Editors

Sheila Dow, UK, University of Stirling, and Canada, University of Victoria

John King, Australia, La Trobe University and Federation University Australia

Constantinos Repapis, UK, Goldsmiths, University of London

Michel Zouboulakis, Greece, University of Thessaly

 

Managing editor

Kyla Rushman

 

Editorial board

Richard Arena, France, University of Nice-Sophia Antipolis Robert U. Ayres, France, INSEAD

Daniel W. Bromley, USA, University of Wisconsin at Madison Bruce Caldwell, USA, Duke University

Victoria Chick, UK, University of London David C. Colander, USA, Middlebury College

John B. Davis, Netherlands, Universiteit van Amsterdam

Jean-Pierre Dupuy, France, École Polytechnique and Stanford University Donald Gillies, UK, University of London

Tony Lawson, UK, University of Cambridge

Maria Cristina Marcuzzo, Italy, La Sapienza, Università di Roma

Stephen Marglin, USA, Harvard University

Manfred Max-Neef, Chile, Universidad Austral de Chile

Deirdre McCloskey, USA, University of Illinois at Chicago Erik S Reinert, Norway, The Other Canon

Alessandro Roncaglia, Italy, La Sapienza, Università di Roma Irene van Staveren, Netherlands, Erasmus University

 

Published by the
World Economics Association

Copyright © 2017 World Economics Association, All rights reserved.

A Comment on J.Cartelier’s ‘About Waged Labour: From Monetary Subordination to Exploitation’

A passionate and patient contribution to revolutionary theory and politics – Comment on Laibman

 

 

A passionate and patient contribution to revolutionary theory and politics

 

Stavros Mavroudeas

 

David Laibman’s Passion and Patience offers a nicely and systematically classified collection of his editorials for Science & Society. Contrary to usual academic practice, that suffices to simply present a journal’s contents, these editorials are opinion pieces on significant issues and debates. This is one of the best traditions of scientific journals of the Left: not merely to publish articles but also to engage actively in current intellectual and political issues. Needless to say this tradition is becoming today an endangered species even in radical and heterodox journals because of the withdrawal from active politics and the retreat to a badly conceived specialization. David’s editorials go against this current and this book is an excellent and topical (despite the passing of time) collection of his inquiries into a broad range of issues of political economy, social theory, history, culture and politics concerning modern capitalism and human emancipation from capitalist exploitation.

Passion and Patience is true to its title, borrowed from an old communist dictum. It has both these virtues that are necessary for a Marxist; especially in the current difficult era of collapse of many of the first socialist experiments, capitalism’s increasing aggressiveness and barbarism and at the same time acute crisis. It has passion in the sense of unwavering commitment to revolutionary struggle and the toiling masses. As David appositely explains, this is not some form of sentimentalism (‘hot blood from the heart’ as an old anarchist wrote to Marx) but the guiding line (the organizing principle) for analyzing and intervening in political and intellectual struggles. But it also has patience. Not as a low-brow accommodation with objective difficulties but as a deep understanding that revolutionary politics is a long distance track. It requires copious work, meticulous involvement with even seemingly unimportant issues and especially continuous self-criticism in order to confront problems, errors and contradictions.

In this endeavor Laibman shows the analytical vitality of Marxism and its merits compared to both bourgeois theory and other radical traditions. Moreover, he demonstrates that Marxism is a dynamic and evolving corpus of theory and practice – contrary to several attempts to fossilize it in some form of ‘theological’ and bureaucratic thinking – and is the sole solid foundation for the struggle for a new human society free from exploitation.

Such a principled and at the same time creative and productive development of Marxism is of paramount significance nowadays. After a period of simplistic and crude denigration several quarters of the capitalist system have differentiated their stance towards Marxism. Faced with their own contradictions and failures – expressed in recurrent crises, growing immiseration of increasing segments of the society and aggravating imperialist conflicts – they attempt a qualified domestication of Marxism. Laibman offers an excellent polemic against them in his editorial on mainstream appraisal of the Communist Manifesto (‘THE MANIFESTO: CELEBRATION VS. REDEDICATION’) that glorify Marx’s political magnum opus and, at the same time, sanitize it from any revolutionary content. It is interesting that this attitude has recently expanded to various intellectuals that refer to Marxism with exclamations but also with an open or covert rejection of its revolutionary aspirations. There is a sudden abundance nowadays of erratic or à la carte Marxists that eclectically appraise some or other part of Marxist theory but at the same time discard its commitment to overthrowing capitalism and constructing socialism. These ‘bourgeois Marxists’ (to use a contradiction in terms) may accept even class analysis but in order to reform capitalism and make it more sustainable.

Against such attempts to domesticate Marxism in the capitalist system the answer cannot be a ‘referential’ defense by having recourse to classical texts; nor a defensive closure of Marxism in a small circle of ‘faithfuls’. Instead, a passionate commitment to its core structure – and its revolutionary aspirations are the more fundamental part of it – and at the same time a patient creative development of it is necessary.

Among the various issues that David’s book tackles there are several that, in my opinion, merit particular positive appraisal.

First among them, are his unwavering commitment to Labor Value Theory and his numerous contributions to its creative development. Against mainstream but also radical ‘academic respectability barriers’ (as Laibman aptly brands it) the Labor Theory of Value remains the main pillar of Marxist economic analysis and moreover it more relevant than ever for comprehending capitalism’s modus operandi. The Marxian Value Theory of Abstract Labor (as differentiated from the Ricardian Value Theory of Embodied Labor) offers the best platform for understanding simultaneously capitalist exploitation and capitalism’s functioning. Moreover, its dialectical analysis of the primacy of the sphere of production within the total circuit of capital offers critical guidance not only to revolutionary analysis but to revolutionary politics as well.

A second issue is Laibman’s insistence on the significance of planning for socialism. In our times, this goes against the negative trend within heterodoxy and radical theory to realign with mainstream market solutions and to adhere, implicitly or explicitly, to versions of market socialism. Socialism without planning is a vacuous concept. The very essence of the vision of a new free from exploitation society is that this society can organize its economy on the basis of collective, democratically and participatory organized will. Despite failures and deformations of the past this remains the core of the socialist project.

Equally important is David’s insistence in stadial thinking and stages theory. He very accurately defines stadiality as the notion that society advances through stages, and that given stages are preconditions for ones that follow. This type of analysis comprehends that society evolves through distinct phases rather than through an undifferentiated continuum. These phases exhibit objective characteristics – and pose related limitations to collective action – but also permit specific ‘windows of opportunity’ for breaking out from these phases and surpassing them. In other words, each phase or stage posits both constraints and degrees of freedom and alternatives for surpassing these constraints. This Marxist dialectical understanding grasps better, in David’s own words, the intense interaction between the objective and subjective dimensions than non-Marxist social science that decouples and counterposes mechanistically these two dimensions. Stages theory offers not only better explanatory power but is also a crucial basis for revolutionary politics. Revolutionary politics, as exemplified by the best traditions of the Communist current, cannot be a simple sum of specific actions and campaigns. On the contrary, they should be based on structured political programs. The basis for constructing a coherent political program is a mid-term analysis of society’s evolution. That is an understanding of the distinct phases and stages through which it proceeds and of the specific forms that the system’s fundamental contradictions take in each of these stages. This mid-term analysis offered by stadial thinking pinpoints the critical systemic weak links on which revolutionary strategy should focus. Tactics follow suit from this program-informed mid-term strategy. These valuable insights offered by stadial thinking tend to be lost nowadays within radical theory and movements. They are being replaced by either voluntarist notions that ‘anything goes’ and blind spontaneism or by an accommodation with existing capitalist reality and mere reforms for a ‘capitalism with a human face’. The reinstatement of stadial analysis and a structured and programmatically-organised revolutionary strategy is of paramount importance nowadays.

There are a number of issues on which I must register my disagreement with David.

The first such issue touches upon his early writings on perestroika and his positive appraisal of M.Gorbachev. David portrayed it as a positive experiment in socialist rejuvenation. Today it is clear that it was a movement towards the restoration of capitalism in the Soviet Union. Perestroika’s political and economic program was not one of socialist democratization and participatory planning but one of recourse to bourgeois polities and market solutions. Its end results are tantamount to that.

The second issue is David’s argument that Marxists should ‘give principled support to all reform movements and currents’. He argues that we should not make the distinction between radical and non-radical reforms, we should not try to fool people by advancing reforms that the system cannot deliver and that we should be part of all the spontaneous movements that arise in workplaces and working-class communities. In my opinion this argument goes against the stadial thinking and the necessity of a revolutionary strategy based on a political program and not on mere spontaneism. Marxists of course have to swim into the toiling masses and be part of even their most elementary mobilisations. However, this does not imply a carte blanche. First, they are mass mobilisations and popular demands that advance human emancipation but there are also those that may hinder it. The bleak outcome of the ‘Arab springs’ is a case in point. Second, there may be reforms that ameliorate for a period the position of the working people but ultimately they lead to disaster and an even greater deterioration of their living conditions. In the Greek case PASOK is a typical example: an initial policy of income redistribution that, once popular radicalism was neutralized, led to an aggressive realignment with neoliberalism. Kirchnerism in Argentina offers another contemporary example. For all these reasons Marxists should intervene in mass movement on the basis of their political programs and strategies. This can involve both reforms that can be accommodated by the system and those that cannot be accommodated by the system in a particular historical conjuncture. For example, the demands for peace and land redistribution – and even all power to the soviets – were not infeasible in capitalism in general. They were infeasible for capitalism at the particular historical moment of the Russian revolution. And at the same time it was obvious to almost everybody that under a different political and economic system these demands were feasible and to the benefit of the great social majority. In the same vain the demand for disengaging from the European Union for the euro-periphery countries is not something infeasible in general for capitalism. But at this historical point the ruling classes of these countries cannot even think such a move for both objective and subjective reasons. At the same time, this is the only road for a pro-popular solution of the crisis. And this is becoming increasingly obvious to the working people irrespective of their adherence or not to socialism.

Marxists should organize their political intervention on the basis of political programs that pinpoint exactly such weak links and ‘windows of opportunity’. This logic follows Marx’s brilliant thesis that communism is not an ideal to which reality have to adjust itself but ‘the real movement which abolishes the present state of things’ and that the conditions of this movement exist in current societies. The construction of this thin red line that leads from everyday struggles for the improvement of the conditions of sale of the labour power to the abolition of the system of exploitation of labour power is the difficult task that Marxists have to accomplish. David’s book contributes both passionately and patiently to this task.

 

The links for my comment on D.Laibman’s ‘Passion and Patience’ are the following:

http://www.scribd.com/document/351203858/A-passionate-and-patient-contribution-to-revolutionary-theory-and-politics-A-comment-on-Laibman

http://www.researchgate.net/publication/317570685_A_passionate_and_patient_contribution_to_revolutionary_theory_and_politics

http://www.academia.edu/33444552/A_PASSIONATE_AND_PATIENT_CONTRIBUTION_TO_REVOLUTIONARY_THEORY_AND_POLITICS

 

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3 – SYmposium on Laibman’s ‘Passion and Patience’

 

July 2017, Vol. 81, No. 3

The new issue of Science & Society is out.

Among other material it includes a very interesting symposium on D.Laibman’s recent book (‘Passion and Patience’) in which I have contributed with a short comment.

The issue’s contents follow below.

My own contribution will follow is a separate post.

 

Editorial Perspectives

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3: 323–324.

Citation | PDF (296 KB) | PDF with links (296 KB)

Marxism in Our Time: Notes from the Editor

D. L.

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3: 325–330.

Citation | PDF (322 KB) | PDF with links (323 KB)

Articles

Viewing Africa with Marx: Remarks on Marx’s Fragmented Engagement with the African Continent

Stefan Kalmring, Andreas Nowak

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3: 331–347.

Abstract | PDF (394 KB) | PDF with links (398 KB)

Class, Capital and the Global Unfree Market: Resituating Theories of Monopoly Capitalism and Unequal Exchange

Bill Dunn

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3: 348–374.

Abstract | PDF (465 KB) | PDF with links (480 KB)

Materialist Dialectics and Biophysical Worlds

Salvatore Engel-Di Mauro

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3: 375–396.

Abstract | PDF (557 KB) | PDF with links (570 KB)

Passion and Patience: A Symposium

David Laibman’s Synthesis Approach to Long-Standing Issues of Marxist Debate

Steve Ellner

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3: 397–403.

Citation | PDF (357 KB) | PDF with links (359 KB)

Festina Lente?

Tom Brass

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3: 403–409.

Citation | PDF (266 KB) | PDF with links (268 KB)

A Passionate and Patient Contribution to Revolutionary Theory and Politics

Stavros Mavroudeas

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3: 409–414.

Citation | PDF (257 KB) | PDF with links (258 KB)

Nature, Time, and Historical Materialism

Mizhar Mikati, Rupinder Minhas

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3: 414–420.

Citation | PDF (264 KB) | PDF with links (266 KB)

Passion and Patience: A Grateful Rejoinder

David Laibman

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3: 420–426.

Citation | PDF (263 KB) | PDF with links (264 KB)

Communication

Carchedi’s Dialectics: A Critique

Kaan Kangal

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3: 427–436.

Citation | PDF (349 KB) | PDF with links (353 KB)

Review Article

A Russian Celebration of Marx, 25 Years After His Death

John Gonzalez

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3: 437–446.

Citation | PDF (349 KB) | PDF with links (350 KB)

Reviews

Science & Society July 2017, Vol. 81, No. 3: 447–464.

 

«Η πολιτική οικονομία της ΕΕ: Ένα ιμπεριαλιστικό εγχείρημα σε κρίση», ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ νο.2 (κείμενο)

Το κείμενο του άρθρου μου στο 2ο τεύχος των ΤΕΤΡΑΔΙΩΝ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ με θέμα «Η πολιτική οικονομία της ΕΕ: Ένα ιμπεριαλιστικό εγχείρημα σε κρίση» μπορεί να διαβαστεί στους παρακάτω συνδέσμους:

https://www.scribd.com/document/330841521/%CE%97-%CE%A0%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%9F%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%BD%CE%BF%CE%BC%CE%AF%CE%B1-%CE%A4%CE%B7%CF%82-%CE%95%CE%95-%CE%A4%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%AC%CE%B4%CE%B9%CE%B1-%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%BE%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%8D

 

https://www.academia.edu/29260837/%CE%97_%CE%A0%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%9F%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%BD%CE%BF%CE%BC%CE%AF%CE%B1_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%95%CE%95_-_%CE%A4%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%AC%CE%B4%CE%B9%CE%B1_%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%BE%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%8D

https://www.researchgate.net/publication/309259447_E_Politike_Oikonomia_tes_EE_-_Tetradia_Marxismou

«Η πολιτική οικονομία της ΕΕ: Ένα ιμπεριαλιστικό εγχείρημα σε κρίση», ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ νο.2

Κυκλοφορεί σε λίγες μέρες το δεύτερο τεύχος του περιοδικού «ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ».

Το περιοδικό αποτελεί μια νέα έκδοση που επιδιώκει να συμβάλλει στην Μαρξιστική συζήτηση και στην Κομμουνιστική θεωρία και πολιτική.

Στο τεύχος αυτό συμπεριλαμβάνεται άρθρο μου με θέμα «Η πολιτική οικονομία της ΕΕ: Ένα ιμπεριαλιστικό εγχείρημα σε κρίση»

tfo_logo

Περιεχόμενα

Editorial

Η κρίση της ΕΕ. Τάσεις και προοπτικές

Σχόλια

Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης: Η νέα «διαπλοκή» στην εποχή της καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης
Γεωργιάδης Μάκης
Στην εποχή του χρέους
Τριανταφυλλόπουλος Γιώργος
Μαρινόπουλος ΑΕ: H πτωχευτική διαδικασία και το «ξέπλυμα» των ευθυνών των καπιταλιστών
Παπαπέτρος Πέτρος
Θρυμματισμένοι καιροί στη Λατινική Αμερική
Μαυροπούλου Χριστίνα
Ιδιωτικοποιήσεις: Βασικός πυλώνας της στρατηγικής του κεφαλαίου
Βασιλάκης Παναγιώτης
Το εργασιακό πορτρέτο της μεταμνημονιακής νεολαίας
Σουφτάς Δημήτρης
Η μετα-BREXIT Ευρωπαϊκή Ένωση: «Μεγάλη αναταραχή, θαυμάσια κατάσταση»
Κυριακάκης Γιάννης
Το νέο μοντέλο ιδιωτικοποίησης στην υγεία
Παπανικολάου Πάνος

Αφιέρωμα

Η Ευρωπαϊκή Ένωση σε κρίση – Μαρξιστικές συμβολές διερεύνησης

Πρόλογος
Κοντομάρης Σπύρος
Η πολιτική οικονομία της ΕΕ: Ένα ιμπεριαλιστικό εγχείρημα σε κρίση
Μαυρουδέας Σταύρος
Ευρωπαϊκή Ένωση και γεωργική παραγωγή
Κάργας Γιώργος
Brexit: Μια κοσμοϊστορική στροφή
Καλλίνικος Άλεξ
Η σχέση εθνικού και ταξικού στο στάδιο του ολοκληρωτικού καπιταλισμού
Γρηγορόπουλος Δημήτρης
Διαμόρφωση και στρατηγικές επιλογές της αστικής τάξης στην Ελλάδα
Καπακτσής Αλέξανδρος
Τα Προγράμματα Δημοσιονομικής Προσαρμογής ως δομικό στοιχείο της Νέας Οικονομικής Διακυβέρνησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Μαυροειδής Παναγιώτης
Η κρίση και οι μετασχηματισμοί στο ευρωπαϊκό εποικοδόμημα
Τζαρέλλας Διονύσης
Η εθνική ιδέα και η εργατική χειραφέτηση
Συριόπουλος Μπάμπης
ΕΣΠΑ: Ο ρόλος και η σημασία του στην προώθηση των καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων στην ελληνική κοινωνία
Βουραζέρης Στράτος
Χρηματοπιστωτική νομοθεσία στην ΕΕ: Αυτορύθμιση με ισχύ νόμου;
Βασσάλος Γιώργος
Οι αντιφάσεις της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης
Bruno Carchedi, Guglielmo Carchedi
Η λειτουργία και οι επιλογές της ελληνικής αστικής τάξης στο εσωτερικό της ΕΕ
Μπλάνας Δημήτρης
Πολύπλευρη αναγκαιότητα πρόταξης της άμεσης εξόδου από την ΕΕ
Ρούσης Γιώργος

Πολιτική Θεωρία

Κομμουνιστική δημοκρατία: Ερωτήματα, προϋποθέσεις και δυνατότητες
Αργυρός Δημήτρης
Τρεις στιγμές στη Λενινιστική επαναστατική τακτική και την πολιτική των συμμαχιών
Δραγανίγος Αντώνης
Οικονομία
Πλασματικό κεφάλαιο, συσσώρευση του κεφαλαίου και σύγχρονες οικονομικές κρίσεις
Παπαδάτος Φάνης

Χώρος – Περιβάλλον

Το ζήτημα της κατοικίας στην Ελλάδα
Τριχιάς Κώστας

Ιστορία

Η σύγχρονη διαμάχη για την ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου
Μιχαηλίδης Γιώργος

Εκπαίδευση

Σχολική αυτονομία και καπιταλιστική αναδιάρθρωση του σχολείου
Καλημερίδης Γιώργος

Πολιτισμός

Η αvant-garde της αντίστασης – για μια αντίσταση της avant-garde
Ζουλιάτης Κωστής
Η ανακάλυψη της τέταρτης διάστασης της φωτογραφίας ή Μια απόπειρα σουρεαλιστικής καταγραφής του κόσμου, των πραγμάτων, των καταστάσεων
Κασίτας Αντώνης

Βιβλιοκριτική

Η ιστορία της Σοσιαλδημοκρατίας ως ιστορικού αναθεωρητισμού. Το πρωτείο της πολιτικής: Η σοσιαλδημοκρατία και η Ευρώπη του 20ού αιώνα
Γούσης Κώστας
Το εθνικό ζήτημα: Από το Μαρξ μέχρι σήμερα του Μισέλ Λεβί
Κρεασίδης Γιώργος