Category Archives: Άρθρα σε εφημερίδες – Newspaper articles

La pandémie et ses conséquences sur l’économie et le travail – entretien avec Stavros Mavroudeas

Le site francais Alternative Révolutionnaire Communiste (tendance de NPA) a traduit et publié en français l’interview suivante de l’économiste marxiste grec Stavros Mavroudeas sur la pandémie de COVID-19 et ses conséquences sur l’économie et le travail.https://alt-rev-com.fr/2021/09/01/la-pandemie-et-ses-consequences-sur-leconomie-et-le-travail-entretien-avec-stavros-mavroudeas/

La pandémie et ses conséquences sur l’économie et le travail – entretien avec Stavros Mavroudeas.

Colin Dresdner , Stavros Mavroudeas 1 septembre 2021

Le site italien Bollettino Culturale a publié l’interview suivante de l’économiste marxiste grec Stavros Mavroudeas sur la pandémie de COVID-19 et ses conséquences sur l’économie et le travail, que nous retraduisons ici en français.

Publié initialement sur Bolletino Culturale , traduit en français par Colin Dresdner

  1. Comment jugez-vous la gestion de la pandémie dans l’Union européenne ?

J’ai soutenu ailleurs1 que la pandémie de COVID-19 est une double crise. La crise économique couvait déjà (parce que le capitalisme n’a pas réussi à dévaloriser suffisamment les capitaux après la crise de 2008) et le coronavirus a déclenché et aggravé cette crise.

La réponse de l’UE a été similaire à celle des États-Unis, mais avec une différence marquée dans la “puissance de feu” politique. Comme après la crise de 2008, les États-Unis et l’UE se sont lancés dans des politiques sociales-libérales (donc non néolibérales) dictées par le nouveau consensus macroéconomique keynésien désormais dominant. Ces politiques comportent des mesures typiquement keynésiennes : une politique budgétaire expansive et une politique monétaire accommodante. Elles impliquent également une insulte au néolibéralisme : une politique industrielle discrétionnaire. Cependant, et contrairement à ce que pense une certaine “gauche” myope et réformiste antilibérale, ces politiques sont néoconservatrices et ne sont pas en faveur du travail et de la classe ouvrière. Bien qu’elles s’en écartent radicalement en utilisant activement la dépense publique pour soutenir la rentabilité capitaliste, elles partagent avec le néolibéralisme le fait de faire peser le fardeau sur les travailleurs.

Comme je l’ai déjà dit, l’UE a suivi cette voie. Mais les “munitions” utilisées (c’est-à-dire l’expansion fiscale et monétaire) sont nettement inférieures à celles utilisées par les États-Unis. Cela découle de deux facteurs :

– L’Allemagne (et le bloc “prudent” qui l’entoure) ne veut pas trop étendre ces mesures, car elle supporte la charge principale de leur financement.

– Les États-Unis ont une plus grande marge de manœuvre en raison du rôle dominant du dollar en tant que principale monnaie de réserve mondiale.

  1. Pensez-vous que l’argent du plan de relance « NextGenerationEu » (NGEU) un changement radical potentiel dans les politiques économiques européennes ou l’urgence sera-t-elle utilisée pour une transition vers un modèle de société pire que le modèle pré-covid ?

Comme je l’ai déjà dit, ces politiques néoconservatrices sociales-libérales n’amélioreront pas la situation des travailleurs. Le NGEU est un outil de restructuration des capitalismes européens face aux antagonismes américains et chinois. Ses priorités favorisent des intérêts sectoriels spécifiques (largement dictés par les principaux conglomérats de l’UE) et suivent une stratégie industrielle visant à renforcer leur position vis-à-vis de leurs homologues américains et chinois.

Le NGEU obéit à la directive visant à créer des “champions européens” (c’est-à-dire de grands conglomérats multinationaux européens capables de faire face aux concurrents américains et chinois). Par conséquent, il entraînera une concentration et une centralisation accrues du capital (c’est-à-dire l’oligopolisation et la monopolisation). Cela frappera durement les capitalismes périphériques et méditerranéens qui sont caractérisés par une énorme couche d’entreprises de taille moyenne. En ce qui concerne le travail, il n’y a aucun engagement à augmenter les salaires. Au contraire, la reprise planifiée est basée sur le maintien de coûts salariaux bas. Bien sûr, le capitalisme peut faire des plans, mais il est aussi traversé par des contradictions. Ainsi, en raison de cette violente restructuration capitaliste, il apparaît aujourd’hui – du moins en ce qui concerne la main-d’œuvre spécialisée – un manque d’offre de travail qui se traduit par une augmentation des salaires dans ces secteurs.

  1. Pour l’avenir post-pandémie, pensez-vous que le Green New Deal est une stratégie à soutenir ? Ces derniers mois, il y a eu de nombreuses discussions au sein des syndicats en Italie sur l’utilisation de ce type de politiques économiques pour créer des emplois bien rémunérés pour les diplômés, pour favoriser une situation de plein emploi à associer à des politiques de “garantie d’emploi”. Qu’en pensez-vous ?

Le Green New Deal fait partie intégrante de ces restructurations capitalistes sociales-libérales néoconservatrices. Il a été présenté comme le New Deal keynésien de notre époque. Et la majorité myope et réformiste de la “gauche” occidentale s’est immédiatement jetée dessus et a agi comme les meilleurs publicitaires du capitalisme. Le Green New Deal est en grande partie une stratégie industrielle crypto-protectionniste qui vise à soutenir les capitaux occidentaux contre le défi de la Chine et des marchés émergents.

Il n’est vert que de nom, car il oscille entre (a) repousser les concurrents (dont les références écologiques sont moins bonnes) et (b) ne pas nuire aux intérêts particuliers des capitaux occidentaux (en imposant des restrictions écologiques trop sévères). Les récents tiraillements réglementaires concernant l’énergie et le transport maritime en sont des exemples.

Il n’envisage pas d’augmenter les salaires. C’est un fantasme de la majorité de la “gauche” occidentale réformiste. Au contraire, en raison de la restructuration capitaliste qu’elle implique, de nombreux emplois seront perdus. En Grèce, il y a un exemple typique avec l’arrêt brutal des usines d’électricité au lignite. Cela a augmenté les coûts de l’énergie électrique pour l’économie grecque (qui se répercutent sur les factures des consommateurs et augmentent la pauvreté énergétique) et dévaste les régions productrices de lignite (provoquant une augmentation du chômage et de la pauvreté). Bien sûr, d’un autre côté, cela favorise des intérêts entrepreneuriaux spécifiques ayant une énorme influence sur les gouvernements grecs (SYRIZA inclus).

Il n’y a pas de plein emploi ni d’augmentation des salaires dans le conte de fées du Green New Deal. Les syndicats qui jouent ce jeu ne sont que des pions du capital. Si l’on jette un coup d’œil à la littérature environnementale dominante, on découvre que l’un des faits stylisés est que l’existence des syndicats est anti-environnementale car ils favorisent les salaires au détriment des politiques vertes. La conclusion est que ces deux éléments sont contradictoires.

  1. La pandémie a démontré les lacunes de la protection sociale en Europe en raison des politiques d’austérité des dernières décennies. Pensez-vous que cette expérience puisse être utilisée pour réformer l’aide sociale dans le bon sens ? Certaines organisations communistes ont proposé un revenu de base universel pour résoudre les problèmes liés au manque de revenus créé par le verrouillage. Pensez-vous qu’il s’agisse d’une solution viable et permettant de résoudre le problème du chômage en Europe ou plutôt qu’elle représente une résignation face aux taux de chômage élevés dans nos pays ?

A court et à moyen terme, il y a une augmentation du financement du secteur de la santé publique car c’est le seul capable de faire face à la pandémie. Cependant, les domaines les plus rentables (vaccins, médicaments, etc.) ont été réservés au secteur privé et subventionnés par l’argent public. Je m’attends, une fois que la pandémie se sera calmée, à ce que l’on revienne au moins en partie sur l’expansion du secteur de la santé publique et que l’on redonne de la vigueur à la part du secteur privé de la santé.

En ce qui concerne le système de protection sociale en général, le social-libéralisme n’est pas mieux que le néolibéralisme. Le social-libéralisme veut également réduire les dépenses publiques, en particulier dans les économies occidentales vieillissantes. Cependant, il est plus intelligent que le néolibéralisme et comprend que le secteur public doit être l’épine dorsale du système et supporter les principaux coûts. De même, une réglementation stricte par l’État ou les organismes paraétatiques (comme les fameuses autorités de surveillance indépendantes) est nécessaire, faute de quoi les capitaux privés feront des ravages.

Je suis en total désaccord avec l’idée du revenu de base universel. Il s’agit d’une proposition néoconservatrice lancée initialement par M. Friedman. Elle est envisagée par les sociaux-libéraux et les néolibéraux comme un faible filet de sécurité pour prévenir les bouleversements sociaux et les révolutions. Elle aura également un effet dissuasif sur les luttes pour l’augmentation des salaires. Cela rappelle la politique de l’empire romain du “pain et des jeux ” afin de maintenir le prolétariat romain sous contrôle.

  1. La journée de travail en Grèce a récemment été portée à dix heures. Pouvez-vous nous expliquer quel plan de restructuration du capitalisme grec se cache derrière ce choix politique ?

Cela fait partie intégrante des politiques néoconservatrices de flexibilité du travail (que la majorité de la “gauche” occidentale, myope et réformiste, a épousé et vanté). Elle allongera le temps de travail effectif au prix d’un chômage croissant. Elle augmentera également le taux de plus-value (c’est-à-dire l’exploitation du travail) puisque les heures supplémentaires sont pratiquement abolies (qui étaient mieux payées) et que le temps de travail supplémentaire n’est pas payé mais récompensé par des vacances supplémentaires (!!!). Le plan du capitalisme grec est de supprimer davantage de coûts salariaux.

  1. En Italie, on discute ces jours-ci de la fin de l’interdiction des licenciements. Les syndicats se sont opposés à l’idée d’une fin sélective de cette mesure en fonction de la situation de chaque secteur individuel, proposant une réforme des filets de sécurité sociale. Y a-t-il des discussions similaires en Grèce ?

Le gouvernement déclare généralement que le budget public est épuisé et que, lorsque la pandémie aura reculé, ces mesures de protection de l’emploi seront supprimées. En Grèce, les entreprises qui ont reçu des subventions et des aides pour lutter contre la pandémie sont tenues de ne pas licencier leurs employés. En revanche, leurs travailleurs, une fois mis en suspension d’emploi (c’est-à-dire qu’ils travaillaient moins) n’étaient payés qu’une fraction de leur salaire normal. Aujourd’hui, de nombreux porte-parole des entrepreneurs (en particulier ceux du secteur du tourisme, scandaleusement désinhibé) affirment que ces programmes de protection de l’emploi sont désastreux car les travailleurs préfèrent bénéficier de ces subventions plutôt que de travailler pour des salaires de misère dans d’autres endroits que leur lieu de résidence.

Il existe une autre complication. Ces régimes d’emploi ont facilité les astuces statistiques avec le taux de chômage et l’ont ainsi maintenu artificiellement bas. C’est nécessaire pour le gouvernement de droite de la Nouvelle Démocratie, qui tente de mettre en place un plan de double élection, probablement à l’automne (en misant sur les piètres résultats de SYRIZA). Une augmentation du chômage n’est pas bonne pour cette stratégie électorale. C’est pourquoi le gouvernement hésite pour l’instant à supprimer ces régimes de protection de l’emploi. Mais à terme, élections ou pas, il les supprimera.

Les syndicats officiels (GSEE, etc.) en Grèce sont principalement les laquais du gouvernement et du capital. Aucune discussion sérieuse n’a donc lieu sur ces questions et le public n’y prête de toute façon pas attention.

  1. Dans cette phase de reprise économique, les entrepreneurs italiens critiquent le revenu de base des citoyens (une forme de « workfare »2 qui ne fonctionne toujours pas). Les jeunes préfèrent recevoir ce revenu plutôt que des salaires très bas pour de nombreuses heures de travail dans le secteur du tourisme ou de la restauration. Au lieu d’augmenter les salaires, ils demandent l’annulation du revenu de base des citoyens. Cette histoire rend flagrant un problème: de nombreux travailleurs sont pauvres alors qu’ils travaillent, à cause de salaires très bas. A mon avis, c’est un problème lié au système de production italien spécialisé dans les produits à faible valeur ajoutée. Par conséquent, de nombreuses entreprises peuvent rester sur le marché soit avec l’argent public, soit en baissant les salaires et en annulant les droits des travailleurs. Ces problèmes seront-ils exacerbés par les conséquences de la pandémie ? Comment une force politique qui défend les travailleurs devrait-elle intervenir sur ces problèmes ?

J’ai déjà répondu à cette question dans des questions précédentes. Permettez-moi de systématiser mon point de vue. Les faillites et les licenciements vont augmenter après la suppression des régimes de protection. C’est le cours naturel d’une crise capitaliste. Les gouvernements bourgeois interviennent dans ce cycle en essayant de reporter une partie du poids de la crise principalement sur les capitaux individuels mais aussi sur le travail. Ils agissent ainsi parce qu’ils craignent que si la crise se déroule sans contraintes, le système soit confronté à un effondrement économique et à une révolution sociale. Cependant, une fois que le zénith de la crise a été dépassé, les coûts de ces politiques doivent être payés. Rien n’est gratuit dans le capitalisme et la théorie monétaire moderne (MMT), essentiellement keynésienne, est totalement erronée 3.

Le mouvement communiste et la gauche (digne de ce nom) doivent mener une politique de classe contre le capitalisme et, en même temps, lutter pour que le fardeau de la crise soit payé par le capital et non par le travail. Le système appartient au capital et, par conséquent, c’est le capital (et non le travail) qui doit payer pour sa double crise (sanitaire et économique).

Mais la gauche et le mouvement communiste doivent voir clairement qui est le véritable adversaire. Les antilibéraux larmoyants et les plaidoyers pour plus d’interventionnisme étatique ne remettent pas en cause les politiques capitalistes. Ils soutiennent simplement un changement dans l’administration et la gestion du système. Le néolibéralisme est mort et l’État bourgeois – qui n’est jamais parti sur les questions cruciales – est déjà de retour. Mais l’orthodoxie sociale-libérale d’aujourd’hui se contente de promettre à la classe ouvrière quelques aspirines comme remède aux cancers socio-économiques que le système crée. C’est ce retour de l’interventionnisme étatique qui soutient généreusement le capital et cherche à faire porter le fardeau aux travailleurs. Et ce sont les politiques néo-keynésiennes dominantes qui sont le vecteur de ce changement aujourd’hui. La gauche et le mouvement communiste doivent lutter contre toutes les formes de restructuration capitaliste, néolibérales et sociales libérales, et proposer le socialisme comme seule alternative crédible.

En termes de revendications transitoires, les communistes et le mouvement ouvrier doivent s’efforcer d’obtenir la démarchandisation des principaux secteurs de l’activité économique et la fourniture de leurs produits et services par le biais de systèmes publics. Le cas de la santé en est aujourd’hui le parfait exemple. La mise en place de systèmes de santé publics (dotés d’un financement et de personnels conséquents et sans formes indirectes de privatisation) est une nécessité urgente, surtout au vu de la fréquence des grandes épidémies contemporaines. Le financement de ces systèmes doit reposer sur de solides systèmes d’imposition progressive frappant le capital.

En outre, ils doivent s’opposer fermement à la “nouvelle normalité” que le capital tente d’imposer. L’affaiblissement des lois de protection du travail ne doit pas être toléré et ces dernières doivent être encore renforcées. Une attention particulière doit être accordée au changement prévu dans les relations de travail par le biais du télétravail et aux nouvelles formes de contrôle et d’intensification du travail que le capital cherche à imposer.

Dernier point, mais non le moindre, la pandémie de coronavirus et la “distanciation sociale” imposée ont fortement restreint les droits politiques et sociaux. Il est déjà évident que le système expérimente ces limitations tant pour leur application générale que pour de nouvelles formes de manipulation idéologique du peuple. La gauche et le mouvement communiste doivent fermement repousser ces efforts.

  1. Une forme de travail qui s’est répandue rapidement en raison de la pandémie est le télétravail. Sa diffusion a donné lieu à de nombreuses discussions dans les syndicats en Italie. Personnellement, j’ai associé cette forme de travail à l’industrie domestique analysée par Marx au chapitre 13 du Capital. Il semble que le paysage contemporain du travail évolue vers ce que Ricardo Antunes appelle l’”ubérisation” du travail – un modus operandi entrepreneurial imparable, qui recherche le profit et l’augmentation de la valeur du capital à travers des formes de travail précaire en expansion à l’échelle mondiale. Par conséquent, cette ” ubérisation ” du travail, ajoutée aux lacunes législatives et à leurs possibles conséquences néfastes, favorise l’émergence d’une série de difficultés liées au travail à distance : individualisation des tâches, isolement social, perte de l’action collective, augmentation de la charge de travail… avec des conséquences sur la santé physique et mentale du travailleur. Pensez-vous que cette forme de travail peut encore se développer ou qu’elle va fortement décliner dès que la pandémie sera terminée ?

J’ai déjà évoqué ce point dans les questions précédentes.

Je voudrais ajouter quelques éléments.

Dans le cadre de ses politiques de restructuration, le capital tente à nouveau de sous-traiter plusieurs emplois qui s’y prêtent. Dans le climat sociopolitique actuel, cette sous-traitance minimise les coûts du capital et les transfère aux travailleurs précaires (en les qualifiant d’”entrepreneurs d’eux-mêmes” et en essayant de leur inculquer cette idéologie réactionnaire).

Cependant, il y a des contradictions dans cette politique car le capital peut minimiser ses coûts mais il perd sa capacité à contrôler et diriger ces travailleurs. Le système d’usine a été créé avec le capitalisme car c’est seulement grâce à lui que la prérogative managériale du capitaliste a pu être réellement établie (subsomption réelle du travail par le capital) et que des augmentations continues de la productivité du travail ont pu être réalisées. L’”ubérisation” présente le danger pour le capital de perdre la capacité à diriger et à contrôler efficacement le travail. Pour éviter cette perte éventuelle, des coûts supplémentaires de surveillance et de contrôle (caméras, applications, etc.) sont engagés. L’équilibre final est loin d’être assuré. Il en va de même pour son impact idéologique.

  1. La pandémie a montré à quel point le travail reste central. Elle a démenti de manière flagrante toutes les analyses sur la finalité du travail qui ont vu le jour au cours des quarante dernières années. Est-ce une preuve supplémentaire de la validité de la théorie de la valeur travail de Marx ?

La théorie de la valeur travail de Marx tient en tout cas. La crise jumelée d’aujourd’hui, une fois de plus, vérifie la centralité du travail. Cependant, le capital et ses porte-paroles ont, même avant la crise, vanté la fin du travail par le biais du marketing de l’inexistante 4ème révolution industrielle 4. Le tournant vers l’automatisation pendant la pandémie de COVID-19 a renforcé cette attaque idéologique. Après tout, c’est toujours le fantasme du capitalisme d’un monde sans la présence gênante du travail. Le problème est, comme le montre très justement le marxisme, que s’il n’y a pas de travailleurs, il n’y a pas de capital.

Notes de bas de page

1. Stavros Mavroudeas, The Economic and Political Consequences of the COVID-19 pandemic – OPE-L lecture, 11 février 2021 ; Stavros Mavroudas, ‘The Economic and Political Consequences of the COVID-19 Pandemic’ in INTERNATIONAL CRITICAL THOUGHT, février 2021.

2. Le Workfare (littéralement « travailler pour le bien-être » en anglais) est une aide sociale des États-Unis apparue dans les années 1970, qui prévoit que les bénéficiaires aptes au travail doivent travailler en échange de leur allocation.

3. pour une critique, voir : Michael Roberts, Modern monetary theory – Part 1 : Chartalism and Marx, 28 janvier 2019.

4. pour une critique, voir : Stavros Mavroudeas, 4e révolution industrielle : mythe ou réalité ?, 17 juillet 2019, [].

Οι «τρεις εποχές του πανεπιστημίου» και η πάλη ενάντια στο Επιχειρηματικό Πανεπιστήμιο

Την Παρασκευή (21/5/2021, 18¨00, κάτω Πολυτεχνείο) η νεολαία Κομμουνιστική Απελευθέρωση διοργανώνει εκδήλωση με θέμα «Το σύγχρονο πανεπιστήμιο στην υπηρεσία του κεφαλαίου – Η μάχη για την παιδεία των αναγκών μας», στην οποία θα συμμετάσχω σαν ομιλητής

Η άποψη μου για το Επιχειρηματικό Πανεπιστήμιο είναι διατυπωμένη σε αρκετές δημοσιεύσεις όπως οι ακόλουθες (με τους διαθέσιμους διαδικτυακούς συνδέσμους):

Μαυρουδέας Στ. (2005), «Οι τρεις εποχές του πανεπιστημίου – Το πανεπιστήμιο στον καπιταλισμό», Ελληνικά Γράμματα.

https://www.academia.edu/1906762/%CE%9F%CE%B9_%CF%84%CF%81%CE%B5%CE%B9%CF%82_%CE%B5%CF%80%CE%BF%CF%87%CE%AD%CF%82_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BC%CE%AF%CE%BF%CF%85_%CE%A4%CE%BF_%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%AE%CE%BC%CE%B9%CE%BF_%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%BD_%CE%BA%CE%B1%CF%80%CE%B9%CF%84%CE%B1%CE%BB%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C

https://www.scribd.com/document/508317486/%CE%9F%CE%B9-%CE%A4%CF%81%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CE%95%CF%80%CE%BF%CF%87%CE%AD%CF%82-%CE%A4%CE%BF%CF%85-%CE%A0%CE%B1%CE%BD%CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BC%CE%AF%CE%BF%CF%85-%CE%A3%CF%84%CE%B1%CF%8D%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%94-%CE%9C%CE%B1%CF%85%CF%81%CE%BF%CF%85%CE%B4%CE%AD%CE%B1%CF%82

Μαυρουδέας Στ. (1997), «Πανεπιστήμιο και καπιταλισμός», Ουτοπία νο.18

Μαυρουδέας Στ. (2007), «Μοντέρνοι καιροί»: η έλευση του επιχειρηματικού πανεπιστημίου», Ενημερωτικό Δελτίο της Ελληνικής Εταιρείας Κοινωνικής Πολιτικής νο.1, Απρίλιος

Μαυρουδέας Στ. (2020), ««Η Πολιτική Οικονομία των νεοσυντηρητικών αναδιαρθρώσεων στην Ανώτατη Εκπαίδευση» , Τετράδια Μαρξισμού νο.12

https://www.researchgate.net/publication/344217404_E_Politike_Oikonomia_ton_neosynteretikon_anadiarthroseon_sten_Anotate_Ekpaideuse

Τα σχόλια μου για την μπροσούρα της νΚΑ βρίσκονται σε

Μαυρουδέας Στ. (2021), «Πάλη κόντρα στο Επιχειρηματικό Πανεπιστήμιο», εφημερίδα ΠΡΙΝ 8-9 Μαϊου, Νο. 1522

Πάλη κόντρα στο επιχειρηματικό πανεπιστήμιο – ΠΡΙΝ 8-9 Μαϊου 2021

ΠΡΙΝ 8-9 Μαϊου 2021

νο.1522

Πάλη κόντρα στο επιχειρηματικό πανεπιστήμιο

Πάλη κόντρα στο επιχειρηματικό πανεπιστήμιο

Σταύρος Μαυρουδέας

Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας

στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

Σήμερα η κυβέρνηση της ΝΔ, συνεχίζοντας στον δρόμο όλων των προηγούμενων κυβερνήσεων και ακολουθώντας τις επιταγές της ΕΕ και τις σύγχρονες τάσεις του καπιταλισμού, εντείνει τις αντιδραστικές θεσμικές αλλαγές στο ελληνικό πανεπιστήμιο τόσο μέσω της ενίσχυσης αυταρχικών μηχανισμών ελέγχου όσο και μέσω της εμβάθυνσης της επιχειρηματικοποίησης του. Όμως, για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια, σήμερα βρίσκει απέναντι της ένα ογκούμενο φοιτητικό κίνημα καθώς και αντιδράσεις και από άλλες κοινωνικές μερίδες στο πανεπιστήμιο.

Το κίνημα αυτό δείχνει ήδη τις δυνατότητες του να παλέψει. Όμως κανένας κοινωνικός «πόλεμος» δεν κερδήθηκε με κινηματισμούς αν δεν είχε μία ευρύτερη ανάλυση και μία στρατηγική ματιά – και αντίστοιχη οργάνωση – στο τιμόνι. Ιδιαίτερα σήμερα που το κεφάλαιο, εμπρός στα ίδιες τις αντιφάσεις του, εντείνει και βαθαίνει την επίθεση του είναι αναγκαίο – μαζί με τους αγώνες – να ξανανοίξει μέσα στην Αριστερά (και κυρίως την κομμουνστική) η θεωρητική και πολιτική συζήτηση για το πανεπιστήμιο. Η απουσία της και η μυωπική (ρητή ή άρρητη) πεποίθηση ότι το πανεπιστήμιο παραμένει το ίδιο από τη μεταπολίτευση και μετά και, συνεπώς, το φοιτητικό και πανεπιστημιακό κίνημα συγκροτείται με τον ίδιο τρόπο και μπορεί να κερδίσει την μάχη απέναντι στο κεφάλαιο οδήγησε στην σημερινή αφασία καθώς δεν μπόρεσε να συνειδητοποιήσει ότι το σύστημα άλλαζε τους δομικούς όρους του παιχνιδιού. Η μπροσούρα της νΚΑ για το σύγχρονο πανεπιστήμιο είναι μία θετική συμβολή στην κατεύθυνση αυτή.

Πρώτον, είναι σημαντικό να αναγνωρισθεί ότι το πανεπιστήμιο – σαν θεσμός του καπιταλισμού – ακολουθεί και συμμετέχει στις αλλαγές σταδίων του τελευταίου. Η αναγνώριση ότι σήμερα έχουμε να κάνουμε με το Επιχειρηματικό Πανεπιστήμιο που αντιστοιχεί σε ένα νέο στάδιο του καπιταλισμού είναι κρίσιμο σημείο για να οργανωθεί τόσο το πρόγραμμα στόχων όσο και η πάλη απέναντι στο σύστημα. Η ελληνική Αριστερά ταλανίσθηκε για χρόνια από μυωπικές αντιλήψεις, όπως της αλήστου μνήμης Αλτουσεριανές απόψεις περί πανεπιστημίου απλά ιδεολογικού μηχανισμού που μαζί με παραπλήσιες αναρχίζουσες υπερεπεαναστατικές φωνασκίες περί «άρνησης του ρόλου» οδήγησαν σημαντικά τμήματα του κινηματος στην αποστράτευση. Επίσης, εμπόδισαν την διαμόρφωση ενός προγράμματος – και της αντίστοιχης συνδιακλιστικής οργάνωσης και πολιτικών – που να βλέπει την είσοδο της μισθωτής εργασίας στο πανεπιστήμιο.

Δεύτερον, είναι εξαιρετικά χρήσιμη η συζήτηση για τις σημαντικές ιδιαιτερότητες του ελληνικού Επιχειρηματικού Πανεπιστημίου. Το τελευταίο, χάρις στους αγώνες του φοιτητικού και πανεπιστημιακού κινήματος, έχει καθυστερήσει πολύ να προχωρήσει. Επίσης χαρακτηρίζεται από την ατομική επιχειρηματικοποίηση (δηλαδή ομάδες πανεπιστημιακών που συγκροτούν επιχειρηματικούς θύλακες στο εσωτερικό του) και μόνο πρόσφατα κινείται στην κατεύθυνση της συνολικής επιχειρηματικοποίησης (δηλαδή το ίδρυμα συνολικά να λειτουργεί με επιχειρηματικά κριτήρια και διαδικασίες).

Τρίτον, για την κομμουνιστική πρωτοπορεία, είναι κρίσιμο να συγκροτήσει και να υλοποιήσει ένα μεταβατικό πρόγραμμα στρατηγικής και τακτικής που να συνδέει τους αγώνες στο σήμερα με τον κομμουνιστικό ορίζοντα. Οι σχετικές ενότητες της μπροσούρας της νΚΑ συμβάλλουν θετικά στην κατεύθυνση αυτή.

Κλείνοντας, ορισμένες κριτικές επισημάνσεις. Στην ανάγνωση των αλλαγών στο σύγχρονο καπιταλισμό δεν πρέπει να παρασύρεται κανείς από πολυδιαφημισμένες αλλά πολλές φορές κενές περιεχομένου διακηρύξεις του συστήματος. Παραδείγματος χάριν, η 4η βιομηχανική επανάσταση είναι μία παλιά θεωρητική φούσκα. Καμία βιομηχανική επανάσταση δεν συνέβη χωρίς μία συνακόλουθη έκρηξη της παραγωγικότητας* πράγμα που κάθε άλλο συμβαίνει. Επίσης, η συνακόλουθη πεποίθηση περί πλήρους αυτοματοποίησης και εκτόπισης της εργασίας στις υπηρεσίες είναι εξίσου προβληματική. Κατ΄ αρχήν, η αυτοματοποίηση έχει εφαρμοσθεί περισσότερο στις υπηρεσίες. Επιπλέον, δεν μπορεί να υπάρξει καπιταλισμός χωρίς εργάτες (παρόλο ότι το σύστημα πάντα το ονειρεύεται).

Επιτροπή Πισσαρίδη – ΠΡΙΝ 25-26/7/2020

ΠΡΙΝ 25-26/7/2020

Επιτροπή Πισσαρίδη: Ξαναζεσταμένες συνταγές με κύριο πιάτο τους εργαζόμενους

Σταύρος Μαυρουδέας

 

Πριν μερικές ημέρες ο συστημικός τύπος πλημμύρισε από διθυραμβικές ανακοινώσεις για την τηλεδιάσκεψη μεταξύ κυβέρνησης και επιτροπής Πισσαρίδη. Η τελευταία συγκροτήθηκε με απόφαση της πρώτης για να εκπονήσει ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας μετά από πάνω από δέκα χρόνια βαθειάς κρίσης. Η σύνθεση της είναι η αναμενόμενη: βαθύτατα συντηρητικοί οικονομολόγοι, υποστηρικτές των Μνημονίων και στενά συνδεδεμένοι με επιχειρηματικά κέντρα (π.χ. ΣΕΒ).

Η τηλεδιάσκεψη και τα συνακόλουθα δελτία τύπου καταναλώθηκαν σε αλληλο-συγχαρητήρια ανάμεσα στην κυβέρνηση (που τα όρισε) και τα μέλη της επιτροπής ενώ πολύ λίγα πράγματα επί της ουσίας του ζητήματος (την κατάσταση της οικονομίας) ειπώθηκαν. Μάλιστα, η φαιδρότητα της υπόθεσης και το ότι έγινε απλά και μόνο για προπαγανδιστικούς λόγους φαίνεται από το ότι μέχρι τώρα δεν έχει δοθεί στην δημοσιότητα όχι το πλήρες κείμενο της έκθεσης αλλά ούτε καν η εκτενής περίληψη. Όμως, από τα δημοσιευθέντα σημεία εξάγονται σαφή συμπεράσματα για τον ρόλο της εν λόγω επιτροπής και τις κατευθυντήριες της.

Είναι απόδειξη της φαιδρότητας του ελληνικού καπιταλισμού και του πολιτικού υπηρετικού προσωπικού του το γεγονός ότι μέσα σ’ αυτή την δεκαετία κρίσης και υποβάθμισης στην διεθνή ιμπεριαλιστική πυραμίδα (και αφήνοντας στην άκρη τον πόνο και την μιζέρια του λαού που ελάχιστα τους απασχολεί) δεν έχει προβληματισθεί για τα βαθειά διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας – που οι ίδιοι δημιούργησαν και που την οδήγησαν στα σημερινά χάλια. Σε παλιότερες «ηρωικές» εποχές της ελληνικής αστικής τάξης, σε ανάλογες κρισιακές περιόδους είχαν πυροδοτηθεί σημαντικοί προβληματισμοί (π.χ. διαμάχη Βαρβαρέσου – Ζολώτα) σχετικά με τα διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας. Φυσικά, πάντα από την σκοπιά του κεφαλαίου και σε βάρος της εργασίας.

Αντιθέτως, στην εποχή μας η πρώτη αντίδραση του συστήματος ήταν να ρίξει την ευθύνη στην εργασία (υπερβολικές μισθολογικές αυξήσεις κλπ.). Όταν οι μισθοί καταβαραθρώθηκαν αλλά τα χάλια παρέμειναν οι αστικοί στρουθοκαμηλισμοί συνεχίστηκαν με ακόμη μεγαλύτερη επίθεση στην εργασία (επιδείνωση των εργασιακών σχέσεων, δημιουργία σιδερόφραχτου θεσμικού πλαισίου καταστολής των λαϊκών αντιδράσεων κλπ.). Το δε κεφάλαιο, ο βασικός υπαίτιος του προβλήματος, ενισχύθηκε άμεσα και έμμεσα από όλες τις μνημονιακές κυβερνήσεις. Βέβαια, η καχεκτική κατάσταση της οικονομίας παρέμεινε καθώς το ελληνικό κεφάλαιο έκανε αυτό που διαχρονικά γνωρίζει πολύ καλά: πήρε τις ενισχύσεις και απήλθε στο εξωτερικό.

Η επενδυτική απεργία του ελληνικού κεφαλαίου δεν οφείλεται στο δήθεν αντι-επιχειρηματικό θεσμικό πλαίσιο για το οποίο κλαυθμυρίζουν καπιταλιστές και συστημικά κόμματα. Το ελληνικό κεφάλαιο μια χαρά έκανε χρυσές δουλειές με αυτό το πλαίσιο, που άλλωστε αποτελούσε και μορφή συγκεκαλυμμένου προστατευτισμού έναντι των ξένων ανταγωνιστών του. Αντιθέτως προκύπτει από την γνώση των βαθειών διαρθρωτικών προβλημάτων της ελληνικής οικονομίας τα οποία είναι δημιούργημα του ίδιου του συστήματος και όχι κάποιας μυθικής «ελληνικής σοβιετίας» (λες και Καραμανλήδες, Παπανδρέου και Μητσοτάκηδες ήταν μέλη κάποιου κομμουνιστικού πολιτμπυρό). Ο μεσαίου επιπέδου ανάπτυξης ελληνικός καπιταλισμός (με αντίστοιχες υπο-ιμπεριαλιστικές δραστηριότητες) ταλανίζεται από τα κλασικά προβλήματα της πτωτικής τάσης της κερδοφορίας. Επιπλέον, ως καπιταλισμός δεύτερης γενεάς σέρνεται πίσω από τους πρωτεύοντες. Στη μεταδικτατορική περίοδο πρόβαλλε τη νέα εξίσου καταστροφική με τις προηγούμενες «Μεγάλη Ιδέα»: την αναβάθμιση του μέσω της ένταξης στην ευρωπαϊκή ιμπεριαλιστική ενοποίηση. Αυτή οδήγησε στην αποβιομηχάνιση, την απώλεια αυτόνομης οικονομικής πολιτικής και την δημιουργία μιάς οικονομίας υπηρεσιών απόλυτα εξαρτημένης από το εξωτερικό. Πρόκειται για την καταγέλαστη «ισχυρή Ελλάδα» του «καταλληλότερου» Σημίτη που ασμένως ακολούθησαν όλοι οι διάδοχοι του. Η παγκόσμια καπιταλιστική κρίση του 2008 και η επακολουθήσασα κρίση της ευρωζώνης (2010) καταρράκωσαν τον καραγκιοζ-μπερντε του ελληνικού καπιταλισμού ακριβώς λόγω αυτών των βαθιών διαρθρωτικών προβλημάτων του.

Και εδώ έρχεται η επιτροπή Πισσαρίδη. Κατ’ αρχήν η συντριπτική πλειοψηφία των μελών της ανήκει στο προσωπικό που ευθύνεται για προβληματικό παραγωγικό μοντέλο της ελληνικής οικονομίας. Γι’ αυτό άλλωστε δεν λέγεται και λέξη γι’ αυτό. Αντιθέτως, αναμασώνται προτάσεις-μπαλώματα που δεν αντιμετωπίζουν την καρδιά του προβλήματος. Άλλωστε έχουν προϋπάρξει στην έκθεση McKinley, σε μελέτες του ΣΕΒ και στους βασικούς στόχους του ΕΣΠΑ.

Αναμασάται η στρατηγική κατεύθυνση της μετατροπής της Ελλάδας σε εξαγωγική οικονομία. Ο στόχος αυτός υπάρχει στα τρία Μνημόνια και σήμερα, μετά από δέκα χρόνια και αναρίθμητες θεσμικές και άλλες αλλαγές, παραμένει άπιαστος. Η αποτυχία αυτή οφείλεται στο ότι μία οικονομία υπηρεσιών στην περιφέρεια της ευρωπαϊκής ενοποίησης δεν έχει αυτή την δυνατότητα. Οι ελληνικές εξαγωγές εξαρτώνεται ασφυκτικά από ανάλογες εισαγωγές με αποτέλεσμα το ισοζύγιο να παραμένει στάσιμο. Επίσης, το μισθολογικό κόστος είναι μικρό τμήμα του συνολικού κόστους και γι’ αυτό η καταβαράθρωση των μισθών δεν οδήγησε σε αύξηση εξαγωγών.

Αναμασόνται επίσης τα περί ψηφιοποίησης και περιβαλλοντικών πολιτικών όταν αυτά μικρή επίπτωση έχουν στην αύξηση της παραγωγικότητας. Ιδιαίτερα δε οι τελευταίες έχουν σημαντικά κόστη για την καταρρακωμένη ελληνική οικονομία.

Το κέντρο βάρους των προτάσεων είναι η ενίσχυση του κεφαλαίου. Ξεχωρίζουν η απαίτηση για ολιγοπωλιοποίηση της οικονομίας (λιγότερες και μεγαλύτερες επιχειρήσεις), περαιτέρω φοροαπαλλαγές (αύξηση αποσβέσεων κλπ.), κίνητρα για να ξαναληστευθούν λαϊκές αποταμιεύσεις στο χρηματιστήριο καθώς και η προνομιακή δικαστική μεταχείριση των επιχειρηματικών υποθέσεων. Επίσης, τα πανεπιστήμια και η εκπαίδευση εν γένει έχουν την τιμητική τους μέσω της απαίτησης για ακόμη μεγαλύτερη πρόσδεση στις απαιτήσεις της αγοράς.

Σαν φύλλο συκής προτείνονται κάποια δήθεν φιλε-εργατικά μέτρα (ενίσχυση άδειας μητρότητας και πατρότητας, μείωση φορολογικής επιβάρυνσης). Όμως αυτά κρύβουν αγκάθια. Εξώφθαλμη περίπτωση η εισαγωγή του κεφαλαιοποιητικού συστήματος στον δεύτερο πυλώνα κοινωνικής ασφάλισης.

Πρακτικά, από τα μέχρι σήμερα γνωστά η επιτροπή Πισσαρίδη είναι απλά μία από τα ίδια. Η μόνη χρήση της είναι για την ενίσχυση των κυβερνητικών και συστημικών παραμυθιών και για την δικαιολόγηση επιπρόσθετων ενισχύσεων στο κεφάλαιο και βαρών στην εργασία.

 

«Η ελληνική οικονομία και η κρίση του κορωναϊού», Στ.Μαυρουδέας – DOCUMENTO 12-7-2020

DOCUMENTO

Κυριακή, 12-7-2020

 

Η ελληνική οικονομία και η κρίση του κορωναϊού

 

Σταύρος Μαυρουδέας

* Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας

στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

 

Η επιδημία του COVID-19 πυροδοτεί μία βαθειά ύφεση της ελληνικής οικονομίας που θα φθάσει διψήφια ποσοστά το 2020. Συγκριτικά, από την κρίση του 2010 ποτέ η ετήσια ύφεση δεν ξεπέρασε το 10%. Η ύφεση αυτή κυοφορούνταν ήδη, παρά τις αντίθετες διαβεβαιώσεις όλων των κατά καιρούς κυβερνήσεων. Η ελληνική οικονομία είναι μια αποτυχημένη οικονομία. Από την ένταξή της στην ΕΕ, αποβιομηχανοποιήθηκε και έγινε οικονομία υπηρεσιών, εξαρτώμενη σε μεγάλο βαθμό από τον τουρισμό και την εσωτερική ζήτηση. Η παγκόσμια κρίση του 2008 και η επακόλουθη κρίση της ευρωζώνης του 2010 την έπληξαν καίρια.

Τα επιβληθέντα προγράμματα λιτότητας των ΕΕ-ΔΝΤ την εξασθένισαν περαιτέρω, αντί να επιδιορθώσουν τα διαρθρωτικά προβλήματα της. Δεν θα μπορούσε άλλωστε να γίνει αλλιώς καθώς τα περισσότερα διαρθρωτικά προβλήματα πηγάζουν από την ένταξη στην ΕΕ και φυσικά τα Μνημόνια ήρθαν για να διασφαλίσουν την παραμονή της χώρας στην ευρω-φυλακή. Η σταθεροποίηση που πέτυχαν από το 2015 είχε πήλινα πόδια καθώς η παραγωγική δομή της χώρας παραμένει προβληματική. Ενδεικτικά, παρά τους διθυράμβους περί ανάπτυξης τόσο της προηγούμενης όσο και της τωρινής κυβέρνησης, το πάγιο κεφάλαιο της ελληνικής οικονομίας μειώνεται συνεχώς για 9 έτη. Έτσι, ήδη από τα τέλη του 2019 φάνηκαν σημάδια επιβράδυνσης.

Η επιδημία του κοραναϊού επιδείνωσε αυτήν την κατάσταση  και πυροδότησε μια σοβαρή κρίση. Άλλωστε τα συνακόλουθα κλεισίματα οικονομικών δραστηριοτήτων πλήττουν ισχυρότερα οικονομίες υπηρεσιών (όπως η ελληνική) συγκριτικά με βιομηχανικές οικονομίες.

Τα στοιχεία επιβεβαιώνουν αυτή τη θλιβερή κατάσταση: -16% του ΑΕΠ κατά το πρώτο τρίμηνο του 2020, δηλαδή χωρίς τον Απρίλιο και τον Μάιο όταν το κλείσιμο δραστηριοτήτων ήταν σε πλήρη ισχύ. Οι προοπτικές είναι εξίσου δυσοίωνες. Η κυβέρνηση μέχρι τώρα μίλαγε για μικρή ύφεση και μόνο εσχάτως, και σαν το χειρότερο σενάριο, μηρυκάζει περί συρρίκνωσης του ΑΕΠ κατά -9,7%. Αυτή είναι καθαρή υποκρισία. Η συρρίκνωση θα είναι πολύ υψηλότερη από το 10%, αλλά η κυβέρνηση προσπαθεί να κάνει μασάζ στους αριθμούς για να αποφύγει τον πολιτικά ζημιογόνο διψήφιο αριθμό.

Εξίσου υποκριτικό είναι το σενάριο μιας γρήγορης ανάκαμψης (σχήματος V στην οικονομική ορολογία) το 2021. Οι οικονομίες υπηρεσιών δεν έχουν την ευελιξία να προβούν σε τέτοιες ανακάμψεις. Πόσο μάλλον εάν έχουν τα διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής. Συνεπώς, θα χρειαστεί πολύ περισσότερος χρόνος για ανάκαμψη της οικονομίας.

Μπροστά σε αυτή την ζοφερή κατάσταση η ελληνική ολιγαρχία στρουθοκαμηλίζει ως συνήθως. Η κυβέρνηση προσπαθεί να κερδίσει χρόνο και χώρο βασιζόμενη στην αντιπολιτευτική ανυπαρξία του ΣΥΡΙΖΑ (άλλωστε μοιράζονται την ίδια μνημονιακή οικονομική πολιτική και τις δεσμεύσεις της) και σε ξεροκόμματα από την ΕΕ. Η τελευταία υποχρεώθηκε να χαλαρώσει για εφέτος τους κανόνες λιτότητας και επίσης να φτιάξει ένα πρόγραμμα έκτακτης βοήθειας (που ακόμη η δομή και το μέγεθος του είναι αντικείμενο καυγάδων). Όμως, η βοήθεια αυτή θα είναι μικρότερη της διατυμπανιζόμενης, θα εκταμιευθεί αργά (από το 2021) και θα έχει όρους λιτότητας. Μετά το εφετινό δημοσιονομικό ξεχαρβάλωμα της ΕΕ δεν υπάρχει περίπτωση να μην παρθούν μέτρα για συμμάζεμα των δημοσιονομικών ισοζυγίων. Στην περίπτωση της Ελλάδας το πρόβλημα είναι εντονότερο δεδομένου ότι ο λόγος χρέους/ΑΕΠ θα ξεπεράσει το 200%.

Ταυτόχρονα, το κυβερνητικό πακέτο στήριξης της οικονομίας είναι περιορισμένο και λειτουργεί μόνο επιβραδυντικά. Επίσης αφορά κυρίως το κεφάλαιο ενώ τα μέτρα για την εργασία είναι περιορισμένα. Χαρακτηριστικά, η ανεργία αναμένεται να ξεπεράσει το 22%.

Η κυβέρνηση της ΝΔ – πιστή στην παράδοση όλων των προκατόχων της – προσπαθεί να κρύψει αυτή τη ζοφερή εικόνα από το λαό. Θα αποτύχει όπως οι προκάτοχοι της. Η ελληνική οικονομία και κοινωνία μπαίνει σε μια νέα περίοδο πόνου και κοινωνικής αναταραχής. Για την μεγάλη εργαζόμενη πλειοψηφία της χώρας ο μόνος ρεαλιστικός δρόμος είναι η απεμπλοκή από τα δεσμά των συστημικών κομμάτων, της ελληνικής ολιγαρχίας και των ξένων πατρώνων και η ανοικοδόμηση της χώρας με βάση τις λαϊκές ανάγκες.

 

The Political Economy of Modern Epidemics by S.Mavroudeas – MARXIST STUDIES, YORK UNIVERSITY

Marxist Studies in a Global and Asian Perspective (MSGAP) is a research initiative within the York Centre for Asian Research: https://ycar.apps01.yorku.ca/msgap/

Working Hypotheses for the Political Economy of Modern Epidemics

Working Hypotheses for the Political Economy of Modern Epidemics

By Stavros Mavroudeas

1. During the last 30 to 40 years, capitalism has become more and more prone to epidemics, in contrast to the prevailing belief that the advances in medicine and the creation of universal and developed health systems had put an end to such phenomena. Especially after 1975, we have the appearance of the ‘emerging epidemics’, i.e. dozens of new diseases, mainly due to viruses, with a frequency that has no analogue in history. These new epidemics are mainly zoonoses, i.e. animal viruses transmitted to humans.

2. The general explanation of this phenomenon lies in the Marxist thesis on the ‘metabolic gap’, that is, in the realistic argument that capitalism drastically worsens human-nature relations as it blindly promotes the commodification and exploitation of the latter, ignoring natural limitations and social consequences. This thesis does not imply accepting various outrageous ecological views on the return to nature and de-growth, which ignore the fact that (a) all human socio-economic systems intervene and metabolize nature and also that (b) this metabolism is necessary for ensuring even the basic survival of large sections of the human population. But it does mean that capitalism is uncontrollably expanding this metabolism as its central motive is the profitability of capital, which operates with a blind logic (‘après moi la deluge’: I do not care about the system’s survival so long as I get my profit).

3. But this general explanation does not suffice to explain this increase of epidemics during the last 30 to 40 years and needs to be supplemented with historical conjunctural determinations. We can reasonably identify the following factors. First, the uncontrolled growth of (otherwise necessary) industrial agriculture has led to the use of problematic hygienic methods that, however, enhance capitalist profitability and has already caused significant problems (e.g. salmonella). Secondly, due to the internationalization of capital (the so-called ‘globalization’), increasing competition internationally imposes the dominance of these production methods as they involve lower costs. Third, the uncontrolled growth of the capitalist agro-industrial complex dramatically limits virgin areas and brings humanity into contact with diseases and viruses that were previously restricted there and concerned small indigenous communities. The latter had either acquired relative immunity to them or the epidemics were limited to these communities and did not spread significantly. Fourth, the internationalization of capital with the proliferation of transport and communication routes between remote areas of the world facilitates the rapid transmission of epidemics throughout the world, while in the past was more limited and therefore more controllable. Fifth, the commodification of the use and consumption of exotic species enhances zoonotic diseases.

4. Most of these new epidemics (a) do not have strict class barriers but (b) have class asymmetric effects. They do not have strict class barriers because they are transmitted through consumer goods (in the diet) and social gathering and therefore classical methods of class segregation cannot be easily applied (e.g. ‘letting the plebeians die in their ghettos’). However, they have asymmetric effects as workers are more exposed to infections (e.g. ‘front-line workers’), have more unhealthy working and living conditions (e.g. buying cheaper and worse quality consumer products) and of course inferior health care.

5. The neoconservative capitalist restructuring of the past four decades weakened the public universal health systems as it has privatized (mostly indirectly) parts of them and their functions, reduced their funding and strengthened the private health sector. But the public universal health systems are only who can bear the large costs of treating the whole population during epidemic waves because this task is too expensive and non-profitable to be undertaken by the private health sector. That is why the latter, in the face of such epidemics, withdraws and remains only in ‘fillets» that promise significant profitability (extra profits), e.g. research in treatments, drugs and vaccines.

6. Dealing with any new epidemic—and until therapies and vaccines are found—requires restrictions on social and especially economic activities. These restrictions cause a recession or even a crisis in economic activity. This poses a crucial dilemma for capital: which curve to flatten? Meaning that it oscillates between dealing with the health crisis (which aggravates the economic crisis) or vice versa.

7. At the same time, however, capital treats this situation not only as a risk but also as an opportunity. In this way, it is experimenting more and more intensely with the creation of a ‘new’ economic and social normality that will strengthen its profitability and dominance.

8. At the social level, the ‘new normality’ means the imposition of ‘social distancing’ literally as a new dystopian way of life. However, it has a significant benefit for the capitalist system as it intensifies individualization and acts as a deterrent to collective popular mobilizations. Epidemic outbreaks produce mass social psychologies of anger and fear. The first leads to rebellion against the system that leaves society helpless. The second leads to submissiveness towards state power. For the Left, it is crucial to rely on the former and turn it from a blind emotion to a logical understanding (consciousness) and a program of struggle. At the same time, it must not underestimate the latter as there are objective health risks; but without accepting the dystopia of ‘social distancing’. This contradiction has a class dimension that is also manifested differently in countries with diverse levels of capitalist development. The working classes, under the threat of unemployment and poverty, often choose to return to work (even under the threat of an epidemic) in the face of ‘social distancing’: the dilemma of ‘dying of hunger or the virus?’. In contrast, middle-class strata with relative reserves of wealth and obsessions with the ‘quality of life’ become fanatical supporters of the most extreme forms of restriction of social and economic activities and even admirers of literally fascist control measures. Correspondingly, in developed capitalist economies, these layers are stronger and strongly influence developments. In contrast, in less developed capitalist economies (or in politically backward countries such as the United States), the working and popular strata are pushing for a return to work—as long as they have no political conscience to articulate their demands more fully and direct them against the capitalist system.

9. At the economic level, the ‘new regularity’ means extensive experiments with teleworking. The latter offers advantages but also poses problems for capital. Among the advantages are ability to limit and streamline production costs (particularly regarding wage and non-wage costs). Regarding wage, telework can lead to many categories of employees. Especially in the service sector and less in manufacturing, some jobs can be done through telework at home. Here two possible cases appear. In the first, tele-workers belong to the company but are paid lower wages. In the second, tele-workers may be formally independent and employed under a piecework pay system (a method of remuneration that increases surplus-value extraction). In both cases, there is a reduction in wage costs and savings in fixed capital costs. A consequence of all this experimentation is the rapid rise in unemployment (the augmentation of the reserve army of labour), resulting in further wage compression. The problems concern the ability to exercise managerial control and exert continuous pressure to increase productivity. Tele-work can cause difficulties in both these intertwined fields. In the case of piecework pay, the pressure to increase productivity can be facilitated by demanding higher production. But the downside is that there should be even a small increase in pay. In the case of typically waged tele-work productivity increases benefit more easily capital. But the exercise of managerial control is more difficult; and, thus, continuous productivity increases are more difficult to be achieved. That’s why management experiments extensively with cameras, recording operations, multiple teleconferences etc. However, all these processes of controlling and intensifying work require significant time loss and are also costly.

10. In contrast to these experiments by capital, the labour movement and the Left must demand the use of computer and telecommunications tools in order to reduce working time and increase work-sharing. Thus, instead of increasing, to reduce unemployment. At the same time, the use of these tools can only be helpful if they enhance human cooperation and interaction and, of course, help (instead of purging) human contact and collective processes.

————————————————–

This piece will appear as a commentary in the forthcoming issue of the Greek journal Marxism Textbooks.

Stavros Mavroudeas is Professor of Political Economy in the Department of Social Policy at Panteion University, Greece. (s.mavroudeas@panteion.gr)

 

https://www.researchgate.net/publication/341684298_Marxist_Studies_in_a_Global_and_Asian_Perspective_MSGAP_is_a_research_initiative_within_the_York_Centre_for_Asian_Working_Hypotheses_for_the_Political_Economy_of_Modern_Epidemics

 

Η έκθεση της Κομισιον και μία μπανανία – DOCUMENTO 24-5-2020

DOCUMENTO

24/5/2020

 

Η έκθεση της Κομισιον, ο εικονικός κόσμος του ευρωιερατείου

και μία μπανανία

Σταύρος Μαυρουδέας *

 

Δημοσιεύθηκε η έκθεση ενισχυμένης εποπτείας της Κομισιόν για την Ελλάδα. Όσον αφορά τις εκτιμήσεις της είναι εκτός τόπου και χρόνου καθώς η σημερινή διπλή (υγειονομική και οικονομική) κρίση έχει αλλάξει δραματικά τα δεδομένα. Χαρακτηριστικά, ανεδαφικές είναι οι προβλέψεις για βασικές παραμέτρους του μνημονιακού Προγράμματος Οικονομικής Προσαρμογής (ρυθμός μεγέθυνσης της ελληνικής οικονομίας, δημοσιονομικοί δείκτες, βιωσιμότητα χρέους κ.λ.π.) που καθορίζει πάντα την πορεία της χώρας. Το μόνο ενδιαφέρον είναι ότι χαϊδεύει λίγο τις κυβερνητικές προβλέψεις (προ κορωναϊού) για την μεγέθυνση αν και δεν ενστερνίζεται πλήρως την υπερβολική αισιοδοξία τους. Βέβαια, παραγνωρίζει την κάμψη του ρυθμού μεγέθυνσης ήδη πριν την διπλή σημερινή κρίση, θεωρεί ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα ενδυναμώνεται (αν και με αδυναμίες) ενώ είναι γνωστό ότι είναι ένας χάρτινος πύργος και βρίσκει το χρέος βιώσιμο όταν είναι προφανώς ότι δεν μειώθηκε ουσιαστικά. Επιπλέον, στα «ψιλά» της γράμματα κρύβει επώδυνες μνημονιακές ρυθμίσεις που εκκρεμούν (π.χ. κατάργηση προστασίας πρώτης κατοικίας, χειροτεύρευση του ασφαλιστικού συστήματος, διάλυση της ΔΕΗ). Μέσα στις σελίδες τεχνοκρατίζουσας ωραιοποίησης βρίσκει κανείς «διαμάντια» όπως την πρόβλεψη ότι το 2020 και 2021 η μεγέθυνση θα στηριχθεί (εκτός από την κατανάλωση) στις επενδύσεις* όταν ο σχηματισμός παγίου κεφαλαίου παραμένει εδώ και χρόνια ουσιαστικά στάσιμος σε χαμηλά επίπεδα. Συνοπτικά, η έκθεση είναι ένα ακόμη από τα γραφειοκρατικά κείμενα του ευρωιερατείου που έχουν ελάχιστη επιστημονική αξία και κυρίως δείχνουν πολιτικές ισορροπίες και στοχεύσεις.

Η εμφανής ανεδαφικότητα της έκθεσης δεν άφησε μεγάλα περιθώρια ψευδο-μονομαχίας μεταξύ ΝΔ και ΣΥΡΙΖΑ, με την πρώτη να επικαλείται τα εύσημα της ΕΕ για χρηστή οικονομική διαχείριση και τον δεύτερο να μηρυκάζει για το πραγματικό ύψος του προγράμματος αντιμετώπισης της διπλής κρίσης. Αυτή η αφασία των δύο βασικών κυβερνητικών ανταγωνιστών απορρέει από το γεγονός ότι ακολουθούν και οι δύο την ίδια οικονομική πολιτική, που υπαγορεύεται από το Πρόγραμμα Οικονομικής Προσαρμογής.

Απέναντι στην εικονική πραγματικότητα του ευρωιερατείου και τις σκιαμαχίες των εγχώριων ελίτ η οικονομική πραγματικότητα της χώρας παραμένει τραγική. Δέκα χρόνια μετά την κρίση του 2010, με επώδυνα μνημόνια και εν μέσω μίας νέας κρίσης με σημαντική και απότομη συρρίκνωση της οικονομίας η χώρα παραμένει μια μπανανία, δέσμια των ξένων πατρώνων και της ελληνικής ιεραρχίας. Τα βασικά διαρθρωτικά προβλήματα της (π.χ. η «μονοκαλλιέργεια» του τουρισμού που θα πληρωθεί ακριβά στην τρέχουσα κρίση) όχι μόνο δεν αντιμετωπίσθηκαν αλλά επιδεινώθηκαν. Ο λόγος είναι απλός: είναι δημιουργήματα της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Για να υπάρξει διέξοδος από αυτό τον φαύλο κύκλο πρέπει να σπάσει αυτό το κλουβί.

 

* Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο

 

«Η διπλή κρίση και η Αριστερά» – Σταύρος Μαυρουδέας ΠΡΙΝ 4-4-2020

ΠΡΙΝ

Νο. 1469

5/3/2020

 

Η διπλή κρίση και η Αριστερά

Σταύρος Μαυρουδέας

 

Η πανδημία δεν είναι το αίτιο αλλά η αφορμή της οικονομικής κρίσης

Η πανδημία του κοροναϊου συμβαδίζει με την ύφεση της οικονομίας. Τα χρηματιστήρια αλλά και η πραγματική οικονομία υποχωρούν δραματικά. Τα μέτρα περιορισμού δραστηριοτήτων για την αντιμετώπιση της πανδημίας επιτείνουν την ύφεση. Όλες οι προβλέψεις συντείνουν σε μία κρίση αντίστοιχη αυτής του 2007-8. Πρόκειται επομένως για μία διπλή κρίση: υγειονομική και οικονομική.

Η οικονομική Ορθοδοξία διατείνεται ότι η οικονομική κρίση προκαλείται από το εξωγενές τυχαίο συμβάν της υγειονομικής κρίσης. Δηλαδή, υποστηρίζουν ότι ο υγιής βηματισμός της παγκόσμια οικονομία (π.χ. το ΔΝΤ προέβλεπε αύξηση του ρυθμού μεγέθυνσης από 2.9% το 2019 σε 3.3%) διακόπτεται αναπάντεχα από την υγειονομική κρίση. Σημειωτέον, δεν είναι ο Νεοφιλελευθερισμός η σημερινή οικονομική Ορθοδοξία αλλά η Νέα Μακροοικονομική Συναίνεση, δηλαδή το μίγμα του δεξιού Νέου Κεϋνσιανισμού (πιθανότητα βραχυχρόνιων ανισορροπιών λόγω ανελαστικών παραγωγικών συντελεστών) και μετριοπαθούς Νεοφιλελευθερισμού (ορθολογικές προσδοκίες, μακροχρόνια τάση εξισορρόπησης των αγορών). Η Νέα Μακροοικονομική Συναίνεση δέχεται ότι οι βραχυχρόνιες ανισορροπίες απαιτούν ένα επιτελικό οικονομικό κράτος (σε αντίθεση με το παραδοσιακό Κεϋνσιανό παρεμβατικό κράτος αλλά και τη Νεοφιλελεύθερη απόσυρση του κράτους από την οικονομία). Στα πλαίσια αυτά αρχικά θεωρούσε αποτελεσματικότερη τη νομισματική πολιτική ενώ η δημοσιονομική πολιτική είχε απλά υποστηρικτικό ρόλο. Όμως σταδιακά, μετά την κρίση του 2007-8 και πλέον εμπρός στην επερχόμενη ύφεση, η τελευταία αναλαμβάνει τα ηνία. Επιπλέον, αντίθετα με τα Νεοφιλελεύθερα αναθέματα, αναγνωρίζει την ανάγκη ενεργούς και διακριτικής βιομηχανικής πολιτικής.

 

Αντίθετα με τους μυωπικούς Ορθόδοξους εξωγενείς και τυχαίους «μαύρους κύκνους», η Μαρξιστική Πολιτική Οικονομία επισημαίνει εύστοχα ότι η σημερινή πανδημία αποτελεί την αφορμή για την έκρηξη προϋπαρχόντων ενδογενών προβλημάτων της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Η κρίση του 2008 προκλήθηκε από την πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους και την συνακόλουθη υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου. Της κρίσης είχε προηγηθεί μία περίοδος τεχνητής οικονομικής ευφορίας που βασίσθηκε ιδιαίτερα στην λειτουργία του πλασματικού κεφαλαίου, δηλαδή στην υπερτιμημένη προεξόφληση στοιχημάτων σε μελλοντική υπεραξία. Η διάψευση των στοιχημάτων αυτών οδήγησε στην κρίση. Το καπιταλιστικό σύστημα προσπάθησε να την υπερβεί εγκαταλείποντας άρον-άρον το Νεοφιλελευθερισμό και προσφεύγοντας σε δεξιές Κεϋνσιανές παρεμβατικές πολιτικές μέσω χαλαρής νομισματικής και επεκτατικής δημοσιονομικής πολιτικής. Η δεύτερη περιορίσθηκε αισθητά μετά το ξεπέρασμα της κρίσης καθώς τα δημοσιονομικά ελλείμματα για την στήριξη της καπιταλιστικής κερδοφορίας είχαν εκτιναχθεί στα ύψη. Η χαλαρή νομισματική πολιτική συνεχίσθηκε μέχρι σήμερα με αποτέλεσμα να εξαντλήσει κάθε δυνατότητα της, καθώς τόσο η μείωση των επιτοκίων (ακόμη και σε αρνητικά επίπεδα) όσο και οι ανορθόδοξες νομισματικές πολιτικές (ποσοτική χαλάρωση κλπ.) να μην μπορούν να συνεισφέρουν περαιτέρω. Επιπλέον, ξανάρχισε η εκτεταμένη χρήση πλασματικού κεφαλαίου με την νομισματική υποστήριξη της από τις κεντρικές τράπεζες. Όμως ξανά η πραγματική οικονομία (δηλαδή το ποσοστό κέρδους που δεν ανέκαμψε αποφασιστικά) διέψευσε και το νέο αυτό στοίχημα. Ενδεικτικά, ο βιομηχανικός τομέας είχε μπει ήδη σε ύφεση αρκετά πριν το ξέσπασμα της πανδημίας. Η πανδημία αποτέλεσε την σπίθα που πυροδότησε όλα αυτά τα προϋπάρχοντα ενδογενή προβλήματα.

 

Το δίλημμα του καπιταλισμού: πανδημία ή οικονομική κρίση;

Ο συνδυασμός υγειονομικής και οικονομικής κρίσης βάζει σοβαρά διλήμματα για το σύστημα. Η αντιμετώπιση της πρώτης επιβάλλει την συρρίκνωση πολλών οικονομικών διαδικασιών, γεγονός που συνεπάγεται μείωση του παραγόμενου προϊόντος και της κερδοφορίας. Από την άλλη βέβαια, η εξάπλωση της πανδημίας οδηγεί όχι μόνο στην εξόντωση σημαντικού τμήματος του εργατικού δυναμικού (με ανάλογες οικονομικές επιπτώσεις) αλλά κινδυνεύει και η ίδια η αστική τάξη.

Την αντιθετική αυτή σχέση διαπιστώνουν πολλοί Ορθόδοξοι οικονομολόγοι: «η ομαλοποίηση της καμπύλης μόλυνσης οδηγεί αναπόφευκτα στην επιδείνωση της καμπύλης μακροοικονομικής ύφεσης».

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο η αστική πολιτική ταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο επιλογές. Η πολιτική Καταστολής αποσκοπεί στο σταμάτημα της επιδημίας με βασικά εργαλεία το εκτεταμένο κλείσιμο οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών δραστηριοτήτων (π.χ. κλεισίματα επιχειρήσεων και υπηρεσιών εκτός των απολύτως αναγκαίων, απαγόρευση κυκλοφορίας). Στην περίπτωση αυτή η επιδείνωση της οικονομικής κρίσης είναι μεγαλύτερη. Η πολιτική Απάλυνσης αποσκοπεί στο να κάνει ηπιότερη την εκδήλωση της επιδημίας με βασικά εργαλεία το στοχευμένο σταμάτημα συγκεκριμένων δραστηριοτήτων. Στην περίπτωση αυτή η επιδείνωση της οικονομικής κρίσης είναι μικρότερη.

Αρχικά, οι περισσότερες χώρες ακολούθησαν την δεύτερη. Όμως σύντομα τόσο μελέτες όσο και κυρίως η Ιταλική τραγωδία οδήγησαν στην εσπευσμένη υιοθέτηση της πρώτης. Μόνο κυρίως οι αγγλο-σαξωνικές χώρες (ΗΠΑ, ΗΒ) επέμειναν αν και πλέον τουλάχιστον το ΗΒ αλλάζει κατεύθυνση εμπρός στο ανθρώπινο κόστος της επιδημίας.

Όμως οι δεύτερες σκέψεις παραμένουν πάντα. Χαρακτηριστικά, ο Economist (2020) διατείνεται ότι «η πολιτική Απάλυνσης κοστίζει παρά πολλές ανθρώπινες ζωές ενώ η πολιτική Καταστολής μπορεί να είναι οικονομικά μη-βιώσιμη». Με τον τρόπο αυτό προετοιμάζει για την εναλλακτική: μπορεί σήμερα να είναι πολιτικά ανέφικτη πολιτική Απάλυνσης όμως αν το οικονομικό σύστημα κινδυνεύει να καταρρεύσει τότε δεν θα υπάρχει άλλη επιλογή.

 

Το τέλος του Νεοφιλελευθερισμού και η συνέχιση του νεοσυντηρητισμού με άλλα μέσα

Ο Νεοφιλελευθερισμός έχει αποτύχει παταγωδώς. Αύξησε μεν την εκμετάλλευση της εργασίας αλλά δεν μείωσε την υπερσυσσώρευση και δεν ανέταξε επαρκώς την κερδοφορία. Στον τομέα της υγείας η ιδιωτικοποίηση των δημόσιων συστημάτων (είτε άμεσα είτε έμμεσα κατακερματίζοντας τα και δημιουργώντας συνθήκες ανταγωνισμού μεταξύ των τμημάτων τους και ενισχύοντας τις συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα) τα έχει αδυνατίσει καίρια.

Η διαδοχή του από την σοσιαλ-φιλελεύθερη Νέα Μακροοικονομική Συναίνεση είναι εμφανής. Όχι μόνο ο κρατικός παρεμβατισμός επιστρέφει – με κέντρο βάρους πλέον τις επεκτατικές δημοσιονομικές πολιτικές – αλλά ήδη διατυπώνονται δι’ επισήμων χειλέων προτάσεις κρατικοποιήσεων (π.χ. στην Ιταλία για την Alitalia).

Δεύτερον, διαφαίνεται όμως και η αποτυχία της Νέας Μακροοικονομικής Συναίνεσης. Οι πολιτικές της απέτρεψαν την καταστροφή το 2007-8 αλλά δεν ανέταξαν τα δομικά προβλήματα του καπιταλισμού, τα οποία επανακάμπτουν με αφορμή την επιδημία. Επιπλέον, στον τομέα των πολιτικών υγείας ουσιαστικά δεν έδωσε κάποιο σημαντικό διαφορετικό δείγμα γραφής από τον προκάτοχο της και πρακτικά συνέχισε την πολιτική λιτότητας και άμεσης και έμμεσης ιδιωτικοποίησης του συστήματος υγείας.

Τρίτον, το ποιος θα το επωμισθεί το κόστος της αντιμετώπισης της διπλής κρίσης είναι το νέο σημαντικό πεδίο της ταξικής πάλης. Για το κεφάλαιο η διπλή κρίση αποτελεί κίνδυνο αλλά και ευκαιρία. Αποτελεί κίνδυνο γιατί απειλεί τις θεμελιώδεις λειτουργίες της καπιταλιστικής οικονομίας. Όμως αποτελεί και ευκαιρία καθώς το σύστημα πειραματίζεται με νέες μορφές εργασιακών σχέσεων και αμοιβών όπως η τηλε-εργασία (όπου αυτή εφικτή και αποτελεσματική χωρίς να μειώνει την παραγωγικότητα), η μείωση του μισθολογικού κόστους (με ευέλικτες μορφές απασχόλησης και μείωση των μισθών, με αμοιβή με το κομμάτι κλπ.) και η περαιτέρω απορρύθμιση της εργατικής νομοθεσίας.

Βραχυπρόθεσμα το οικονομικό κόστος της διπλής κρίσης περνά στο κράτος και συνεπώς μετακυλίεται άνισα και στις άλλες κοινωνικές τάξεις μέσω της φορολογίας. Όμως το μεγαλύτερο τμήμα των δημοσιονομικών και νομισματικών προγραμμάτων στήριξης πηγαίνει στο κεφάλαιο και μόνο ψιχία στην εργασία. Ενδεικτικά από το αμερικανικό πρόγραμμα των 2 τρις δολαρίων τα 2/3 πηγαίνουν σε καθαρές χρηματικές ενισχύσεις και δάνεια προς τις επιχειρήσεις και μόνο το 1/3 προς ενισχύσεις της εργασίας. Ανάλογη είναι και η διάρθρωση των ελληνικών προγραμμάτων. Ταυτόχρονα όμως φαλκιδεύεται η εργατική νομοθεσία ιδιαίτερα όσον αφορά τις απολύσεις. Στην ελληνική περίπτωση ήδη εγγράφηκε μείωση κατά 40.000 της απασχόλησης ενώ υπάρχει επίσης μαζική μετατροπή συμβάσεων πλήρους σε μερικής απασχόλησης. Ταυτόχρονα, οι νέες ρυθμίσεις δίνουν στην εργοδοσία το ελεύθερο για μονομερείς αλλαγές συμβάσεων (μείωση χρόνου εργασίας με αντίστοιχη μείωση μισθού κατά 50%) και αύξηση των απολύσεων. Τέλος, οι παλινωδίες για το δώρο του Πάσχα είναι εύγλωττες.

Μακροπρόθεσμα, το σύστημα κοιτάζει τι μπορεί να διατηρήσει από όλες αυτές τις έκτακτες ρυθμίσεις. Επιπλέον, δεδομένου ότι τα προγράμματα στήριξης βασίζονται σε αλματώδη αύξηση του δημόσιου χρέους, το κεφάλαιο κοιτάζει πως η αποπληρωμή του θα πέσει στις πλάτες της εργασίας. Αυτό προοιωνίζει αφενός μεγαλύτερη εντατικοποίηση της εργασίας (μέσω νέων μεθόδων) και συρρίκνωση των μισθών και αφετέρου μελλοντικές φοροεπιδρομές στα λαϊκά στρώματα.

 

Η Αριστερά απέναντι στη διπλή κρίση

Για τους κομμουνιστές, την Αριστερά και το εργατικό κίνημα η σημερινή συγκυρία θέτει σοβαρότατα ζητήματα προσανατολισμού. Κατ’ αρχήν, δεν πρέπει σήμερα να σιωπήσει ακολουθώντας πειθήνια τα συστημικά θέσφατα και να περιμένει το τέλος της λαίλαπας για να μιλήσει. Στη χώρα μας αυτού του είδους οι κρετινισμοί εκφράζονται από τον ΣΥΡΙΖΑ (σήμερα μέτωπο σωτηρίας, αύριο μέτωπο λογικής) και τις παραφυάδες του (σήμερα ακολουθούμε, μετά θα λογαριαστούμε). Οι λογικές αυτές όταν δεν είναι εκ του πονηρού τότε είναι απλά ανόητες. Στην ταξική πάλη ισχύει απαρέγκλιτα το ρητό ότι «από την αποχώρηση εκ του ταμείου ουδέν λάθος αναγνωρίζεται».

Πρώτον, απέναντι στην υγειονομική κρίση η απάντηση είναι ότι πρέπει να εφαρμοσθούν τα πιο δραστικά μέτρα ασχέτως του οικονομικού κόστους τους. Το κεφάλαιο εμπρός στην οικονομική κρίση έχει διακηρύξει ότι οι αστικές κυβερνήσεις πρέπει να κάνουν «οτιδήποτε χρειάζεται». Απέναντι όμως στην υγειονομική κρίση έχει πάντα δεύτερες σκέψεις. Η Αριστερά και το εργατικό κίνημα πρέπει να απαιτήσουν τον περιορισμό ή και το κλείσιμο όσων οικονομικών δραστηριοτήτων επιβάλλεται. Ταυτόχρονα, στις απαραίτητες οικονομικές δραστηριότητες πρέπει να τηρούνται τα αναγκαία μέτρα ασφαλείας.

Δεύτερον, το οικονομικό κόστος της διπλής κρίσης να το επωμισθεί το κεφάλαιο. Δικό του είναι το κοινωνικο-οικονομικό σύστημα. Σε αυτό πηγαίνει ο μεγάλος όγκος των προγραμμάτων στήριξης. Σε μεγάλο βαθμό οι σύγχρονες ασθένειες και επιδημίες έχουν και κοινωνικά αίτια που απορρέουν από την λειτουργία του. Επιπλέον, ιδιαίτερα κατά τις πρόσφατες δεκαετίες το μερίδιο των κερδών έχει αυξηθεί σημαντικά σε σχέση με το μερίδιο των μισθών στο συνολικό προϊόν. Συνεπώς την κρίση οφείλουν και μπορούν να πληρώσουν «οι έχοντες και κατέχοντες».

Τρίτον, η Αριστερά πρέπει να δει καθαρά ποιος είναι ο πραγματικός αντίπαλος. Οι αντι-Νεοφιλελεύθερες οιμωγές και οι γονυπετείς παρακλήσεις περί περισσότερου κράτους την υποβιβάζουν σε θεραπαινίδα ενδο-αστικών αντιθέσεων. Ο Νεοφιλελευθερισμός έχει πεθάνει και το αστικό κράτος – που ποτέ δεν έφυγε όσον αφορά τα καίρια ζητήματα – έχει ήδη επιστρέψει. Όμως η σημερινή σοσιαλ-φιλελεύθερη Ορθοδοξία απλά υπόσχεται κάποιες περισσότερες ασπιρίνες στους κοινωνικο-οικονομικούς καρκίνους που δημιουργεί το σύστημα. Είναι ο επιστρέφων κρατικός παρεμβατισμός που στηρίζει αφειδώς το κεφάλαιο και μετακυλίει τα βάρη στους εργαζόμενους. Και είναι οι κυρίαρχες σήμερα νεο-Κεϋνσιανές πολιτικές που αποτελούν το όχημα αυτής της αλλαγής. Απέναντι σε όλα αυτά η Αριστερά και το εργατικό κίνημα πρέπει να αγωνιστεί για βαθιές δομικές αλλαγές. Βασικοί τομείς της οικονομικής δραστηριότητας να απο-εμπορευματοποιηθούν και να οργανωθεί η παροχή των προϊόντων και των υπηρεσιών τους με βάση δημόσια και καθολικά συστήματα. Η περίπτωση της υγείας είναι η πιο χαρακτηριστική και στο επίκεντρο της σημερινής διπλής κρίσης. Η χρηματοδότηση των δημόσιων συστημάτων αυτών πρέπει να βασίζεται σε ισχυρά προοδευτικά συστήματα φορολογίας (δηλαδή με μεγάλη φορολογική κλιμάκωση όσο αυξάνουν τα εισοδήματα και με αντίστοιχη αυξημένη φορολογία των επιχειρηματικών κερδών και με σύλληψη της φοροδιαφυγής και φοροαποφυγής του κεφαλαίου).

Τέταρτον, η Αριστερά και το εργατικό κίνημα πρέπει να σταθούν αποφασιστικά ενάντια στη «νέα νέα κανονικότητα» που προσπαθεί να επιβάλλει το κεφάλαιο. Να αποτραπεί η φαλκίδευση της νομοθετικής προστασίας της εργασίας και να επεκταθεί η τελευταία περαιτέρω απέναντι στις αλλαγές των εργασιακών σχέσεων μέσω της τηλε-εργασίας και τις νέες μορφές ελέγχου και εντατικοποίησης της εργασίας που επιδιώκει να επιβάλλει το κεφάλαιο.

Πέμπτον, για την χώρα μας η σημερινή διπλή κρίση αναδεικνύει εντονότερα την ανάγκη αποδέσμευσης από την ΕΕ. Για πολλοστή φορά αποδεικνύεται ότι η λεγόμενη «ευρωπαϊκή αλληλεγγύη» είναι κουτόχορτο για αφελείς. Επίσης, τα ψιχία βοήθειας που προσδοκώνται εν μέσω κρίσης είναι ελάχιστα απέναντι τόσο στο κόστος αποπληρωμής τους στο μέλλον όσο και το δυνητικό κόστος από την απώλεια της ελευθερίας χάραξης οικονομικής πολιτικής με βάση τα συμφέροντα του λαού και του τόπου και όχι τα κελεύσματα των Βρυξελλών.

Τέλος, με αφορμή την αντιμετώπιση της πανδημίας έχουν επιβληθεί σοβαρότατους περιορισμούς σε πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα που πολλοί από αυτούς δεν δικαιολογούνται ιατρικά. Είναι σαφές ότι το σύστημα πειραματίζεται τόσο για την γενικότερη εφαρμογή τους όσο και για νέες μορφές ιδεολογικής χειραγώγησης της μεγάλης κοινωνικής πλειοψηφίας. Η Αριστερά και το εργατικό κίνημα πρέπει να αποκρούσουν αποφασιστικά τις προσπάθειες αυτές.

«Σε αυτόν τον πόλεμο ποιος είναι ο εχθρός μας;», Δήλωση πανεπιστημιακών, ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 7-8 Μαρτίου 2020

Κοινή δήλωση ελλήνων πανεπιστημιακών ενάντια στην πολεμοκάπηλη και εθνικιστική υστερία.

Η δήλωση δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών, στο φύλλο του Σαββατοκύριακου 7-8 Μαρτίου 2020

Σε αυτόν τον πόλεμο ποιος είναι ο εχθρός μας;

Τις τελευταίες μέρες γινόμαστε μάρτυρες μιας αχαλίνωτης ξενοφοβικής και ρατσιστικής υστερίας, υποκινούμενης από ευρύ φάσμα δεξιών, ακροδεξιών, φασιστικών δυνάμεων και συνεπικουρούμενης από τα κυρίαρχα μέσα μαζικής ενημέρωσης και εκπροσώπους της κυβέρνησης. Σε κλίμα εθνικιστικού παροξυσμού ο δημόσιος λόγος γεμίζει κατακλυσμιαία από πολεμικές ιαχές και δηλώσεις απανθρωπιάς που προσβάλλουν τις πλέον θεμελιώδεις ηθικές αξίες των ανθρώπων. Ακούσαμε ανείπωτες φράσεις μίσους να εκστομίζονται εναντίον γυναικών και παιδιών, εναντίον αδύναμων –από κάθε άποψη– ανθρώπων, χωρίς μέτρο και ντροπή!

Η οργανωμένη κλιμάκωση της ξενοφοβικής ψύχωσης επιχειρεί να καλλιεργήσει κλίμα πανικού, να παραλύσει κάθε λογική σκέψη, να πνίξει κάθε φωνή αλληλεγγύης, να μολύνει βαθύτατα μια κουρασμένη και ανασφαλή κοινωνία με το δηλητήριο του ακροδεξιού-φασιστικού μισανθρωπισμού. Οι εξελίξεις που βιώνουμε αποτελούν έξαρση των εδώ και πολύ καιρό συστηματικών προσπαθειών της εγγενώς ρατσιστικής Ακροδεξιάς να ηγεμονεύσει ιδεολογικά στην ελληνική κοινωνία, εκμεταλλευόμενη τα συσσωρευμένα οξύτατα προβλήματα που δημιούργησαν οι σκληρές μνημονιακές πολιτικές όλων των διαχειριστών της κρατικής εξουσίας.

Απέναντι στα παραληρήματα του ακροδεξιού λόγου, δηλώνουμε εμφατικά: Το πρόβλημα του ελληνικού λαού δεν ήταν ποτέ οι πρόσφυγες! Δεν ήταν οι πρόσφυγες που προκάλεσαν την παγκόσμια καπιταλιστική κρίση! Δεν ήταν αυτοί που σε παγκόσμια κλίμακα –βεβαίως και στην Ελλάδα– οδήγησαν χιλιάδες επιχειρήσεις στο κλείσιμο και εκατομμύρια εργαζόμενους στην ανεργία! Δεν ήταν οι πρόσφυγες που υποχρέωσαν τα κράτη να ληστέψουν τους φορολογούμενους για να σώσουν τις τράπεζες, αυτά τα επιτελικά κέντρα του παγκόσμιου καπιταλισμού! Δεν ήταν οι πρόσφυγες, αλλά η αλαζονική και αδίστακτη ολιγαρχία του πλούτου, που όλα τα χρόνια της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης συνέχιζε να αυξάνει τα κέρδη της σε βάρος του μεγαλύτερου μέρους των ανθρώπων του πλανήτη! Δεν ήταν οι πρόσφυγες αυτοί που οδήγησαν τον ελληνικό λαό στο σφαγείο των μνημονίων, στη μαζική ανεργία και φτώχεια! Δεν ήταν οι πρόσφυγες που οδήγησαν κατά χιλιάδες τα παιδιά του ελληνικού λαού στη μετανάστευση! Δεν είναι οι πρόσφυγες, τέλος, οι θύτες του παγκοσμίως κυρίαρχου καπιταλιστικού συστήματος, του θεμελιωμένου στην εκμετάλλευση των ανθρώπων του μόχθου, τον αχαλίνωτο ανταγωνισμό, την αποξένωση και τον πόλεμο.

Οι πρόσφυγες, όπως και οι μετανάστες, είναι –και αυτοί– θύματα αυτού του συστήματος! Ενός συστήματος ταξικού πολέμου των πλουσίων εναντίον των φτωχών! Επιπλέον, είναι αυτοί που βιώνουν σε μέγιστο βαθμό τις καταστροφικές συνέπειες που έχει για την ανθρωπότητα η ανεμπόδιστη λειτουργία του συστήματος αυτού. Είναι τα θύματα των επεμβάσεων και των πολέμων που διεξάγει η κυρίαρχη ιμπεριαλιστική Δύση –οι ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ και η Ευρωπαϊκή Ενωση– προκειμένου να διατηρήσει και να διευρύνει την κυριαρχία της. Ας μην ξεχνάμε ότι οργανικό μέρος των ευρωατλαντικών οικονομικών, πολιτικών και στρατιωτικών δομών είναι και η Ελλάδα. Στο πλαίσιο συμμετοχής της σε αυτές τις δομές, η ελληνική ολιγαρχία προωθεί επιθετικά τα συμφέροντά της στη χώρα και διεθνώς. Οι πρόσφυγες και οι μετανάστες είναι τα θύματα του παγκόσμιου οικονομικού πολέμου που διεξάγουν οι μονοπωλιακοί κολοσσοί των ιμπεριαλιστικών κρατών εναντίον των παραγωγικών δυνάμεων των ασθενέστερων χωρών του πλανήτη, προκαλώντας αλλά και ανακυκλώνοντας την υπανάπτυξη και τη φτώχεια τους.

Ο ακροδεξιός όμως λόγος, οργανωμένα και συστηματικά, στην Ελλάδα και παντού, επιλέγει να ενοχοποιεί τους πρόσφυγες. Στρέφει την οργή τμημάτων της κοινωνίας εναντίον τους, αποστρέφοντας το βλέμμα από τους πραγματικούς ενόχους, τις δυνάμεις του πολέμου (ΗΠΑ, ΝΑΤΟ, Ευρωπαϊκή Ενωση), τις ολιγαρχίες του πλούτου και τους πολιτικούς υπηρέτες τους. Η ξενοφοβική στοχοποίηση των προσφύγων σπέρνει διχόνοια μεταξύ των λαών, υπονομεύει και καταστρέφει την κοινωνική αλληλεγγύη, το αρχέγονο όπλο των όπου γης κατατρεγμένων και καταπιεσμένων εναντίον των καταπιεστών και των εκμεταλλευτών τους.

Μπροστά στην επιδημία ξενοφοβίας και ρατσισμού, δηλώνουμε ότι δεν είναι εχθροί μας οι πρόσφυγες και οι μετανάστες και ότι δεν πολεμούμε εναντίον τους! Δεν πολεμούμε εναντίον των αδύναμων, των κατατρεγμένων και εξαθλιωμένων του κόσμου αυτού! Εχθροί μας είναι οι δυνάμεις του πολέμου, οι ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ και η Ευρωπαϊκή Ενωση, η ολιγαρχία του πλούτου σε Ελλάδα και Τουρκία και οι πολιτικοί υπηρέτες της! Εχθροί μας είναι οι κάθε λογής πατριδοκάπηλοι και πολεμοκάπηλοι, οι φασίστες και οι ρατσιστές, οι έμποροι του μισανθρωπισμού!

Απέναντι σε ένα σύστημα που συνθλίβει ολόκληρους λαούς, που κονιορτοποιεί τις ζωές τους και παράγει καθημερινά «περιττούς» ανθρώπους αγωνιζόμαστε για τη μαχητική αλληλεγγύη των λαών ενάντια στους κοινούς εχθρούς τους, για μια κοινωνία συντροφικότητας και ανθρωπιάς!


Οι υπογραφές των πανεπιστημιακών

  • Αγγελάτου Ρόνη,  ομότιμη καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Πατρών
  • Αϊδίνης Θανάσης, καθηγητής, ΑΠΘ
  • Αλβανούδη Αγγελική, διδάσκουσα στο ΑΠΘ
  • Αρκολάκης Μανόλης, ΣΕΠ, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο
  • Βελισσαρίου Σίσσυ, καθηγήτρια, ΕΚΠΑ
  • Γαγανάκης Κώστας, αναπληρωτής καθηγητής, ΕΚΠΑ
  • Γεροτζιάφας Γρηγόρης, καθηγητής, Sorbonne Université
  • Γεωργούλας Στράτος, καθηγητής, Πανεπιστήμιο Αιγαίου
  • Γιώτη Λαμπρίνα, επίκουρη καθηγήτρια, ΑΠΘ
  • Γουβιάς Διονύσης, αναπληρωτής καθηγητής, Πανεπιστήμιο Αιγαίου
  • Γούναρη Παναγιώτα, καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης
  • Γραμμένος Θεοφάνης, επίκουρος καθηγητής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας
  • Γρόλλιος Γιώργος, καθηγητής ΑΠΘ
  • Γρύλλια Στέλλα, λεκτόρισσα, Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης
  • Γρύλλιας Κωνσταντίνος, επίκουρος καθηγητής, Katholieke Universiteit Leuven,
  • Δαμίγος Δημήτρης, καθηγητής, ΕΜΠ
  • Δαλάκογλου Δημήτρης, καθηγητής, Vrije Universiteit Amsterdam
  • Δεσλή Δέσποινα, αναπληρώτρια καθηγήτρια, ΑΠΘ
  • Δαφέρμος Μανώλης, αναπληρωτής καθηγητής, Πανεπιστήμιο Κρήτης
  • Ζαρκάδης Γιάννης, καθηγητής, Πανεπιστήμιο Πατρών
  • Δημουλάς Κώστας, αναπληρωτής καθηγητής, Πάντειο
  • Ζαχαρόπουλος Νίκος, λέκτορας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου
  • Ζορμπαλά Τίνα, επίκουρη καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Αιγαίου
  • Ηλιόπουλος Δημήτρης, Πανεπιστήμιο  Πατρών
  • Ιωαννίδου Αλεξάνδρα, αναπληρώτρια καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας
  • Καλλέργης Δημήτρης, λέκτορας, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής
  • Καλιαμπάκος Δημήτρης, καθηγητής, ΕΜΠ
  • Καλτσώνης Δημήτρης, αναπληρωτής καθηγητής, Πάντειο
  • Καραγιάννη Γιώτα, αναπληρώτρια καθηγήτρια, ΑΠΘ
  • Καρακάντζα Ευφημία, αναπληρώτρια καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Πατρών
  • Καρανδρέας Νίκος, ομότιμος καθηγητής, ΕΚΠΑ
  • Κάργας Γιώργος, αναπληρωτής καθηγητής, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών
  • Κατσιαμπούρα Γιάννα, διδάσκουσα στο ΑΠΘ
  • Κιουπκιολής Αλέξανδρος, επίκουρος καθηγητής, ΑΠΘ
  • Κουγιουμουτζάκη Φωτεινή, λεκτόρισσα, ΑΠΘ
  • Κουζής Γιάννης, καθηγητής, Πάντειο
  • Κουκουτσάκη Αφροδίτη, Πάντειο
  • Κουσουρής Δημήτρης, επίκουρος καθηγητής επί θητεία, Πανεπιστήμιο Βιέννης
  • Κωσταγιόλας Πέτρος, επίκουρος καθηγητής, Ιόνιο Πανεπιστήμιο
  • Λαμπροπούλου Δήμητρα, επίκουρη καθηγήτρια, ΕΚΠΑ
  • Λαπαβίτσας Κώστας, καθηγητής, Πανεπιστήμιο Λονδίνου
  • Λουκής Χασιώτης, αναπληρωτής καθηγητής, ΑΠΘ
  • Μαΐστρος Γιάννης, επίκουρος καθηγητής, ΕΜΠ
  • Μαρκέτος Σπύρος, επίκουρος καθηγητής, ΑΠΘ
  • Μαυρίδης Ηρακλής, επίκουρος καθηγητής, Πάντειο
  • Μαυρουδέας Σταύρος, καθηγητής, Πάντειο Πανεπιστήμιο
  • Μηλιός Γιάννης, ομότιμος καθηγητής, ΕΜΠ
  • Μιχαλοπούλου Ελένη, senior lecturer, University of Liverpool
  • Μιχελιουδάκης Δημήτρης, επίκουρος καθηγητής, ΑΠΘ
  • Μπένος Αλέξης, καθηγητής, ΑΠΘ
  • Μπίμπου Αννα, καθηγήτρια, ΑΠΘ
  • Μπόκαρης Θέμης, αναπληρωτής καθηγητής, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
  • Μπουγιούκος Κώστας, επίκουρος καθηγητής, Université de Paris
  • Νικονάνου Νίκη, αναπληρώτρια καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας
  • Παπαδάκη Πολυξένη, αναπληρώτρια καθηγήτρια, Πάντειο
  • Παπαδημητρίου Φωτεινή, αναπληρώτρια καθηγήτρια, ΑΠΘ
  • Παπαθεοδώρου Χρίστος,  καθηγητής,  Πάντειο
  • Παραδείση Μαρία, αναπληρώτρια καθηγήτρια, Πάντειο
  • Πατέλης Δημήτρης, αναπληρωτής καθηγητής, Πολυτεχνείο Κρήτης
  • Παυλίδης Περικλής, αναπληρωτής καθηγητής, ΑΠΘ
  • Παυλόπουλος Δημήτρης, αναπληρωτής καθηγητής, Vrije Universiteit Amsterdam
  • Πολίτης Τάκης, αναπληρωτής καθηγητής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας
  • Ποταμιάνος Νίκος, ιστορικός, Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών (Ρέθυμνο)
  • Ρούσης Γιώργος, ομότιμος καθηγητής, Πάντειο Πανεπιστήμιο
  • Σάμαρης Νικόλαος, Πανεπιστήμιο Πατρών
  • Σαμπανίκου Εύη, καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Αιγαίου
  • Σαρηγιάννης Μαρίνος, ιστορικός, Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών (Ρέθυμνο)
  • Σειρηνίδου Βάσω, επίκουρη καθηγήτρια, ΕΚΠΑ
  • Σερντεδάκις Νίκος, αναπληρωτής καθηγητής, Πανεπιστήμιο Κρήτης
  • Σκορδούλης Κώστας, καθηγητής, ΕΚΠΑ
  • Σουβατζή Στυλιανή, ΣΕΠ, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο
  • Σπαθής Γεράσιμος, ομότιμος καθηγητής, ΕΜΠ
  • Σταματόπουλος Δημήτρης, καθηγητής, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας
  • Στουραΐτης Γιάννης, επίκουρος καθηγητής, Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου
  • Στραβελάκης Νίκος, διδάσκων στο ΕΚΠΑ
  • Σουβλής Γιώργος, διδάσκων στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
  • Σωτήρης Παναγιώτης, ΣΕΠ, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο
  • Τουλούμη Γιώτα, καθηγήτρια, ΕΚΠΑ
  • Τουρτούρας Χρήστος, επίκουρος καθηγητής, ΑΠΘ
  • Τριμπέρης Γιώργος, ομότιμος καθηγητής, ΕΚΠΑ
  • Τύμπας Αριστοτέλης, καθηγητής, ΕΚΠΑ
  • Χρύσης Αλέξανδρος, καθηγητής, Πάντειο
  • Χρυσοχόου Ξένια, καθηγήτρια, Πάντειο
  • Ψημμένος Ιορδάνης, καθηγητής, Πάντειο
  • Ωρμπακε Βέμουντ, επίκουρος καθηγητής, ΑΠΘ

https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/234237_se-ayton-ton-polemo-poios-einai-o-ehthros-mas

 

Η συμβολή του Ένγκελς στον Μαρξισμό και η προσπάθεια να τεθεί σε αντιπαράθεση με τον Μαρξ – ΠΡΙΝ 29/2/2020

ΠΡΙΝ

29 Φεβρουαρίου – 1 Μαρτίου 2020

Νο.1464

 

Η συμβολή του Ένγκελς στον Μαρξισμό και η προσπάθεια να τεθεί σε αντιπαράθεση με τον Μαρξ

 

Σταύρος Μαυρουδέας

Μια σύντομη βιογραφία

To 2020 είναι η διακοσιοστή επέτειος από τη γέννηση του Φρ.Ένγκελς, συνιδρυτή της Mαρξιστικής παράδοσης. Προερχόταν από αστική οικογένεια με επιχειρήσεις στη Γερμανία και την Αγγλία. Σαν νεολαίος ακολούθησε την ριζοσπαστικοποίηση της γερμανικής φοιτητικής νεολαίας εκείνης της εποχής που, αν και προερχόταν από την αστική τάξη, ήταν βαθιά απογοητευμένη από την αποτυχία των αστικών δημοκρατικών επαναστάσεων στη τότε κατακερματισμένη Γερμανία. Αυτές οι επαναστάσεις για μια δημοκρατική κοινωνία ξεκινούσαν από την αστική τάξη που όμως εμπρός στην στρατιωτική απειλή σύντομα συμβιβαζόταν αφήνοντας τις λαϊκές τάξεις να πολεμήσουν μέχρι το πικρό τέλος. Ένα σημαντικό τμήμα της φοιτητικής νεολαίας – ανάμεσα τους οι Μαρξ και Ένγκελς – αμφισβήτησε την προοδευτικότητα της αστικής τάξης και αναζήτησε τον χειραφετητή της ανθρώπινης κοινωνίας στις λιγότερο μορφωμένες αλλά πιο αγωνιστικές λαϊκές τάξεις.

Ο Ένγκελς πρωτο-συναντήθηκε με τον Μαρξ το 1842, αλλά η διαχρονική φιλία και η επιστημονική και πολιτική συνεργασία τους ξεκίνησε το 1844. Είχε γίνει κομμουνιστής πριν από τον Μαρξ, με τον τελευταίο να ακολουθεί σύντομα. Συνέγραψαν το 1847 το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος. Συμμετείχε στις επαναστατικές εξεγέρσεις του 1849 στη Γερμανία και πολέμησε με ένα από τα καλύτερα επαναστατικά στρατιωτικά αποσπάσματα.

Μετά την ήττα των εξεγέρσεων επέστρεψε το 1850 στο Μάντσεστερ στην οικογενειακή επιχείρηση κλωστοϋφαντουργίας και είχε κυριολεκτικά μία «διπλή» ζωή: αφενός, ως διευθυντής εργοστασίου και αφετέρου ως κοινωνικός επαναστάτης. Την ίδια περίοδο ο Μαρξ εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο και η συνεργασία τους εντατικοποιήθηκε. Μεταξύ τους υπήρχε ένας συστηματικός καταμερισμός εργασίας, όπου ο Ένγκελς πρωταγωνίστησε κυρίως στις πολιτικές δραστηριότητες ενώ ο Μαρξ επικεντρώθηκε στη θεωρητική ανάλυση. Αυτό δεν μειώνει το θεωρητικό ανάστημα του Ένγκελς, καθώς συμμετείχε ενεργά στη διαμόρφωση της Μαρξιστικής θεωρίας με τις δικές του συνεισφορές, την συν-συγγραφή έργων με τον Μαρξ και, πάνω απ’ όλα, με την τεράστια γνώση του για τις πραγματικές λειτουργίες της καπιταλιστικής οικονομίας. Όταν ο Ένγκελς τελικά αποχώρησε από τις επιχειρηματικές δραστηριότητες το 1870, μετακόμισε κοντά στο Μαρξ στο Λονδίνο και η συνεργασία τους εντατικοποιήθηκε περαιτέρω.

Μετά τον θάνατο του Μάρξ το 1883, ο Ένγκελς ανέλαβε το ηράκλειο εγχείρημα του να επεξεργαστεί το αδημοσίευτο έργο του Μαρξ και ιδιαίτερα τον δεύτερο και τον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου. Επιπλέον, προώθησε δραστήρια τον Μαρξισμό και την δημιουργία επαναστατικών εργατικών κομμάτων.

 

Η συμβολή του Ένγκελς στη Μαρξιστική Πολιτική Οικονομία

Η θεωρητική συνεισφορά του Ένγκελς καλύπτει πολλά πεδία. Ωστόσο, συνήθως παραμελείται η συμβολή του στην Πολιτική Οικονομία.

Το πρώτο οικονομικό έργο του, τα Περιγράμματα μιας Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας, ώθησε τον Μαρξ στην Πολιτική Οικονομία. Σε αυτό προσφέρει μια κριτική ανάλυση της Θεωρίας της Αξίας της Κλασικής Πολιτικής Οικονομίας και μελετά τους οικονομικούς κύκλους, την τάση συγκέντρωσης και συγκέντρωσης του κεφαλαίου, το ρόλο της κερδοσκοπίας και την εγγενή τάση του καπιταλισμού να δημιουργεί πλεονάζον εργατικό δυναμικό («εφεδρικό στρατό εργασίας»). Τέλος, επισημαίνει τον αναποτελεσματικό χαρακτήρα του καπιταλισμού και την ανωτερότητα μιας σχεδιασμένης οικονομίας.

Στην Κατάστασή της Εργατικής Τάξης στην Αγγλία διερευνά κρίσιμα ζητήματα που αργότερα αποτέλεσαν τη ραχοκοκαλιά των Μαρξιστικών Οικονομικών της Εργασίας (αγορά εργασίας, προσδιορισμός μισθών και ανεργίας, διαδικασία εκβιομηχάνισης και τεχνικής αλλαγής). Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο τονισμός του κοινωνικού προσδιορισμού της αξίας της εργασιακής δύναμης (σε αντίθεση με τον Ρικαρδιανό απλά φυσικό προσδιορισμό της) και συνεπώς η διατηρησιμότητα των εργατικών κατακτήσεων. Στο θέμα αυτό επανέρχεται στο Στεγαστικό Ζήτημα.

Στο Anti-Duhring αφιερώνει ένα ολόκληρο τμήμα για την Πολιτική Οικονομία όπου αναλύει την επιστημονική μεθοδολογία, την θεωρία της υπεραξίας και την θεωρία της γαιοπροσόδου. Υπογραμμίζει δικαίως ότι η θεωρία της υπεραξίας (και φυσικά η υποκείμενη της Εργασιακή Θεωρία της Αξίας – ΕΘΑ) και ο Νόμος της Πτωτικής Τάσης του Ποσοστού Κέρδους (ΠΤΠΚ) αποτελούν τις βασικές αρχές της μαρξιστικής οικονομικής ανάλυσης και τον κορμό της διαφοροποίησης της από την Κλασική Πολιτική Οικονομία. Ένα συνήθως παραμελημένο πολύτιμο στοιχείο της συνεισφοράς του Ένγκελς στην Πολιτική Οικονομία είναι η επισήμανση από μέρους του της επίδρασης που έχει ο χρόνος περιστροφής του κεφαλαίου στην κερδοφορία. Με βάση τις βαθιές του γνώσεις για τις καπιταλιστικές επιχειρήσεις, επισημαίνει ότι είναι ένας αντεπιδρών παράγοντας στην πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους. Αυτό είναι ένα ζήτημα που παραμένει μέχρι σήμερα ανεπαρκώς διερευνημένο στη Μαρξιστική οικονομική ανάλυση.

Όμως, η σημαντικότερη συμβολή του Ένγκελς στη Μαρξιστική Πολιτική Οικονομία είναι το ηράκλειο κατόρθωμα του να εξομαλύνει τα σημειωματάρια του Μαρξ και να τα διαμορφώσει στον δεύτερο και τρίτο τόμο του Κεφαλαίου. Αυτό δεν απαιτούσε έναν σχολαστικό φιλολογικό επιμελητή αλλά έναν πολύ ικανό πολιτικό οικονομολόγο με βαθιά γνώση των ζητημάτων που διαπραγματευόταν. Ο Ένγκελς ήταν σε θέση να επιτύχει σε αυτό όχι μόνο επειδή είχε αυτή την ποιότητα, αλλά και επειδή ήταν «σάρκα και αίμα» της σκέψης του Μαρξ. Η οικονομική ανάλυση του Μαρξ δεν θα ήταν τόσο ισχυρή χωρίς την πολύ στενή αλληλεπίδραση και την συνύπαρξη με την βαθιά γνώση του Ένγκελς σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας του καπιταλισμού και τις δικές του ισχυρές ικανότητες οικονομικής ανάλυσης.

 

 

Σχετικά με τις προσπάθειες αντιπαράθεσης του Ένγκελς στον Μαρξ

 

Συχνά ο Ένγκελς έχει υποστεί επιθέσεις κατηγορούμενος ότι παραμόρφωσε την σκέψη του Μαρξ. Το κοινό έδαφος τους είναι ότι έκανε τον Μαρξισμό μια πολιτική και θεωρητική δύναμη, προκαλώντας την οργή εχθρών αλλά αμφίβολων «φίλων», που προτιμούν τον Μαρξισμό σαν άμορφη «κριτική» προσέγγιση χωρίς πολιτική παρέμβαση.

Οι πρώτες σοβαρές επιθέσεις εκδηλώθηκαν στις δεκαετίες του 1970 και του 1980 και επικεντρώθηκαν σε φιλοσοφικά και μεθοδολογικά ζητήματα. Ο Ένγκελς κατηγορήθηκε ότι παραμόρφωσε την διαλεκτική του Μαρξ μετατρέποντας την σε μια μηχανιστικά αντικειμενική μέθοδο και ότι προσπάθησε να φυλακίσει το ελεύθερο κριτικό πνεύμα του Μαρξ στο κλουβί ενός τυποποιημένου «συστήματος» (π.χ. McLellan, Carver). Αυτή η επίθεση είχε μερικές φορές μια υπερ-αριστερή χροιά, καθώς εκθείαζε την υποτιθέμενη απροσδιοριστία της ταξικής πάλης σε αντίθεση με τους αυστηρούς νόμους κίνησης της. Στην αντιπαράθεση που ακολούθησε αποδείχθηκε ότι, παρά ορισμένες μικρές διαφορές, ο Ένγκελς ήταν σύμφωνος με τον Μαρξ.

Το δεύτερο κύμα επιθέσεων εκδηλώθηκε από την δεκαετία του 1990 και επικεντρώθηκε στην Πολιτική Οικονομία. Βασικός πολιορκητικός κριός είναι η λεγόμενη «Νέα Ανάγνωση» (ΝΑ) και η συμπόρευση της με τους Σραφφιανούς. Η Γερμανική ΝΑ αντιτίθεται στην υποτιθέμενη ακαμψία της κλασικής Μαρξιστικής θεωρίας. Υποστηρίζει ότι ο Μαρξ είχε μία «νομισματική θεωρία της αξίας» (δηλαδή άμεση ταύτιση αξίας και χρήματος), όταν ο τελευταίος είχε ρητά επικρίνει αυτή την εσφαλμένη αντίληψη του Φράνκλιν. Επίσης, η ΝΑ αρνείται ότι το κράτος είναι όργανο της αστικής τάξης και υποστηρίζει ότι, παρόλο ότι υποστηρίζει τον καπιταλισμό, έχει σημαντικούς βαθμούς αυτονομίας. Έτσι καταλήγει στη ρεφορμιστική πολιτική. Τέλος, αμφισβητεί τον επαναστατικό χαρακτήρα της εργατικής τάξης. Ο Σραφφιανισμός απορρίπτει την ΕΘΑ και την ΠΤΠΚ και, όταν δεν απορρίπτει τον Μαρξισμό, επιδιώκει να τον αφομοιώσει μέσα στον νεο- Ρικαρδιανισμό. Πολιτικά απεχθάνεται την αυτοτελή οργάνωση και δράση της εργατικής τάξης και προτάσσει την υπαγωγή της σε ρεφορμιστικές Κεϋνσιανές πολιτικές.

 

Το βασικό εργαλείο της επίθεσης αυτής είναι ο έλεγχος της έκδοσης των έργων του Μαρξ και του Ένγκελς (MEGA), μετά την κατάρρευση της Σοβ. Ένωσης, από γερμανικά ιδρύματα σοσιαλδημοκρατικής επιρροής (με κρατική χρηματοδότηση). Ο βασικός ισχυρισμός αυτού του δεύτερου κύματος επιθέσεων είναι ότι ο Ένγκελς παραμόρφωσε το Κεφάλαιο κάνοντας αδικαιολόγητες παρεμβάσεις και παρουσιάζοντας το ως ένα ολοκληρωμένο έργο, ενώ πρόκειται απλώς για ένα ελλιπές και αντιφατικό ερευνητικό σχεδίασμα. Ιδιαίτερα, η επίθεση αυτή επικεντρώνεται στην αμφισβήτηση του ότι ο Μαρξ έχει μία γενική θεωρία της οικονομικής κρίσης με βάση την ΠΤΠΚ. Η τελευταία αποδίδεται από τους νέους αντι-Ενγκελσιονιστές σε παραποιήσεις του Ένγκελς καθώς διατείνονται ότι ο Μαρξ στα χειρόγραφα του τρίτου τόμου του Κεφαλαίου εμφανίζεται να είχε αμφιβολίες και να είναι ουσιαστικά αγνωστικιστής.

Το κύριο μέτωπο τους είναι στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου, αν και ολόκληρο το Κεφάλαιο υφίσταται την επίθεση τους ως αντιφατικό και μη-δυνάμενο να ολοκληρωθεί λόγω αντιφάσεων πόνημα. Βέβαια, δεν μπορούν να κατηγορήσουν τον Ένγκελς για πλαστογράφηση του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου, καθώς αυτό δημοσιεύθηκε από τον ίδιο τον Μαρξ. Βέβαια, δυστυχώς γι’ αυτούς, ένα μεγάλο τμήμα των θέσεων που συγκεντρώνουν την οργή τους (π.χ. ΕΘΑ, Θεωρία Χρήματος, ΠΤΠΚ) είναι ήδη σαφώς διατυπωμένες στον πρώτο τόμο. Επομένως, η κύρια προσπάθειά τους είναι να εισάγουν μια σφήνα μεταξύ του πρώτου και του τρίτου τόμου του Κεφαλαίου, υποστηρίζοντας ότι ο Μαρξ είχε ανασκευάσει τις απόψεις του για τα ζητήματα αυτά κατά την συγγραφή του τρίτου τόμου και ότι ο Ένγκελς το απέκρυψε.

Ο M.Heincrich, εξέχων εκπρόσωπος της ΝΑ, υποστηρίζει ότι η παρέμβαση του Ένγκελς παραμόρφωσε το κείμενο του Μαρξ, παρουσιάζοντάς το ως συνεκτικό έργο, ενώ ήταν ένα ανολοκλήρωτο αλλά και μη-ολοκληρώσιμο έργο: η σκέψη του Μαρξ ήταν «πολύ πιο αμφίθυμη και πολύ λιγότερο ανεπτυγμένη», «είναι αμφίβολο αν τα υλικά ήταν διαθέσιμα για την ολοκλήρωση του Κεφαλαίου». Υπονοεί ακόμη και δόλιες προθέσεις, υποστηρίζοντας ότι ο Ένγκελς «δεν έδειξε με κανέναν τρόπο όλες τις παρεμβολές και αλλαγές που έκανε» στον τρίτο τόμο. Ως απόδειξη επικαλείται τους Vollgraf & Jungnickel. Μια προσεκτική εξέταση των αποδείξεών τους δείχνει ότι είναι αβάσιμοι φιλολογικοί σχολαστικισμοί με ουσιαστική άγνοια των αναλυόμενων οικονομικών ζητημάτων. Οι Vygodskii & Naron τους επέκριναν ευστοχότατα για το ότι δεν κατανοούν τον ιστορικό χαρακτήρα του Κεφαλαίου και ότι ουσιαστικά προσπαθούν, χωρίς να έχουν τα προσόντα, να υποκαταστήσουν τον Ένγκελς ως «σύγχρονοι» εκδότες του Κεφαλαίου.

Στα αναλυτικά θέματα, η κύρια εστίασή του δεύτερου αυτού κύματος αντι-Ενγκελσιονιστών είναι στη θεωρία των κρίσεων. Ο Heinrich προβάλλει το σόφισμα ότι μετά το 1865 «Παρόλο ότι ο Μαρξ δεν έκανε πλέον ρητή αναφορά στον« νόμο της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους», μια ισχυρή απόδειξη υποδηλώνει ότι ο Μαρξ δεν υποστήριζε πλέον αυτόν τον νόμο» . Η απόδειξη αυτή είναι ένα σημείο του τρίτου τόμου όπου ο Μαρξ εξετάζει αποκλίσεις μεταξύ της αξιακής (ΑΣΚ) και της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου (ΟΣΚ). Αυτό είναι ένα μελετημένο ζήτημα στην Μαρξιστική ανάλυση (Saad-Filho), που ο Heinrich αγνοεί επιδεικτικά. Όμως η ΠΤΠΚ του Μαρξ στηρίζεται στην ΟΣΚ.

Το επόμενο θεωρητικό ζήτημα που είναι η θεωρία του πιστωτικού συστήματος, όπου δηλώνει ότι ανακάλυψε προφανείς αποδείξεις Ενγκελσιανής παραποίησης του Μαρξ. Υποστηρίζει ότι ο Μαρξ δεν την συζητά στο επίπεδο υψηλής αφαίρεσης του Κεφαλαίου, αλλά σε χαμηλότερο επίπεδο που συνδέεται με ορισμένους ιστορικώς ειδικούς θεσμικούς παράγοντες. Υποστηρίζει μάλιστα ότι για τον Μαρξ «δεν μπορεί να υπάρξει μια γενική θεωρία πίστης». Στη συνέχεια, κατηγορεί τον Ένγκελς ότι παρουσίασε το ερευνητικό υλικό που βρήκε στο χειρόγραφο του Μαρξ ως γενική θεωρία. Αυτό είναι ένα εντελώς αβάσιμο επιχείρημα. Πρώτον, η ανάλυση της πίστης αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της θεωρίας του χρήματος. Και η θεωρία του χρήματος του Μαρξ είναι ένα οργανικό μέρος της ανάλυσης του Κεφαλαίου. Δεύτερον, η ανάλυση του Μαρξ προχωρά από το αφηρημένο προς το συγκεκριμένο. Κατά συνέπεια, η ανάλυσή του για την πίστη ακολουθεί την ίδια διαδρομή και δεν μπορεί να υποβιβαστεί σε κάποιο ενδιάμεσο επίπεδο.

Οι Σραφφιανοί συνεπικουρούν τη ΝΑ, αν και υποτίθεται ότι έχουν αντίθετες απόψεις για την θεωρία της αξίας. Ο H.Kurz, εξέχουσα προσωπικότητα του Σραφφιανισμού, επαινεί τα MEGA γιατί παρουσιάζουν τον Μαρξ ως «αναγεννησιακό άνθρωπο και homo universalis» παρά ως πολιτικό ακτιβιστή. Κατηγορεί τον Ένγκελς ότι «δεν ήταν, τουλάχιστον όχι εντελώς, ο αθώος εκδότης όπως αυτός ισχυρίσθηκε, αν και υπάρχει λόγος να υποθέσουμε ότι αισθάνθηκε ότι ήταν». Θρηνεί γιατί τα MEGA δεν βρήκαν καμία υπαναχώρηση του Μαρξ από την ΕΘΑ (αν και ο διαβόητα επιπόλαιος D.Harvey έχει βιαστεί να δηλώσει κάτι τέτοιο). Όμως εκστασιάζεται όσον αφορά την ΠΤΠΚ, όπου ενστερνίζεται πρόθυμα όλους τους ισχυρισμούς της ΝΑ. Τα συμπεράσματά του είναι αποκαλυπτικά πολιτικά. Με βάση την αποδιάρθρωση του Μαρξισμού από τα MEGA καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο Μαρξ είχε επιφυλάξεις σχετικά με το αναπόφευκτο του σοσιαλισμού».

 

Αντιπαλεύουν την αυτοτελή πολιτική δράση του προλεταριάτου

Για τους αντι-Ενγκελσιονιστές που προσπαθούν να προβληθούν ως οι πραγματικοί διερμηνείς της σκέψης του Μαρξ, η ιστορία δεν αφήνει περιθώρια. Η στενή προσωπική σχέση του Μαρξ και του Ένγκελς, ο κοινός τρόπος σκέψης, ο καταμερισμός της εργασίας (τόσο θεωρητικός όσο και πολιτικός) είναι πέρα από κάθε αμφισβήτηση.

Ο λόγος που ο Ένγκελς προσελκύει τόσο μίσος είναι ότι συστηματοποίησε τον Μαρξισμό ως θεωρητικό σύστημα και τον μεταμόρφωσε σε ένα μαζικό πολιτικό κίνημα. Άλλωστε οι σύγχρονοι αντι-Ενγκελσιονιστές προτιμούν να μην έχει δημοσιευθεί το Κεφάλαιο: «είναι ένα ατελές και μη-δυνάμενο να ολοκληρωθεί έργο». Γι’ αυτόν τον λόγο, προσπαθούν να απεικονίσουν τον Μαρξ ως «φιλελεύθερο στοχαστή» (Carver) σε αντίθεση με τον «ύπουλο» κομμουνιστή Ένγκελς. Είναι αλήθεια ότι ο Ένγκελς έγινε κομμουνιστής πριν από τον Μαρξ. Είναι εξίσου αλήθεια ότι ο Μαρξ και ο Ένγκελς είναι συνιδρυτές του Μαρξισμού και του κομμουνιστικού κινήματος. Αυτός ο δεσμός δεν μπορεί να καταλυθεί, παρά τις «φιλότιμες» προσπάθειες των αντι-Ενγκελσιονιστών.