Category Archives: Άρθρα σε εφημερίδες – Newspaper articles

The DIMITRA plan and the financial and the political alchemies of G.Varoufakis

The DIMITRA plan and the financial

and political alchemies of G. Varoufakis

S.Mavroudeas * & Th. Chatzirafailidis **

*Professor of Political Economy, Department of Social Policy, Panteion University

** PhD candidate , Department of Economics, UoA

1. Verbal saviors in times of crisis

It is common, in times of crisis, the appearance of ‘saviors’ promising to suffering popular masses salvation through imaginative plans that will reform the system and improve their bad living standards. Behind the vociferous ‘anti -systemic’ cries of these ‘saviors’ hide more or less obvious compromises with the system. They mix radical with conservative notions, science with imagination and invent various ‘magical’ solutions that are unrealistic and, at the same time, do not offend the core of the capitalist system. They usually rally middle-bourgeois and petty-bourgeois strata who fear their proletarianization by capital but also tremble at clashing with it. At the same time they seek to dominate the working class and prevent it from moving towards more radical and left directions. If they succeed in this, then they redeem it with capital in exchange for avoiding their proletarianization.

A classic example from the history of Marxism is the clash of K.Marx and F.Engels with the anarcho-liberal palinades of P.Proudhon . Unsurprisingly, the latter proposed unrealistic scenarios for public banks and credit unions with zero interest rates. The issue of the financial system is almost always prominent in such big-mouthed pseudo-anti-systemic schemes. The strata of small entrepreneurship always fear and envy – especially in times of crisis – the privileged relationship and access of big capital to the financial system, which translates into their own weakness. That is why the denunciation of ‘bankers’ (along with convenient racist definitions) is almost always a basic tool of proto -fascist formations. At the same time, the exploitation of labor by capital remains unassailable since small entrepreneurship exploits labor* and in fact often more savagely than the big capital. On the other hand, the denunciation of the ‘bankers blends nicely also with the reform plan of Keynesianism, The latter calls for a constraint on financial rentiers for the benefit of the industrial capitalists. Of course, in this case as well, the exploitation of labor by capital remains unchallenged and a ‘human’ capitalism is simply sought.

G.Varoufakis and his personal political party is a typical example of a modern pseudo-anti-systemic savior. In fact, during the current election period, he managed to place himself at the center of the generally boring mainstream debate with his infamous DIMITRA project. In this, of course, he was helped by the systemic mass media themselves, who, while burying in silence the truly subversive political and economic views, took care to give him the best ‘negative’ advertisement.

The DIMITRA plan itself is a collection of proposals without any substantial coherence, an electoral firework to garner votes only. But, despite this, it is worth analyzing its political-economic dimensions for two reasons. Firstly, because they are rather repetitive axes of supposedly ‘radical’ ‘savior’ plans. And, secondly, because Marxists delve in depth even on the most ridiculous proposals in order to unmask them in front of the toiling masses. Their goal, of course, is not to participate in the mainstream debates where systemic charlatans trivialize every essential issue. The goal of Marxists is to generate a meaningful discussion with the ‘underworld’ of workers, intellectuals and youth who are thirsty for real answers to burning problems.

In this vein, this paper will analyze (a) the theoretical pillars of the Varoufakis’ proposals and (b) the practical dimension of the DIMITRA project.

2. Here the pea, there is the pea, where is the pea …

or the search for theory in Varoufakis’ shell game

Prima vista it is indeed difficult to identify a coherent analytical basis behind the various Varoufakian pronouncements. They are always publicity fireworks with small nuggets of scientific concepts which are usually sloppy. In general, a Keynesian perspective pervades all of them, which, however, is often mixed with very diverse arguments.

Regarding the DIMITRA project, an idea of any theoretical determinants is given by the Varoufakis’ article «Let the Banks Burn» first published on Project Syndicate. In this text, Varoufakis blamed regulators for the recent banking turmoil, in contrast to Keynesian views criticizing the deregulation of the financial system. In fact, he accuses them of ‘poisoning the money of the West’ (sic!). It is worth mentioning in passim that the most hardline Neoliberal views support something similar by demanding – as early as the 2007/8 crisis – that the banks be allowed to fail (that is to bankrupt).

Varoufakis begins his article by maintaining that today’s banking crisis is different from the one that took place in 2007/8 onwards. While the latter was a result of the greed of banks and rating agencies that profiteered and failed to comply with regulations, the former was due to the two-speed pro-banker government policy implemented from 2008 onwards, which on the one hand provided cheap money to bankers, while with the other hand it imposed harsh austerity on the rest of the economy. As a solution, he proposes to ‘shake up’ the current exploitative banking system and replace it with a healthy one, in which the Central Bank will have a dominant role.

Three main issues emerge from this analysis (?).

First, Varoufakis argues that the current turmoil in the financial system is a purely monetary phenomenon and has nothing to do with real accumulation. This is a frivolous point of view that is explicitly in line with the fallacious theory of financialization . The latter argues that there is now a new capitalism dominated by money capital, while the old one was dominated by industrial capital. In this new capitalism money capital does not only derive its profits through the redistribution of surplus value (which expropriates industrial capital from labour). But, additionally and more importantly, the money capital usuriously exploits society as a whole (that is, both labor and the other fractions of capital). Therefore, as a process of exploitation, the misappropriation of surplus value takes second place and the first role is assumed by usury. Based on this incorrect theory of financialization the main problem in the ‘new’ capitalism is not the exploitation of labor by capital but the exploitation of ‘us all’ (!!!) – according to Varoufakis’ recent fellow traveler C.Lapavitsa – from the financial system.

Second, in this analysis the ‘new’ capitalism consists of three classes (bankers, industrialists, workers) instead of two (capitalists, workers). This implicit class analysis coincides with Keynes’ latent class analysis and is of course dramatically removed from both Marxism and capitalist reality. For Keynes, capitalism is at risk from the strengthening of the bankers who do not make productive investments and moreover deprive industrialists of resources. The best the workers can do is to help the industrialists constrain the bankers. Only in this way can they hope for better wages. Characteristically, G.Varoufakis argues that the class of ‘creditors and banks’ tightens the noose around the neck of society as a whole.

Third, Varoufakis touches – en passant as usual – the question of the theory of interest. He argues that central banks with their policies have now made it impossible for a single nominal equilibrium interest rate to prevail that would ensure the balance between the demand and supply of money and prevent bank failures’.

The first two issues have already been addressed in a previous article («Destroying creative ambiguity so we can change the world» – BEFORE 8-4-2023 ). Below we will deal with the third issue (i.e. the theory of the interest rate) and we will show the analytical alchemies of Varoufakis .


Theories of interest

There are three main approaches in economic thought as far as the determination of the interest rate is concerned. First, we shall analyze the two and most important bourgeois theories of interest rate, and then we will separately present the relevant theory of Marx. As it will be argued below, this distinction is made not only for reasons of presentation, but most importantly for reasons of scientific substance.

The first bourgeois theory of interest is the Neoclassical Loanable Funds Theory (LFT). Its central idea spins around the existence of a natural rate of interest. This means that the market rate tends to approach the former in the long run. Thus, the burden of adjustment ‘falls’ on the market rate whenever savings diverge from investments. In more detail, when investments exceed savings and the market interest rate is lower than the natural, the former increases until it equals the latter, in order to bring the equalization of savings with investments. The inverse adjustment mechanism takes place when investment falls short of saving, so that in the end the economy always ends up in a state of equilibrium.

But what determines the natural rate of interest in LFT? Neoclassical economics define the rate of interest as the reward for abstaining from consumption and analyze it as a real variable. Simultaneously, in the neoclassical framework, interest rate is perceived as a rate of return, which does not differ in any way from the rest of the market rates. It follows that the natural interest rate is determined by the real forces of the economy and specifically by the neoclassical Marginal Efficiency of Capital (MEC). Additionally, the former is equated with the latter, according to the Neoclassical theory of perfect competition, in which all the rates of return in the market are assumed to be equal. Some versions of neoclassical economics argue that this equation is only achieved in the long run (Walras’ Law), while some more dogmatic versions of it argue that it takes place regardless of the time horizon (Say’s Law).

The second bourgeois theory of interest rate was formulated by Keynes, who defined the latter as the reward for individuals’ abstinence from liquidity (rather than consumption). Keynes claimed that the rate of interest is a monetary variable and not a real one, which is determined in the money market through the interaction of the supply of and the demand for money. Although there are various objections regarding the exogeneity of money in Keynesian theory, the prevailing opinion in literature up to this date, is that in the ‘Liquidity Preference Theory (LPT)’, money supply is exogenously determined by the Central Bank, whilst money demand depends positively on income and negatively on the nominal interest rate.

Therefore, in contrast to the neoclassical LFT, Keynes gave emphasis to the nominal rather than the real rate of interest. Although the ‘General Theory’ refers to the concept of the natural rate that is prevailing under conditions of full employment, Keynes underlined that the equilibrium between the supply of and the demand for money, is more likely to be the exception rather than the rule in the capitalist system and that it can be achieved only through active state intervention. In the Keynesian framework, this is relevant for all markets.

Hence, Keynes believed that free markets cannot guarantee the automatic equilibration of the MEC with the nominal interest rate. It is worth noting that one of Keynes’ most important arguments in the ‘General Theory’, was that it is the MEC that depends on the nominal rate of interest and not the other way around. Therefore, even if we accept that MEC is the Keynesian version of the rate of profit (something that we will discuss further below), Keynes reversed the neoclassical arrow of causality by placing the monetary sector at the starting point of his scheme rather than the real economy.

The third main theory of interest rate determination was developed by Marx in the third volume of Capital. One of the fundamental differences between Marxist Political Economy and Economics is that only the former uses the Labor Theory of Value (LTV) as its main analytical and theoretical tool. Although superficially the LTV seems to be concerned only with the determination of commodity prices in the sphere of production, the truth is that it is the basis upon which the Marxist monetary analysis is based as a whole.

In recent years there has been an intense debate among Marxist economists about the existence (or not) of a natural rate of interest in Marx’s analysis. On the one hand, Shaikh argues that the rate of interest is the price of production of the banking sector and that it is equated with the general rate of profit in a cross-industry level, while on the other hand, Fine claims that the concept of the natural rate of interest is nowhere to be found in the analysis of Marx and that the banking rate of profit tends to diverge from the general one, mainly due to certain peculiarities of the banking sector, such as its barriers of entry.

Although such a complex issue cannot be solved only in one paragraph, it seems that both approaches are right, although only partially. To begin with, Fine seems to be right about the following: in the Marxian analysis, the rate of interest depends solely on the supply of and the demand for Loanable Money Capital (LMC). Accordingly, since the LMC is not a commodity, it follows logically that the natural interest rate is not compatible with the Marxian Theory. However, this does not necessarily mean that the banking rate of profit is systematically diverging from the general profit rate. Especially if this is grounded on the banking’s sector barriers of entry, it is probably a weak argument, as it seems that similar (and perhaps even stronger) barriers of entry can be found in other sectors too. Primarily, it is problematic to set a natural price for an economic category that is determined purely by the forces of competition and not by the hours of socially necessary abstract labor.

Finally, Marx considered that the arrow of causality begins from the real economy and ends up with money, and not the other way around. In Marxist Political Economy, interest is a part of the total surplus value. The latter is created in the sphere of production. Hence, the upper limit of the rate of interest is given by the upper limit of the surplus value, namely, by the general rate of profit. Regarding its lowest point, and while theoretically it equals to zero, most of the times it is a positive number that depends on the power relations within the capitalist class and the institutional context.

The differences between Marxian and bourgeois theories of interest

The crucial difference between Marx’s analysis and the bourgeois theories of interest is that Marx did not accept the concept of the natural interest rate. Essentially, the only real disagreement between Keynes and the Neoclassical school of thought, is that while the latter perceives equilibrium as the natural state of the economy, the former claimed that it is only a possibility that rarely becomes a reality without an active government intervention, due to the inherent instability of markets. Thus, the concept of the natural rate of interest also exists in the ‘General Theory’, but it prevails only as an exception rather than the rule.

At first sight, Marx’s approach appears to have something in common with LFT, as both correctly identified that the arrow of causality begins in the real economy and ends up with money. However, at a closer look, one would spot the following difference between them: neoclassical money is a veil that functions simply as a medium of exchange. Thus, in the neoclassical scheme, monetary variables are passively adjusted to the real ones, without having the slightest effect on them. For Marx this was not the case, as money, especially since it functions as capital, cannot be neutral. Even though Marx recognized money’s certain degrees of freedom, at the same time he did not change his opinion about the primacy of the sphere of production within a capitalist economy. If someone omits that, he could easily fall into the theory of financialization.

However, the main discrepancy between the LFT and the Marxist theory of interest rate, is that in the former, the source of loanable capital derives from the economy’s stock of savings. On the contrary, Marx believed that loanable money capital consists of idle money that is consciously hoarded in the productive circuit by the capitalists (for various reasons), and it is channeled subsequently to the banks, or to the stock market. Whilst savings are expressing real wealth, idle money is just money stock that is not being used in the circuit of capital.

The essence behind this seemingly insignificant difference is that only Marx recognized that hoarding is one of the main functions of money. Additionally, he argued that it may be responsible for the mismatch between total sales and purchases and, as a result, for the breakdown of Say’s law. As opposed to that, neoclassical economics choose not to deal with hoarding. This makes perfect sense, considering that the neoclassical school (as well as Classical Political Economy) accepts Say’s Law, staying loyal to its dogmatic perception about the self-regulating markets. Obviously, hoarding as well as any other source of instability have no place in a theoretical scheme in which equilibrium is equally important as is the Koran for Muslims and the Bible for Christians.

Regarding the differences between Marx and Keynes, as it has already been stated, the latter believed that the arrow of causality starts from the monetary sector and ends up with the real economy. Furthermore, even if we accept that MEC is the most representative Keynesian indicator of profitability, it does not depend upon fundamentals, i.e., on the structural costs, the total surplus value and productivity (as the Marxian rate of profit argues), but it is based on the expectations about future demand. It is therefore a qualitatively different variable related to the Marxian rate of profit.

If we logically extend Keynes’ abovementioned argument, it will drive us to the conclusion that a capitalist economy could permanently operate in conditions of high profitability, as long as the regulatory authorities prevent the demand from falling through a low interest rate. This perception is problematic both theoretically and empirically. In the aspect of theory, it is problematic because if the solution was so obvious, the authorities would have already implemented it, in order to avoid the periodical and systematic crises of profitability. As far as the facts are concerned, it is equally problematic because in the recent crisis of 2007-08 the demand was quite high and so the basic problem was not there.

The argument that the monetary sector determines the rate of accumulation, although it reappeared in Keynes in a more disguised form, had already made its first appearance in Marx’s era. Specifically, Marx criticized this view in Capital and defined it as ‘The Fetichism of Money’. This idea has revived recently, this time as the theory of financialization. However, the injection of extra money in a fundamentally weak economy is untenable, as much as DEPON is for a patient who suffers from cerebral insufficiency. In the same way that DEPON cannot solve but simply shifts the patient’s problem, the money is not able to cure a structurally unhealthy economy. Even if the authorities would decrease the interest rate, or even if they would print a vast amount of money, the investments will not recover when the profitability of the system is low. Besides, the authorities had already tried both solutions and the results were not satisfying. The most recent example was the quantitative easing. In fact, a few months ago, Varoufakis – amidst his incredible palinades – was quick to characterize quantitative easing as the new progressive monetary policy par excellence ( ). Today, he is actually denouncing it again as it is one of the basic elements of the policy ‘that poisoned the money of the West’.

Finally, in contrast to Keynes who argued that the interest rate is determined by the supply of and the demand for money, Marx claimed  that it is determined by the supply of and the demand for LMC. At this point, two completely different theories of money collide. Although both Marxist theory of money and LPT accept that banks manage and lend money, the money primarily functions as capital only for Marx. This is the reason why Marx perceived banks as authentic capitalist enterprises which are mainly involved in lending processes to make profits, while Keynes was unable to transcend the neoclassical view of banks as passive intermediaries that simply provide cash to individuals. Even the Keynesian demand for money for speculative reasons differs significantly from the Marxian function of money as capital.

The theory of interest in the article ‘Let the Banks Burn’

Since the necessary theoretical framework has been set, it is now possible to answer our initial question.

According to the analysis of the previous section, the view that an equilibrium interest rate exists in the money market has Keynesian origins. We recall here that for Keynes, the rate of interest is a monetary variable which is determined in the money market by the interaction of the supply of and the demand for liquidity. However, there is the following subtle difference: while Keynes believed that the disequilibrium in money market is almost the norm due to the inherent volatility of the system, in the article, today’s banking panic is due to the policies of governments and central banks after the 2007-08 crisis, i.e., some distortions of the well-functioning market. The same applies to the crisis of 2007-08, which is also presented as the result of a distortion, which simply differed in form.

The argument that crises are exogenous is restated a bit more elegantly later in the article. Specifically, Varoufakis states that the private banking system was designed to be unsafe and that it is inherently unable to comply with the otherwise ‘orderly markets’. So, while for Keynes (who is nowadays no longer considered as one of the most left-wing economists in the history of economic thought) the markets do not function properly, in the article, the problem are not the markets, but the institutions and in this matter, the banks. The explanation of an economic crisis with causes outside the system itself has always been one of the key features of neoclassical economic analysis.

The assumptions of equilibrium and efficiency in the money and capital markets and their implications for the equilibrium interest rate have been questioned even by the most eminent bourgeois economists. Two of the most influential works in this field were the papers of the Nobel Prize winners in economics J. Stiglitz and R. Shiller on Asymmetric Information and Volatility in Securities Prices that cannot be explained by Efficient Market Hypothesis (EFH). Therefore, the following question reasonably arises: at a time when even the leading theorists of the system are forced to admit that money market imbalances and banking crises are not mere distortions of the otherwise orderly markets, how leftist and radical is to claim the opposite?

If we go back to 2008 and suppose that post-crisis regulators would start to ‘tighten the reins’ on private banks instead of continually subsidizing and allowing them to implement their flimsy business models. Would this be enough to prevent what followed, as well as to maintain the equilibrium interest rate?

No one disputes that Central Banks have enough power to significantly influence the market interest rates, primarily through the determination of its base rate. However, this designation is not arbitrary. On the contrary, each Central Bank, as the regulator of the entire banking system, must conform to the changing conditions of the markets, because if it does not, this will put the private banks at risk. It is enough here to think what the effects on the economy and the banks would be if the Central Bank decided not to ‘cut’ cheap money to prevent a total collapse in crisis and correspondingly, if it did not raise interest rates in periods of high demand for loans and securities, in order to keep the size of financial ‘bubble’ within some relatively manageable limits.

Therefore, it seems that the Central Bank’s base rate depends on the supply of and the demand for loanable capital which, in turn, depends on the average profitability of the economy. For example, if the profit rate is low, this will cause a decrease in the demand for loans (these are mainly loans that finance productive investments) along with an increase in the supply of loanable capital, as an increasingly larger part of money will remain idle in the absence of profitable investment plans. Therefore, the idle money will flow into the banking system in search of higher returns. In such a condition, the Central Bank is obliged to reduce its base rate. The opposite will happen in periods of boom-high profitability.

Thus, although Central Banks have an important institutional role, they cannot completely control the movement of interest rates. Hence, the interest rates that prevailed after 2008, were not the result of the Central Bank’s special sympathy for private banks, but they were in fact shaped by the low profitability of the global economy. After all, if one looks at the empirical evidence, they will find that after every major crisis of the system (and not only after the crisis of 2007-08) interest rates follow a decreasing trend, and fragile banking models are deliberately created to restore investments.

Finally, the view that there is one and only interest rate in the markets is an oversimplification. In such an uncertain economic environment where asset yields, stock and derivative prices, credit ratings, loan and bond spreads are shifting almost every hour, the only constant is the change. Thus, the qualitatively different yields of the markets tend to diverge further and further. Besides, even Tobin, a laureate economist who could hardly be called a radical leftist had the same opinion, as he built an economic model with many financial assets and their corresponding returns.

2. The DIMITRA project or the wizard of Oz in new adventures

Based on his ‘well-versed’ theoretical analysis, Varoufakis proceeds to his main specialty: submitting policy proposals that move in the realm of science fiction. The DIMITRA project is his typical most recent. creation.

Always with ‘creative ambiguity’ (i.e. analytical chaos and political adventurism) it oscillates between (a) a public debt settlement system and (b) a digital PPP (public-private partnership) financial system.

The DIMITRA plan proposes the creation of a digital wallet (i.e., a deposit account) for everyone at the Central Bank. The latter will be something like a free bank account that will allow every citizen to save and transact at no cost (i.e., without the fees etc. of private banks).

To the extent that this system is limited to the settlement of debts, then automatic offsets can be made for transactions with the State. Two issues arise here. First, the automated offsetting of debts and payments with the State can be done simply by the Greek tax office with a better than its current pitiful system. But secondly, and most importantly, the Varoufakian science fiction transforms the Central Bank from a banker of the state into a commercial bank (as it takes deposits from the citizens). It is a fictional scheme under capitalism, similar to the Proudonian daydreams of a ‘public bank’. The Central Bank (whether privately or publicly owned) in capitalism has a balance sheet (i.e., costs and revenues) and also makes a profit. It deals with the transactions of the state (although in the last decades many of them have been relegated to the private banks) . Commercial banks (private or public) undertake all transactions between citizens. Essentially, however, they undertake – of course for a fee – to collect unused liquid assets and channel them into capitalist business activities. This ‘division of labor’ is fundamental to the functioning of the capitalist system. It cannot be undone because otherwise the third of the basic fractions of capital (productive, commercial, monetary) is effectively abolished. There is no capitalism without these three basic categories.

These contradictions and fictions can be seen even more clearly in the case of Varoufakis’ digital financial PPP. In this second case, citizens’ deposit accounts are in digital currency. Varoufakis mixes it inordinately – simply to spice it a bit – with cryptocurrency. This is incredible nonsense: digital currency is a government currency as opposed to cryptocurrencies which are private ‘currencies’ (i.e. tools of speculation and fraud). Indeed, many Central Banks are preparing digital currencies. But they do not intend to take deposits from the public, i.e., to put the commercial banks out of business. Instead, the Varoufakian science fiction proposes to do it so that with this ‘wallet’ of digital currencies in the Central Bank, citizens will be able to make transactions. Varoufakis falsely claims that this will have no cost. The Central Bank has costs and should have revenues to cover them. Furthermore, in the Varoufakian fiction, revenue is needed for the Central Bank to buy (and distribute for free!!!!) public goods. Where can this income come from? One possible solution is either from a fee or from the income gained by paying a lower interest rate than inflation (i.e., citizens paying a cost to guarantee deposits).

This is where the partnership with the private sector comes in. If citizens want higher yields, then they can go to private banks where, however, there will probably not be a guarantee of even a part of the deposits (as currently provided for commercial banks). Here Varoufakis sheds his Keynesian lion-coat and dons the tailcoat of the Austrian Neoliberal. Essentially, the private banks of his fiction are like investment banks (those that his Keynesian friends denounced as the main culprits of the 2007-08 crisis).

The first thing that one notices about this proposal is its limited radicalism, as it suggests the mere replacement of the current private and exploitative banking system by a new and fairer one, in which the private banks will continue their normal operation, while the Central Bank will have the first word. The article does not even dare to propose the complete nationalization of banks, even within the capitalist system; let alone their socialization under socialism. It is worth mentioning that even the idea of the dissolution of private banks is not entirely new and innovative. Its main supporters were the Austrian economists who, could be declared as radicals by no one.

More importantly, the above proposal misses the following point. In capitalism, banking is just another profitable business that, like all the others, aims at profit and does not care about the satisfaction of human needs. This is true whether we refer to the private banks or to the Central Bank. The purpose of the banking system is to reduce the various costs of the production circuit and to contribute to the expansion of accumulation, through the concentration and subsequently the conversion of a considerable part of money into money capital. For the useful services that banks provide to the system, they are (often generously) remunerated with a significant portion of the surplus value. In short, the banking system in capitalism facilitates and serves the expanded reproduction of capital in any of its forms.

As a natural consequence, since the Central Bank is the key player in such a system, it could not be significantly different from it. The central banks were created after the private banking, and as it is the case for the latter, they were not imposed by metaphysical forces outside the system, nor they were ‘invented’ out of nowhere by some geniuses, but they were a product of an economic necessity. This necessity lies in the vital importance of the existence of a big bank that centrally manages and controls the entire private banking system, ensuring its smooth functioning. The latter is inextricably linked to the maximization of banking profits.

In this context, the idea of using Central Bank’s revenues for the purposes of buying public goods ‘collapses’, even if the former could generate enough income from its activities. Besides, historical experience has already shown that not even the most egalitarian bourgeois state (let alone a capitalist Central Bank) has ever used its revenues exclusively for such purposes.

Suppose now that we omit all the above along with the use of the term ‘citizens’, with which the distinction of society into classes disappears and we assume that the economic regime which is proposed in the article would begin to apply in our economy starting from tomorrow. How exactly is the basic capital-labor opposition (rich and poor if someone prefers) expected to be resolved? Simply, the money which is stemming from the exploitation of the ‘poor’ and earned by the ‘rich’ would no longer be hoarded in private banks and would not change hands through the mediation of the latter, but it would be kept in the book accounts of a Central Bank and would circulate through its own mediation. Furthermore, if the costs of transactions would be reduced, the most likely to happen is that the mass of profits would be increased more than the income of the poor.

Moreover, as long as the ‘wealthy citizens’ can still choose what to do with their idle money, they would almost certainly look for alternative sources of profitable investments, even if that money is secured on some government ledgers. One of these sources could be the private banks. In any case, since the wealthy ‘citizens’ would have the opportunity to invest in private financial institutions and make a considerable gain, it is quite difficult (if not impossible) for them to choose hoarding instead and to remain satisfied with a near-zero rate of return. Thus, the private banks will rebuild themselves before they can even collapse.

The DIMITRA project is characterized by a contradiction of typical logic. While theoretically it is defined as a simple tool that will reduce the costs of transactions, when it comes to the field of practice, it introduces through the back door a mechanism of autonomous money creation at the national level. The latter is clearly seen in the following passage:

With DIMITRA, the State will be able, with the push of a few buttons, to credit the LPD accounts of specific social groups, e.g., disabled people, low pensioners, unemployed, etc., overcoming fiscal strangulation, and therefore recovering degrees of fiscal freedom.

So, through DIMITRA, money will not simply be transferred from one account to another without costs, but it will provide the right to Greece to exercise its own economic policy.

It is a well-known fact that the second option is unachievable (at least today), since as a member of the Eurozone, Greece does not have the slightest scope to exercise an independent fiscal or monetary policy. The European Central Bank is in complete control of the funds that are provided to Greece (which have been frozen for several years due to the memoranda signed by Varoufakis himself) and at the same time, it supervises Greece’s domestic private banking system through various regulatory rules.

Hence, if we acquire the right to print our own money, this will automatically cause our exit from the Eurozone. So, the following should be clarified. Does the text finally support the exit of Greece from the Eurozone or it is argued that Greece must stay inside the Euro system but with less transaction costs and simultaneously without having its own currency?

Varoufakis should finally make clear to the Greek people without any spins, and pseudo-scientific terminology if DIMITRA means an exit from the Eurozone or if it is simply a small modification to our domestic banking system which does not require the adoption of a national currency. It is not possible to support two theses that contradict each other.

In the second case (i.e., the creation of a payment system within the Eurozone) additional issues arise.

If we suppose that DIMITRA really is ‘an electronic platform for doing transactions instead of paying the banks. It is a trading platform, not a currency! We are not planning to leave the euro, but we are ready to legislate all that is needed to put society and the country back on its feet.’

Then, as long as Greece is still inside Eurozone, lending as well as deposit rates in its domestic banking system would be determined by EURIBOR just as it is happening today, which means that even if the Central Bank of Greece wanted to set an exogenous deposit rate by its own discretion (directly or indirectly), it would not be able to do so, unless the Eurozone allows it.

A little further on, a new, equally important contradiction arises in the article, which concerns the economic components of DIMITRA in the context of a national currency. The text states that:

‘DIMITRA ensures you tax exemptions that are equivalent to a higher interest rate than what your bank offers you.’

At the same time, in the article ‘Let the Banks Burn’, there is the following extract:

‘The central bank could also use modern digital cloud-based technology to provide free digital transactions and savings to all, with its net proceeds paying for essential public goods

If both proposals are true, this means that the central bank would collect its income from citizens’ deposits, allowing them to withdraw a significantly higher amount of money whenever they want. At the same time, the state would have considerable expenses, since it would buy public goods, in order to provide them to the people.

Without special knowledge of economics, one can easily understand that such a business model is not sustainable in the capitalist system, whether it is implemented by state-owned or private enterprises. To put it simply, imagine a company that raises capital solely from its shareholders, to whom it pays a sufficiently high dividend, without even doing business itself to support the spread between the total dividend and its initial placement of capital. It is obvious that such a business would shut down before it actually starts operating.

But let’s skip this contradiction and assume that the above model is economically viable. According to the text:

‘Thus, the partial transfer of money to DIMITRA will incentivize banks to reduce their fees, raise deposit rates and, in general, stop exploiting their small depositor customers.’

Namely, due to the more appealing rates of return of DIMITRA, the central bank will take the customers of private banks and gain a larger market share. Thus, private banks would be obliged to raise their deposit rates and lower their fees. In this way, however, the banking rate of profit will fall below the average profit rate of the economy.

However, as long as capitalistic competition exists, capital is constantly being transferred from industries with the lowest to those with the highest profitability, in search of greater returns. Thus, in this case, a massive disinvestment from the banking sector will take place. As a result, deposit rates will return (and indeed quite soon) to their initial level.

The bottom line is that in the free market, there is no sector that consistently extract a higher or lower rate of profit than the average. Although the state affects competition, the rule is that in the long run, the profit rates of all individual sectors are moving towards equality.

3. Conclusions

Most of the time, mainstream public debate is conducted with shouting, slogans, insults and appeals to emotion. In an environment full of politicians and careerists building names and fortunes at the expense of the people, scientific arguments and constructive disagreements are rare.

The main conclusion of the above text is that from a scientific point of view, the opinions expressed in the article Let the Banks Burn’, as well as the corresponding economic policy proposals, are a mixture of bourgeois-systemic theories, dominated by the New Keynesian concept (right-wing Keynesianism), but also with strong elements of both Neoclassical and Austrian economic thought, especially in individual points. The general spirit of the article is that orderly markets can exist in capitalism, as long as they are not hindered by various distortions, such as class-biased regulators, or greedy and corrupt private banks. To avoid these obstacles, it is proposed to create a so-called pro-people banking system with the backbone of the Central Bank, which will coexist harmoniously with private financial institutions.

In contrast to the above, we support the following: orderly markets with winners for both classes of society do not existed and never will. In the existing socio-economic system, banks will always be profit-driven capitalist enterprises, while the Central Bank will contribute to the achievement of their objectives. Therefore, the main dilemma is not to choose the optimal form of banking management within capitalism, but to choose whether there should be private ownership in banks or whether the latter should be under social control, which of course presupposes the revolutionary change of society.

But the latter is not a case concerning systemic ‘saviors’ like Varoufakis nor his politically hungry pseudo -leftist fellow travelers. This is a task for the working class and the revolutionar Left (that is, the only Left worth its name).


Οικονομική κρίση: Ιωακείμογλου – Μαυροειδής – Μαυρουδέας μιλούν στην Παντιέρα

Ενόψει των εκλογών της 21ης Μαΐου 2023, η Παντιέρα διοργάνωσε μια συζήτηση με τρεις αξιόλογους ομιλητές, υποψήφιους στα ψηφοδέλτια της ΑΝΤΑΡΣΥΑ.

Ο Ηλίας Ιωακείμογλου, οικονομικός αναλυτής, υποψήφιος στον Βόρειο Τομέα Αθηνών, ο Σταύρος Μαυρουδέας, καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, υποψήφιος στην Ανατολική Αττική, και ο Παναγιώτης Μαυροειδής, μηχανικός, υποψήφιος και αυτός στην Ανατολική Αττική, δέχτηκαν την πρόσκλησή μας και συζήτησαν το βράδυ της Δευτέρας 8 Μαΐου με θέμα:

Η κρίση του ελληνικού καπιταλισμού, οι επιπτώσεις της για τον κόσμο της εργασίας και οι επικείμενες εκλογές.

Η συζήτηση ανέδειξε πλευρές του ζητήματος με διαχρονικά αξία, πέρα από την προεκλογική περίοδο, όπως όμως ήταν φυσικό, περιστράφηκε και στα επίδικα των εκλογών και το τι κρίνεται σε αυτές.

Αξίζει να την παρακολουθήσετε ολόκληρη!

Σε ορισμένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά διαγράμματα που παρατίθενται στη συνέχεια, αναφέρθηκε ο Σταύρος Μαυρουδέας στην ομιλία του.

Τη συζήτηση από την πλευρά της Παντιέρας συντόνισε ο Νίκος Ξηρουδάκης.

Διόγκωση του χρέους

Το απόλυτο μέγεθος του χρέους αυξάνει δραματικά.

Την ίδια ώρα ο λόγος χρέους/ΑΕΠ μειώνεται, επειδή ο πληθωρισμός αυξάνει το ονομαστικό μέγεθος του ΑΕΠ.

Μείωση των Μισθών

Οι πραγματικοί μισθοί μειώνονται διαρκώς.

Ο πληθωρισμός κερδών (δηλαδή η αύξηση του περιθωρίου κέρδους των επιχειρήσεων) της τελευταίας περιόδου τους μειώνει ξανά δραματικά.

Αύξηση της ανεργίας των νέων

Όσο μικραίνουν οι ηλικιακές ομάδες, τόσο αυξάνει το ποσοστό ανέργων

Η μείωση της ανεργίας των νέων τα τελευταία χρόνια (2013 – 2020) οφείλεται στη μείωση της συμμετοχής τους στο εργατικό δυναμικό, δηλαδή στο ότι λιγότεροι νέοι ψάχνουν για δουλειά και όχι στο ότι αυξάνονται οι δουλειές.

Αύξηση της φτώχειας

Οι συστημικοί φορείς υποστηρίζουν ότι οι καπιταλιστικές πολιτικές προσαρμογής δεν επιδείνωσαν πολύ την (σχετική) φτώχεια. Αυτό είναι ένα στατιστικό τρικ, γιατί η σχετική φτώχεια υπολογίζεται ως ποσοστό του εισοδήματος. Και το τελευταίο μειώθηκε δραματικά όλα αυτά τα χρόνια.

Εάν πάρουμε όμως σαν βάση το επίπεδο της φτώχειας πριν την κρίση (2008), τότε σε όλη την επόμενη περίοδο έχουμε μία εντυπωσιακή επιδείνωση.

Critica de um artigo recente de Yanis Varoufakis – Por STAVROS MAVROUDEAS, A Terra é Redonda, 21-04-2023

Turbulência bancária


Crítica de um artigo recente de Yanis Varoufakis

Num artigo recente, Yanis Varoufakis, referindo-se à atual turbulência bancária internacional, proferiu o slogan supostamente radical “deixem os bancos queimarem”. É claro que esse autor não é famoso pela coerência das suas análises econômicas. Como ele mesmo se descreveu, é um criador de contos de fadas que se passa por um economista. O referido artigo se enquadra totalmente nesta categoria.

Além disso, as visões políticas de Yanis Varoufakis variam – muitas vezes simultaneamente – de radicais (mas nunca realmente de esquerda) a descaradamente conservadoras. Recentemente, por razões eleitorais puramente oportunistas, ele professou dar uma virada à “esquerda”. Em sua recente máscara, ele encontrou apenas alguns cúmplices dispostos e igualmente oportunistas, mas seu sucesso eleitoral ainda está em jogo. É claro que, como em suas análises científicas, a “ambiguidade criativa” (que é sinônimo de oportunismo e falta de confiabilidade) é a marca de sua virada política supostamente radical.

O que é que Yanis Varoufakis propõe com o seu apelo para que os bancos queimem?

É um pouco complicado (mas não difícil) traçar sua perspectiva teórica. Deixando de lado uma autodescrição falsa mais antiga de que ele é um “marxista errático” (parece ser, no entanto, errático demais para ser marxista), ele mais uma vez prova ser um keynesiano superficial. Ele mistura essa perspectiva com a teoria errônea da financeirização (essa é a tese de que hoje há um novo capitalismo dominado por banqueiros que exploram de forma usurária tanto trabalhadores quanto empresários). Caracteristicamente, por meio de uma referência de classe que cria uma classe solitária e rapinante, argumenta que a classe dos “credores e bancos” aperta o laço em torno do pescoço da sociedade como um todo.

Ele então atribui os problemas financeiros contemporâneos à política do governo que “envenenou o dinheiro do Ocidente” sem falhar uma única vez. Não é preciso um conhecimento político-econômico profundo para saber que, ao nível da política econômica, nunca houve uma única taxa de juro nominal, mas que os Estados conduzem a política monetária intervindo no espectro das taxas de juro.

Ao nível da teoria geral, seria interessante se Yanis Varoufakis esclarecesse como – na sua opinião – é determinada uma taxa de juro de compensação de mercado no capitalismo. É uma quantidade puramente monetária que iguala a oferta monetária com a peculiar demanda keynesiana por dinheiro (que depende da demanda psicologicamente determinada por liquidez)? É uma taxa de juros natural como afirmam os neoclássicos? Ou é o equilíbrio entre a demanda e a oferta de capital de empréstimo, mas limitado pela taxa de lucro, como afirma o marxismo? Mas estas questões são letras miúdas para esse economista.

Em questões mais práticas, a opinião de Yanis Varoufakis de que os bancos devem ser autorizados a ir à falência é algo que não é novidade. Os seguidores de Friedrich Hayek, dogmaticamente neoliberais, estão constantemente sustentando essa mesma tese.

Posteriormente, ele se entrega, como de costume, a projetos de ficção científica reformistas. Ele propõe fechar bancos privados (!?). Indica que se deve criar uma moeda digital pelo Banco Central (no caso europeu, como se sabe, tanto para o BCE quanto para Yanis Varoufakis sair do euro é um desastre que apenas a desobediência europeia realista salva!!!). Sugere, ademais, que seja criada uma carteira digital baseada na tecnologia de blockchain (mas não se deve esquecer o seu envolvimento anterior com o mundo sujo das criptomoedas).

Com essas novas instituições, os cidadãos manterão depósitos totalmente garantidos. Se eles querem ter um retorno sobre seus depósitos, então poderiam – assumindo o risco de falência – colocá-los em bancos de investimento (!?). Tal sistema bancário seria capaz de “cumprir as regras de um mercado ordenado” (veja-se como o radicalismo varoufakeano só pode ir muito longe).

Ele ignora, é claro, que o sistema financeiro no capitalismo existe para canalizar capital para os capitalistas e não para servir aos pequenos depositantes. E esse capital monetário não faz essa mediação de graça.

Mas mesmo que o Banco Central se comprometa a arrecadar fundos, também não o fará de graça. Onde obterá lucros para comprar bens públicos (como Varoufakis sugere benevolente, mas obscuramente)? Se fixar uma taxa de juro mais baixa (como prêmio de risco) e/ou impuser uma senhoriagem mais elevada, explorará os depositantes.

A subsequente discussão acalorada de Yanis Varoufakis com os criptonomistas mais neoliberais sobre o “irmão mais velho” e a proposta de um comitê de supervisão monetária não é, para mim, uma discussão séria – mas indigna.

O epílogo do artigo de Yanis Varoufakis é revelador: ele iguala os mineiros aos banqueiros como destinatários nocivos de subsídios da sociedade. Excelente perspectiva de classe de fato!

Mas o problema mais essencial da ficção científica de Yanis Varoufakis é a ignorância (?) da relação do sistema financeiro com a produção e a acumulação real. Na terra do cuco muito esperto que canta de financeirizador, a taxa de juros é pura usura que não tem nada a ver com a taxa de lucro.

Pelo contrário, o marxismo mostra apropriadamente que o juro é parte da mais-valia criada pelos trabalhadores, apropriada pelos capitalistas industriais e redistribuída entre estes e os capitalistas monetários. A turbulência financeira de hoje se deve à incapacidade de aumentar a lucratividade que, por sua vez, limita a renda do sistema financeiro e leva ao colapso da estrutura capitalista da dívida e do capital fictício. O capitalismo responde a esse problema apoiando o capital estrategicamente importante (como os grandes bancos) e aumentando a exploração do trabalho.

Para o movimento operário e para a esquerda real, esta é a frente principal e não a busca de reformas bancárias utópicas que só causam confusão e desorientação. Contra a “ambiguidade criativa” dos companheiros de viagem da política burguesa, o programa de transição da esquerda real dá respostas claras e adequadas.

*Stavros Mavroudeas é professor de economia política da Universidade Panteão, Grécia.

Tradução: Eleutério F. S. Prado.

Artigo publicado no blog do autor.

O espectro da crise paira mais uma vez sobre as economias capitalistas – S.Mavroudeas, A Terra é Redonda, 18-03-2023

«A falência do Silicon Valley Bank não é um incidente isolado. Foi precedido por outra rachadura no sistema financeiro no setor pecaminoso de criptomoedas», escreve Stavros Mavroudeas.

Stavros Mavroudeas é professor no Departamento de Política Social da Universidade Panteão na Grécia. O artigo foi publicado por A Terra é Redonda, 18-03-2023. A tradução é de Eleutério F. S. Prado.

Eis o artigo.

O espectro da crise paira mais uma vez sobre as economias capitalistas

Em 10 de março de 2023, o Silicon Valley Bank (SVB), com sede na Califórnia, tornou-se o maior banco a falir desde a crise financeira de 2008. Chegou a ser o 16º maior banco comercial dos EUA. Especializou-se em transações com empresas de tecnologia e saúde e, particularmente, em investimentos em empresas iniciantes.

A falência da Silicon Valley Bank foi desencadeada por perdas significativas em títulos corporativos aos quais havia emprestado. A fim de diminuir as perdas, o Silicon Valley Bank comprou títulos da dívida do Estado dos EUA. No entanto, a política do Fed de aumentar as taxas de juros diminuiu o valor de mercado desses títulos. O Silicon Valley Bank ficou então em um corner. Tentou cobrir as perdas com um aumento de capital, mas isso causou pânico entre as principais empresas de tecnologia da Califórnia que mantinham o seu caixa na Silicon Valley Bank.

O resultado foi que, em vez de levantar capital, o Silicon Valley Bank enfrentou uma corrida bancária típica. Suas ações entraram em colapso, arrastando as de outros bancos para baixo. A negociação de suas ações foi interrompida e os esforços para levantar capital ou encontrar um comprador falharam, levando a Corporação Federal de Seguro de Depósitos dos EUA (FDIC) a assumir o seu controle. Este último é uma agência governamental independente que assegura depósitos bancários e supervisiona instituições financeiras. Liquidará os ativos do banco para reembolsar os seus clientes, incluindo depositantes e credores.

A falência do Silicon Valley Bank não é um incidente isolado. Foi precedido por outra rachadura no sistema financeiro no setor pecaminoso de criptomoedas. O banco de criptomoedas Silvergate faliu depois que os preços e a negociação de bitcoin e outras criptomoedas entraram em colapso (em 03/08/2023). Além disso, o colapso do Silicon Valley Bank foi rapidamente seguido (em 12/3/2023) pelo fechamento do Signature Bank, um credor do setor de criptomoedas.

Durante os dias seguintes, várias outras instituições financeiras vieram à tona como “tóxicas” (ou seja, em perigo de falir); sendo o Credit Suisse o mais proeminente deles. Em todos os casos, houve esforços concertados para elaborar planos para salvá-los. O ponto crucial em todos esses casos não é que os planos de salvação foram elaborados, mas que eles se viram diante da alta frequência de falências ou quase falências em um período de tempo limitado.

Outro ponto crucial é que os mecanismos específicos de cada caso diferem: do financiamento de startups (no caso do Silicon Valley Bank) às criptomoedas (no caso do Silvergate) e às empresas de modo mais tradicional (no caso do Credit Suisse). Tudo isso aponta para um mal-estar geral e não para casos específicos isolados – como alguns comentaristas tradicionais tentaram argumentar inicialmente.

Receios de um efeito dominó

Esses eventos causaram temores em todos os principais centros de decisão político-econômicos do sistema capitalista. Eles previram o desencadeamento de uma cadeia (dominó) de falências. Suas reações, como de costume, são uma combinação do avestruz medroso e do estado de alerta dos apavorados.

A União Europeia e o Reino Unido foram rápidos em dizer que foram pouco afetados pelos eventos. Ao mesmo tempo, no entanto, a filial inglesa do Silicon Valley Bank está literalmente sendo vendida por amendoim.

Pelo contrário, os EUA ativaram uma série de ferramentas disponíveis (abertas e encobertas) para neutralizar o perigo do dominó. Além de tranquilizar as declarações e influenciar o sentimento público, o Departamento do Tesouro, o FDIC e o Fed anunciaram um novo Programa de Financiamento Bancário (BTFP), que oferece empréstimos de até um ano a instituições institucionais contra títulos e certas outras garantias.

As garantias serão tomadas pelo valor nominal e não pelos preços de mercado, evitando vendas forçadas em resposta ao medo da falência. Além disso, os depósitos dos dois bancos insolventes (incluindo aqueles acima do limite institucional de USD 250.000) foram garantidos. Além disso, os reguladores estão discutindo sobre a introdução de novos testes e requisitos para a solvência bancária.

Esses movimentos visam evitar o pânico nos mercados monetários e de capitais internacionais após as falências. Um pânico geral causaria uma avalanche descontrolada e, possivelmente, um acidente. Os centros de decisão capitalistas têm experiência suficiente – se as condições e o tempo permitirem – para evitar tais avalanches. Mas o que eles não conseguem é resolver as contradições mais profundas do sistema que lhes dão origem.

O teste decisivo da rentabilidade

Dentro da teoria econômica dominante (vulgar) dos centros de decisão das classes dominantes, as falências já fomentam controvérsias já furiosas. Dois são os principais focos dessas controvérsias. Primeiro, as visões social-liberais culpam a desregulamentação do sistema financeiro de Donald Trump (a retirada da Lei Dodd-Frank em 2018), que afrouxou a supervisão sobre os bancos. Sustentam que, com mais regulamentação financeira, as falências seriam evitadas. Em segundo lugar, os proponentes de uma política monetária mais frouxa (apoiada por mercados privados que estão em pânico) argumentam que os rápidos aumentos das taxas de juros sufocam os negócios e exigem uma tomada de posição mais drástica.

Estas são disputas míopes que fecham os olhos para as insuperáveis contradições fundamentais do capitalismo. A economia política marxista coloca apropriadamente no centro desses problemas capitalistas a tendência de queda da lucratividade a longo prazo que assombra o próprio DNA do capitalismo. Esta posição é novamente confirmada nas falências de hoje. Ao contrário das teorias frívolas da financeirização, o sistema financeiro nunca cortou seu cordão umbilical com a lucratividade capitalista.

Parte importante dos juros (receitas do sector financeiro) saem da mais-valia (e, por conseguinte, de uma dedução do lucro das empresas). Assim, mais uma vez – ao contrário da ingenuidade “financeirista” – a queda da rentabilidade provoca falências financeiras. Curiosamente, na situação atual assume a forma de uma dupla muito perigosa: queda de lucros e queda dos preços dos ativos empresariais devido ao aumento das taxas de juros. Essa configuração aumenta verticalmente o perigo de uma recessão iminente.

O início do século XXI já está marcado pela crescente ocorrência de crises capitalistas. Após a crise de 2008 (com sua dupla queda), seguiu-se a crise sanitária e econômica da COVID19. Ambos estavam associados a um sério declínio da lucratividade capitalista. Após a crise da pandemia, a rentabilidade se recuperou rapidamente quando a economia recomeçou. Mas a recuperação não cobriu totalmente as perdas da crise.

Além disso, rapidamente tropeçou novamente na superacumulação de capital (ou seja, a existência de uma grande proporção de empresas capitalistas inviáveis sob as condições atuais). Isso foi agravado pelos contornos específicos da erupção contemporânea da inflação que aumentou os custos de produção. Assim, mesmo as entidades tradicionais (por exemplo, JP Morgan) estimam que a rentabilidade está de volta ao declínio.

Como mencionado acima, a inflação complica ainda mais a situação. O crescimento capitalista anêmico produziu causas reais (e não meramente monetárias) para os aumentos de preços. Estes foram exacerbados pelo aumento sistemático das margens de lucro das empresas através de aumentos moderados de preços (ou seja, inflação de lucros). Mas este truque rapidamente se tornou incontrolável, devido à intensificação dos conflitos imperialistas e à incapacidade de aumentar ainda mais a exploração do trabalho. Os primeiros fragmentam as cadeias produtivas e aumentam os custos.

O aumento das “empresas zumbis” (empresas que não podem cobrir os custos do serviço da dívida a partir dos lucros correntes durante um período prolongado) é um sinal indicativo desta situação. Ao contrário das afirmações anteriores do mainstream (1) esta parcela do total de empresas está em ascensão.

O que também é preocupante é o fato de que – ao contrário das crenças do mainstream – essas “empresas zumbis” não desaparecem rapidamente, mas conseguem sobreviver apesar de sua condição precária. A prevalência de “empresas zumbis” aumentou após a crise global de 1974-5. O que os tornou mais duradouros nos últimos anos foi a persistência das baixas taxas de juros. A política monetária não convencional (ou seja, a flexibilização quantitativa (QE)), deu mais vida a essas empresas que, de outra forma, teriam sido enterradas por muito tempo. O atual surto de inflação coloca sua existência em risco à medida que os bancos centrais aumentam as taxas de juros.

O capital enfrenta mais complicações na situação atual. A emergência de um mercado de trabalho apertado (pelo menos para vários sectores da economia) implica que o capital não pode facilmente revigorar o aumento da exploração do trabalho (a taxa de mais-valia) como uma força contrária ao declínio da taxa de lucro. A “grande resignação” (menos pessoas trabalhando, ou seja, uma força de trabalho menor) e a “demissão silenciosa” (ou seja, trabalhadores que buscam menos horas de trabalho) significam que – sob as condições atuais de trabalho e remuneração – o capital não pode empregar facilmente métodos de extração de mais-valor relativo e absoluto. Esta condição é expressa na produtividade cronicamente baixa.

O enigma da política do capital

Assim, o sistema enfrenta o dueto de baixa rentabilidade e alta inflação.

Parece que – pelo menos atualmente – os principais centros de decisão político-econômica capitalistas priorizam a luta contra a inflação. Por isso, aumentam as taxas de juros. Mas isso piora ainda mais a lucratividade das empresas. Em tal situação, o setor financeiro fica muito mais vulnerável. Depende da rentabilidade das empresas produtivas, que está caindo.

O sistema está tencionado, devido aos anos de operações expansivas com base em capital fictício (que dependem da expansão do crédito). Ao mesmo tempo, seus ativos estão depreciados devido ao aumento das taxas de juros. Além disso, fenômenos perversos aparecem; como a curva de rendimento invertida (um estado incomum em que os instrumentos de dívida de longo prazo têm um rendimento menor do que os de curto prazo). Essa combinação leva os bancos mais expostos à falência.

Provavelmente, os centros de decisão político-econômica capitalistas esperam que o ritmo das falências seja baixo e se espalhe ao longo do tempo. Assim, eles poderiam enfrentar cada um separadamente e sem que o processo resultasse em um dominó de quebras.

No entanto, a história mostrou que o capitalismo não é um sistema facilmente controlável, mesmo por seus gerentes mais experientes. O atual surto de falências financeiras é apenas a ponta do iceberg. As profundas contradições estruturais do sistema capitalista – expressas fundamentalmente na queda da lucratividade – estavam sob a superfície. E o sistema capitalista parece cada vez mais incapaz de resolvê-los. Ele se tornou incapaz de aceitar a destruição massiva de capital excedente.

Στ. Μαυρουδέας – Συνέντευξη για τις ξένες επενδύσεις στην Ελλάδα

Συνέντευξη του καθηγητή Σταύρου Μαυρουδέα στο

07:08 | 24 Απρ. 2023

Γιάννης Παναγιωτόπουλος

Γιατί η κυβέρνηση πανηγυρίζει για το ρεκόρ επενδύσεων ενώ ο κόσμος όλο και φτωχαίνει;

Ενώ η ΕΛΣΤΑΤ και η Eurostat μιλούν για την όλο και μειούμενη αγοραστική δύναμη των Ελλήνων εξαιτίας κυρίως της ακρίβειας, ο υπουργός Ανάπτυξης Άδωνις Γεωργιάδης πανηγυρίζει για τις άμεσες ξένες επενδύσεις. «Τα τελευταία 3,5 χρόνια η Ελλάδα έχει βρεθεί στο ραντάρ της παγκόσμιας επενδυτικής κοινότητας. Ενδεικτικά αναφέρω ότι Pfizer, Microsoft, Digital Realty, Amazon Web Services, Google, Teamviewer έχουν επιλέξει τη χώρα μας για τις επενδύσεις τους», είχε πει τον περασμένο Γενάρη ο υπουργός, κάνοντας λόγο για ρεκόρ όλων των εποχών στις άμεσες ξένες επενδύσεις το 2022.

Αγνοώντας μάλιστα την ανοιχτή πληγή που έχει προκαλέσει σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις η συνεχιζόμενη ακρίβεια των τελευταίων σχεδόν δύο ετών, είχε πει ότι «η ενεργειακή κρίση συνέβαλε στην αύξηση των επενδύσεων στην Ελλάδα».

Είναι αλήθεια πως μια πρώτη ανάγνωση των αριθμών, μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση μιας σημαντικής αύξησης, καθώς οι άμεσες ξένες επενδύσεις (ΑΞΕ) έφτασαν τα 5,31 δις ευρώ το 2021 και τα 7,22 δις το 2022. Ο κ. Μαυρουδέας μας μεταφέρει πως ως ποσοστό του ΑΕΠ, αυξήθηκαν από το επίπεδο του 0,4% το 2010, σε αυτό του 2,2% το 2022. «Όμως η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική», σχολιάζει ο καθηγητής και στηρίζει αυτή του τη θέση σε τέσσερα βασικά σημεία.

Ρεκόρ συγχωνεύσεων και εξαγορών αντί για παραγωγικές επενδύσεις

Όπως φαίνεται και στο διάγραμμα που ετοίμασε για το ίδιο θέμα η «Καθημερινή», σημαντικό μέρος των ΑΞΕ, αφορά εξαγορές και αυξήσεις μετοχικού κεφαλαίου, καθώς και σε αγορές ακινήτων. «Στον αντίποδα, οι επενδύσεις με σκοπό τη δημιουργία νέων άμεσων παραγωγικών επιχειρήσεων ή νέων εγκαταστάσεων, οι λεγόμενες greenfield investments, αντιπροσωπεύουν περίπου το ⅓ των ΑΞΕ και αυτό με αστερίσκους. Το πρόβλημα αναγνωρίζει στην πρόσφατη έκθεσή της και η Τράπεζα της Ελλάδος», λέει ο καθηγητής και προσθέτει: «Ο αριθμός των νέων έργων που αναγγέλθηκαν την περίοδο 2003-21 δεν παρουσιάζει αξιόλογη ανοδική τάση, γεγονός που μαρτυρά το τέλμα στο οποίο βρίσκεται η ελληνική οικονομία όσον αφορά αυτό το ζήτημα, ακόμα και πριν την κρίση του 2010».

Γιατί όμως δεν προσφέρουν ουσιαστικά στην οικονομία επενδύσεις όπως οι εξαγορές και αυτές σε ακίνητα; «Τα ακίνητα γιατί είναι μια δραστηριότητα που αποφέρει κυρίως εισοδήματα και όχι σημαντικό αριθμό θέσεων εργασίας μετά την ολοκλήρωση της κατασκευής τους. Δεν έχει τις πολλαπλασιαστικές επιπτώσεις των πραγματικά παραγωγικών δραστηριοτήτων και ιδιαίτερα αυτών του δευτερογενούς και του πρωτογενούς τομέα», απαντά ο πρόεδρος της Επιστημονικής Εταιρείας Πολιτικής Οικονομίας.
«Οι εξαγορές και οι αυξήσεις μετοχικού κεφαλαίου είναι συνήθως χρηματοοικονομικές κινήσεις ή/και αποσκοπούν στον έλεγχο μεριδίων της αγοράς. Δεν συνεπάγονται απαραίτητα – πόσο μάλλον σε συνθήκες μίας προβληματικής οικονομίας όπως η ελληνική – την αύξηση της παραγωγής. Μάλιστα, οι εξαγορές και συγχωνεύσεις συνήθως έχουν ως αποτέλεσμα τη μείωση των θέσεων εργασίας», σημειώνει ο ίδιος.

Αντί για επενδύσεις απ’ έξω, «πωλήσεις ασημικών» με χρήματα από μέσα

Το δεύτερο σημείο που επισημαίνει ο κ. Μαυρουδέας είναι πως ακόμη και το τμήμα των ΑΞΕ που θεωρητικά αφορά σε παραγωγικές επενδύσεις ενδέχεται να κρύβει προβλήματα, αφού συχνά αυξήσεις μετοχικού κεφαλαίου στοχεύουν σε μετοχική αναδιάρθρωση ή χρηματοοικονομική διαχείριση. «Επιπλέον, το μεγαλύτερο τμήμα τους αφορά ιδιωτικοποιήσεις, δηλαδή ‘πωλήσεις ασημικών’ σε εξευτελιστικές τιμές, οι περισσότερες εκ των οποίων από αυτές έχουν και άλλες ‘σκοτεινές’ πλευρές», τονίζει ο καθηγητής στο Πάντειο.

Φέρνει μάλιστα δύο παραδείγματα: Πρώτο, την παραχώρηση των 14 περιφερειακών αεροδρομίων στη γερμανική Fraport, έναντι 1,2 δις, όπου τα ⅔ του ποσού (800 εκατ ευρώ) προήλθαν από το εγχώριο τραπεζικό σύστημα, και μόνο τα υπόλοιπα 400 εκατ ήρθαν από το εξωτερικό και αυτά σταδιακά. Δεύτερο, την πώληση της ΤΡΑΙΝΟΣΕ το 2016 από την κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ έναντι 45 εκ. ευρώ.

«Η συμφωνία μιλούσε για υλοποίηση αναγκαίων επενδύσεων, της τάξης των 500 εκατ. ευρώ, για τον εκσυγχρονισμό του εγχώριου σιδηροδρομικού δικτύου, με στόχο την ενίσχυση του δρομολογίου Αθήνα – Θεσσαλονίκη. Το δυστύχημα των Τεμπών επιβεβαίωσε με τον πλέον τραγικό τρόπο ότι οι διακηρυγμένοι στόχοι αυτής της ιδιωτικοποίησης δεν επιτεύθηκαν», σχολιάζει ο κ. Μαυρουδέας.  

Οι ΑΞΕ «ταΐζουν» τις υπηρεσίες και όχι την πραγματική παραγωγή

«Υπάρχουν ζητήματα στρατηγικού οικονομικού προσανατολισμού όσον αφορά τις ΑΞΕ, καθώς δεν κατευθύνονται στον πρωτογενή και δευτερογενή τομέα αλλά σε αυτόν των υπηρεσιών», τονίζει ο συνομιλητής μας και εξηγεί πως το πρόβλημα αποτυπώνεται στον δείκτη που ονομάζεται ακαθάριστος σχηματισμός παγίου κεφαλαίου, «στην διαμόρφωση του οποίου θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον αν οι επίσημοι φορείς του Κράτους έδιναν την συμβολή των ΑΞΕ», όπως προσθέτει.

Ο κ. Μαυρουδέας εξηγεί πως ο ακαθάριστος σχηματισμός παγίου κεφαλαίου έχει εδώ και δεκαετίες απομειωθεί δραστικά και παραμένει μακροχρόνια σε σταθερά χαμηλά επίπεδα. Σημειώνει πως τα τελευταία χρόνια καταγράφονται κάποια σημάδια ανόδου αλλά αφορούν κυρίως τους κλάδους των κατασκευών, των μεταφορών και της πληροφορικής, και σε μικρότερο βαθμό τον μηχανολογικό εξοπλισμό και τα οπλικά συστήματα.

«Ωστόσο ο ακαθάριστος σχηματισμός πάγιου κεφαλαίου στην Ελλάδα υπολείπεται κατά πολύ από τον διεθνή και ευρωπαϊκό μέσο όρο, καθώς καταγράφεται ως ποσοστό του ΑΕΠ περίπου 13%, όταν ο μέσος όρος των χωρών της Ευρωζώνης και της ΕΕ είναι 22,0%. Ο μέσος όρος σε παγκόσμιο επίπεδο είναι 25,0%», λέει ο καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Πάντειο για να καταλήξει σε ένα συμπέρασμα που σίγουρα δεν αρέσει στον υπουργό Ανάπτυξης: «Συνεπώς, η αύξηση των ΑΞΕ τα τελευταία χρόνια όχι μόνο δεν βελτιώνει αλλά επιδεινώνει τα διαρθρωτικά χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας, που παραμένουν πάντα εξαιρετικά προβληματικά».

Σε αυτό το σημείο ο κ. Μαυρουδέας κάνει λόγο για «παταγώδη διάψευση των διακηρύξεων των προγραμμάτων οικονομικής προσαρμογής, δηλαδή των μνημονίων, πως θα κάνουν την Ελλάδα μια εξαγωγική οικονομία». «Η εκτεταμένη αποβιομηχάνιση, η υπερβολική έμφαση στις υπηρεσίες και ταυτόχρονα η εξάρτηση από εισαγωγές από το εξωτερικό (ενδιάμεσες εισροές, τεχνολογία κλπ.), δεν αφήνουν κανένα ουσιαστικό περιθώριο γι’ αυτό, με το παραγωγικό υπόδειγμα της ελληνικής οικονομίας να παραμένει εξόχως προβληματικό».

Ο καθηγητής συνδέει αυτή του την διαπίστωση με την ένταξη της Ελλάδας στην ΕΕ και στον ευρωπαϊκό καταμερισμό εργασίας.

«Για χώρες σαν την Ελλάδα δεν προβλέπεται να είναι βιομηχανικά και παραγωγικά κέντρα, αλλά τόποι παροχής υπηρεσιών με κάποιους μόνο θύλακες παραγωγικών δραστηριοτήτων. Είναι μια διαπίστωση που δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί αλλά οι συστημικοί κύκλοι αρνούνται να θίξουν λόγω δέσμευσης στην ευρωενωσιακή κατεύθυνση».

Εξαγωγές που φέρνουν εισαγωγές

Είναι αλήθεια, πως η σημαντική αύξηση των αριθμών στις άμεσες ξένες επενδύσεις έχουν φέρει και άνοδο των εξαγωγών, κάτι που επίσης αποτελεί αφορμή για πανηγυρισμούς στην κυβέρνηση.

Όμως ο κ. Μαυρουδέας παρατηρεί πως «οι ΑΞΕ που έρχονται στην χώρα αυξάνουν τις ενδιάμεσες εισροές από το εξωτερικό. Ακόμα κι αυτές που αναπτύσσουν παραγωγικές δραστηριότητες και είναι εξαγωγικές, για να δουλέψουν απαιτούν την εισαγωγή πρώτων υλών, εξοπλισμού και ενδιάμεσων εισροών, άρα συνεπάγονται εισαγωγές. Αυτό δημιουργεί πρόβλημα στο εμπορικό ισοζύγιο και εν τέλει στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών», λέει ο καθηγητής, φέρνοντας ως παράδειγμα τον βασικό ελληνικό εξαγωγικό κλάδο των πετρελαιοειδών, χωρίς η Ελλάδα να παράγει σημαντικές ποσότητες πετρελαίου και άρα να πρέπει να εισάγει μη επεξεργασμένο πετρέλαιο.

Ενστάσεις του 1970 για τις ΑΞΕ, επανέρχονται στην εποχή της «απο-παγκοσμιοποίησης»

Ο καθηγητής θυμίζει πως οι άμεσες ξένες επενδύσεις είχαν αποτελέσει αντικείμενο έντονων διαμαχών μέσα στην οικονομική σκέψη, ιδιαίτερα στις δεκαετίες 1970 και 1980. «Βασικό ερώτημα ήταν εάν ενισχύουν ουσιαστικά και μακροπρόθεσμα την εγχώρια ανάπτυξη ή αντιθέτως λειτουργούν ληστρικά, δηλαδή απομυζούν πόρους και πλούτο και αποχωρούν όταν σταματούν να προσπορίζονται κέρδη».

«Στην περίοδο της λεγόμενης ‘παγκοσμιοποίησης’», υπογραμμίζει ο ίδιος, «όλοι αυτοί οι βάσιμοι προβληματισμοί κρύφτηκαν κάτω από το χαλί από την κυρίαρχη οικονομική σκέψη και πολιτική. Σήμερα όμως, με την έκρηξη των διεθνών πολιτικο-οικονομικών ανταγωνισμών αναγκάζεται ακόμη και η κυρίαρχη οικονομική σκέψη να συζητήσει την ‘απο-παγκοσμιοποίηση’. Ο εκτεταμένος έλεγχος μιας οικονομίας από ξένα κεφάλαια δημιουργεί σοβαρά διαρθρωτικά προβλήματα. Οι συχνές σήμερα φυγές κεφαλαίου (capital flights) έχουν καταστρέψει πολλές λιγότερο αναπτυγμένες οικονομίες. Το ζήτημα αυτό πρέπει επιτέλους να τεθεί και στην ελληνική δημόσια συζήτηση», καταλήγει ο κ. Μαυρουδέας.

Να καταστρέψουμε την δημιουργική ασάφεια για να μπορέσουμε να αλλάξουμε τον κόσμο – ΠΡΙΝ 8-4-2023

Να καταστρέψουμε την δημιουργική ασάφεια για να μπορέσουμε να αλλάξουμε τον κόσμο

Σταύρος Μαυρουδέας

Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας

Πάντειο Πανεπιστήμιο

Σε πρόσφατο (πολυδιαφημισμένο από συστημικούς κύκλους) άρθρο του ο Γ.Βαρουφάκης, αναφερόμενος στις τρέχουσες τραπεζικές αναταράξεις, έριξε το υποτιθέμενα ριζοσπαστικό σύνθημα «να καταστρέψουμε τις τράπεζες». Βέβαια ο Γ.Βαρουφάκης δεν φημίζεται για την συνοχή των οικονομικών αναλύσεων του. Όπως έχει αυτο-χαρακτηρισθεί, είναι ένας δημιουργός παραμυθιών που υποκρίνεται τον οικονομολόγο. Το κείμενο του αυτό εμπίπτει πλήρως σ’ αυτό τον κανόνα.

Επιπλέον, ο Γ.Βαρουφάκης στην πολιτική του διαδρομή κυμαίνεται – πολλές φορές ταυτόχρονα – από ριζοσπαστικές (αλλά ποτέ πραγματικά αριστερές) απόψεις μέχρι εντελώς συντηρητικές. Πρόσφατα, για καθαρά εκλογικίστικους λόγους, επαγγέλεται μία αριστερή στροφή έχοντας βρει και πρόθυμους πολιτικά πειναλέοντες κομπάρσους σε αυτή τη νέα παράσταση του. Φυσικά, όπως και στις επιστημονικές αναλύσεις του, η «δημιουργική ασάφεια» (δηλαδή το συνώνυμο του καιροσκοπισμού και της αναξιοπιστίας) είναι το χαρακτηριστικό της υποτιθέμενης ριζοσπαστικής πολιτικής στροφής του.

Τι ακριβώς υποστηρίζει ο Γ.Βαρουφάκης με την «καταστροφή των τραπεζών»;

Είναι λίγο περίπλοκο (αλλά όχι δύσκολο) να εντοπισθεί η θεωρητική οπτική του. Παραμερίζοντας ψευδεπίγραφα φληναφήματα του ότι είναι ένας «ασταθής Μαρξιστής» (καθώς είναι πολύ ασταθής για να είναι Μαρξιστής), αποδεικνύεται για άλλη μιά φορά ένας επιπόλαιος Κεϋνσιανός. Μπολιάζει την οπτική αυτή με την επιπόλαια θεωρία της χρηματιστικοποίησης (δηλαδή ότι σήμερα υπάρχει ένας νέος καπιταλισμός με κυρίαρχους τους τραπεζίτες που εκμεταλλεύονται τοκογλυφικά τόσο τους εργάτες όσο και τους επιχειρηματίες). Στα ψήγματα ταξικής αναφοράς του, ο Γ.Βαρουφάκης υποστηρίζει ότι η τάξη των «πιστωτών και των τραπεζών» σφίγγει τη θηλιά στο λαιμό συνολικά της κοινωνίας.

Ακολούθως, αποδίδει τα σημερινά προβλήματα στην κρατική πολιτική που «δηλητηρίασε τα χρήματα της Δύσης» γιατί (α) δεν είχε ένα ενιαίο ονομαστικό επιτόκιο και (β) διασώζει τις τράπεζες (ενώ είναι κατασκευασμένες για να «μην είναι ασφαλείς», δηλαδή να χρεωκοπούν). Δεν χρειάζονται βαθειές πολιτικο-οικονομικές γνώσεις για να γνωρίζει κανείς ότι, σε επίπεδο οικονομικής πολιτικής, ποτέ δεν υπήρξε ένα ενιαίο ονομαστικό επιτόκιο αλλά τα κράτη ασκούν νομισματική πολιτική παρεμβαίνοντας στα επιτόκια. Στο επίπεδο της γενικής θεωρίας θα είχε ενδιαφέρον να διευκρίνιζε ο Γ.Βαρουφάκης πως διαμορφώνεται το επιτόκιο στον καπιταλισμό. Είναι εντελώς νομισματικό μέγεθος εξισώνοντας την προσφορά χρήματος με την ιδιόμορφη ζήτηση χρήματος του Κέυνς (που εξαρτάται από την ψυχολογικά προσδιορισμένη ζήτηση ρευστότητας); Είναι ένα φυσικό επιτόκιο όπως υποστηρίζουν οι Νεοκλασσικοί; Ή είναι η εξισορρόπηση μεταξύ της ζήτησης και της προσφοράς δανειακών χρηματικών κεφαλαίων που, όμως περιορίζεται από το ποσοστό κέρδους, όπως υποστηρίζει ο Μαρξισμός; Αλλά αυτά είναι ψιλά γράμματα για τον Γ.Βαρουφάκη.

Επίσης, την άποψη Βαρουφάκη να αφήνονται οι τράπεζες να χρεωκοπούν προβάλλουν και οι σκληρότερες Νεοφιλελεύθερες Χαγιεκιανές φωνές.

Ακολούθως, ο Γ.Βαρουφάκης επιδίδεται όπως συνήθως σε σχέδια επιστημονικής φαντασίας. Προτείνει το κλείσιμο των ιδιωτικών τραπεζών (;) και την δημιουργία (α) ψηφιακού νομίσματος από την Κεντρική Τράπεζα (προφανώς την ΕΚΤ καθώς η έξοδος από το ευρώ είναι καταστροφή και μόνο η ρεαλιστική ευρωπαϊκή ανυπακοή σώζει!!!) και (β) ψηφιακού πορτοφολιού βάση της τεχνολογίας blockchain (για να μην ξεχνιέται και η παλιότερη Βαρουφάκεια εμπλοκή με τον βρώμικο κόσμο των κρυπτονομισμάτων). Οι πολίτες θα κάνουν καταθέσεις αδάπανα εκεί και με πλήρη εγγύηση. Εάν θέλουν να έχουν αποδόσεις θα μπορούν – αναλαμβάνοντας τον κίνδυνο της χρεωκοπίας – να καταθέσουν σε επενδυτικές τράπεζες (;). Ένα τέτοιο τραπεζικό σύστημα είναι ικανό «να συμμορφωθεί με τους κανόνες μιας εύρυθμης αγοράς» (καθώς ο Βαρουφάκειος ριζοσπαστισμός μόνο μέχρι εκεί μπορεί να φθάσει).

Αγνοεί βέβαια ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα στον καπιταλισμό υπάρχει για να διοχετεύει κεφάλαια στους καπιταλιστές και όχι για να υπηρετεί τους μικρο-καταθέτες. Και ότι το χρηματικό κεφάλαιο δεν κάνει δωρεάν αυτή την διαμεσολάβηση.

Ακόμη και αν αναλάβει η Κεντρική Τράπεζα την συλλογή κεφαλαίων, και αυτή δεν το κάνει δωρεάν. Από που θα βγάζει κέρδη για να αγοράζει δημόσια αγαθά; Αν δίνει μικρότερο επιτόκιο και επιβάλει μεγαλύτερο εκδοτικό προνόμιο τότε θα εκμεταλλεύεται τους καταθέτες.

Ο φαιδρός καυγάς με τους πιο Νεοφιλελεύθερους κρυπτονομιστές περί «μεγάλου αδελφού» και η πρόταση για κληρωνόμενη επιτροπή νομισματικής εποπτείας είναι ανάξια σοβαρής συζήτησης.

Ο επίλογος του Βαρουφάκειου πονήματος είναι αποκαλυπτικός: εξομοιώνει τους ανθρακωρύχους με τους τραπεζίτες ως βλαβερούς δέκτες επιδοτήσεων από την κοινωνία. Εξαιρετική ταξική θεώρηση!!

Το ουσιαστικότερο όμως πρόβλημα αυτής της Βαρουφάκειας επιστημονικής φαντασίας είναι η άγνοια (;) της σχέσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος με την παραγωγή και την πραγματική συσσώρευση. Στη χρηματιστικοποιητική νεφελοκοκκυγία το επιτόκιο είναι καθαρή τοκογλυφία που καμιά σχέση δεν έχει με το ποσοστό κέρδους.

Αντιθέτως, ο Μαρξισμός δείχνει εύστοχα ότι το επιτόκιο είναι τμήμα της υπεραξίας που δημιουργείται από τους εργάτες, υπεξαιρείται από τους βιομηχανικούς καπιταλιστές και αναδιανέμεται μεταξύ των προηγούμενων και των χρηματικών καπιταλιστών. Οι σημερινές χρηματοπιστωτικές αναταράξεις οφείλονται στην αδυναμία αύξησης της κερδοφορίας που, με τη σειρά της, περιορίζει τα έσοδα του χρηματοπιστωτικού συστήματος και οδηγεί σε κατάρρευση την καπιταλιστική δομή χρεών και πλασματικού κεφαλαίου. Στο πρόβλημα αυτό ο καπιταλισμός απαντά με την στήριξη των σημαντικών κεφαλαίων και την αύξηση της εκμετάλλευσης της εργασίας.

Για τον κόσμο της εργασίας και την πραγματική Αριστερά αυτό είναι το βασικό μέτωπο και όχι η αναζήτηση ουτοπικών και ψευδεπίγραφων μεταρρυθμίσεων που μόνο σύγχυση και παραπλάνηση προκαλούν. Απέναντι στη «δημιουργική ασάφεια» των συνοδοιπόρων της αστικής πολιτικής το μεταβατικό πρόγραμμα της πραγματικής Αριστεράς δίνει σαφείς και επαρκείς απαντήσεις.

Τραπεζικές χρεωκοπίες και ο κίνδυνος νέας κρίσης – Documento 26/3/2023

Documento 26/3/2023

Τραπεζικές χρεωκοπίες και ο κίνδυνος νέας κρίσης

Σταύρος Μαυρουδέας

Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας

Πάντειο Πανεπιστήμιο

Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής

Η παγκόσμια οικονομία συγκλονίζεται από τις πρόσφατες τραπεζικές χρεωκοπίες. Ξεκινώντας από τις ΗΠΑ – και παρά τις εθελοτυφλικές διακηρύξεις της ΕΕ και άλλων χωρών – τα προβλήματα σύντομα εξαπλώθηκαν τουλάχιστον στις υπόλοιπες Δυτικές οικονομίες. Μετά την αμερικανική SVB ακολούθησε η βεβιασμένη διάσωση της ελβετικής mega-bank Credit Suisse. Την ίδια ώρα τα διεθνή χρηματιστήρια κλυδωνίζονται και πολλές τράπεζες είναι στο μικροσκόπιο ως επίφοβες. Τα συστημικά κέντρα αποφάσεων πιάστηκαν ξανά στον ύπνο. Με σπασμωδικές κινήσεις και κουτοπόνηρες δηλώσεις ότι «εμάς δεν μας αφορά» στρουθοκαμηλίζουν εμπρός στο πρόβλημα και προσπαθούν να το ετεροχρονίσουν. Ιδιαίτερα διαπληκτίζονται για το εάν πρέπει να σταματήσουν οι αυξήσεις επιτοκίων (για τον περιορισμό του πληθωρισμού) και να επιβληθούν αυστηρότεροι έλεγχοι στο χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Οι κυρίαρχοι κύκλοι και τα κυρίαρχα Οικονομικά, εγκλωβισμένοι στην διαχείριση και δικαιολόγηση του καπιταλιστικού συστήματος, αδυνατούν να δουν τις πραγματικές αιτίες της αναταραχής. Αντιθέτως, η Μαρξιστική Πολιτική Οικονομία επισημαίνει ρεαλιστικά τα δομικά συστημικά αίτια της. Ο σύγχρονος καπιταλισμός ταλανίζεται από την μακροχρόνια πτωτική τάση της κερδοφορίας, που προκύπτει από τις ίδιες τις αντιφάσεις του και όχι από την αύξηση των μισθών. Η φθίνουσα κερδοφορία των επιχειρήσεων επηρεάζει τα έσοδα του τραπεζικού τομέα καθώς συσωρρεύονται «κόκκινα δάνεια». Η φυγή των τραπεζών προς τα εμπρός (μέσω διαδικασιών πλασματικού κεφαλαίου) απλά έχει μεταχρονολογήσει το πρόβλημα χωρίς να το επιλύει.

Ταυτόχρονα, η σημερινή έκρηξη του πληθωρισμού (που προκύπτει από τα προβλήματα της πραγματικής οικονομίας και όχι από νομισματικές πολιτικές, όπως ερίζουν τα κυρίαρχα Οικονομικά) περιπλέκει περισσότερο την κατάσταση. Η κουτοπόνηρη συστημική τακτική του ήπιου πληθωρισμού (που ροκανίζει τους μισθούς και αυξάνει τα επιχειρηματικά κέρδη) γύρισε μπούμερανγκ καθώς η αδυναμία της πραγματικής οικονομίας και οι ιμπεριαλιστικές συγκρούσεις έκαναν ανεξέλεγκτο τον πληθωρισμό. Για την αντιμετώπιση του οι κεντρικές τράπεζες προχώρησαν σε εσπευσμένες αυξήσεις επιτοκίων. Όμως οι τελευταίες επιδεινώνουν την δομή χρεών επάνω στην οποία στηρίζεται το καπιταλιστικό χρηματοπιστωτικό σύστημα. Οι πιο ριψοκίνδυνες τράπεζες βρίσκονται ξαφνικά με αδυναμία χρηματοδότησης, οι καταθέτες και επενδυτές πανικοβάλλονται και η τραπεζική κρίση ξεσπά.

Έτσι, το σύστημα βρίσκεται εμπρός στο δίλημμα του στασιμοπληθωρισμού. Η αποφυγή της πρώτης απαιτεί χαλαρή νομισματική πολιτική ενώ του δεύτερου αυστηρή.

Φυσικά, το σύστημα επιδιώκει να ξαναφορτώσει τα βάρη στην εργασία. Όμως δεκαετίες Νεοφιλελεύθερων και Νέων Κεϋνσιανών αντιλαϊκών πολιτικών έχουν προκαλέσει εκτεταμένη φτωχοποίηση κάνοντας τον κίνδυνο της κοινωνικής έκρηξης παραπάνω από ορατό (όπως δείχνει η Γαλλία).

Στην ελληνική μπανανία όλα τα συστημικά κόμματα – και πρόθυμοι εταίροι σε μελλοντικές κυβερνήσεις συνεργασίας και αντιλαϊκής λιτότητας – περιμένουν άφωνοι τις εντολές από την Εσπερία καθώς αδυνατούν να έχουν έστω και μία μερικά αυτοτελή γραμμή. Εθελοτυφλούν ότι το εγχώριο τραπεζικό σύστημα δεν κινδυνεύει. Όντως, οι ελληνικές τράπεζες-ζόμπι δεν μπορούσαν (όχι δεν ήθελαν) να κάνουν τα κόλπα των Δυτικών. Όμως, οι ξένοι μέτοχοι τους είναι εκτεθειμένοι σε επίφοβες ξένες τράπεζες, οπότε οποιαδήποτε στιγμή μπορεί να ρευστοποιήσουν ελληνικά στοιχεία για να καλύψουν ζημιές. Αυτό θα προσθέσει και θα οξύνει προβλήματα στον καραγκιοζ-μπερντέ της ελληνικής οικονομίας. Είτε η σημερινή είτε μία διάδοχη συστημική κυβέρνηση θα τα φορτώσει, υπό τις ευρωπαϊκές εντολές, στον «εχθρό λαό». Όμως η πλάτη της καμήλας αυτής έχει όρια που ήδη ξεπερνιούνται. Τότε αυτοί που σπέρνουν ανέμους θα θερίσουν θύελλες.

Τραπεζικές χρεωκοπίες: Το φάντασμα της κρίσης πλανιέται ξανά πάνω από τις καπιταλιστικές οικονομίες – ΠΡΙΝ, 19/3/2023


Στις 10/3, η καλιφορνέζικη τράπεζα Silicon Valley Bank (SVB) έγινε η μεγαλύτερη τράπεζα που πτωχεύει από την οικονομική κρίση του 2008. Ήταν η 16η μεγαλύτερη αμερικανική εμπορική τράπεζα. Εξειδικευόταν σε δοσοληψίες με εταιρείες τεχνολογίας και υγειονομικής περίθαλψης και ιδιαίτερα σε επενδύσεις σε «start-up» εταιρείες.

Η χρεωκοπία της SVB πυροδοτήθηκε από σημαντικές ζημιές σε τίτλους επιχειρήσεων τις οποίες είχε δανείσει. Προσπάθησε να τις καλύψει με αύξηση μετοχικού κεφαλαίου που όμως προκάλεσε πανικό μεταξύ των βασικών εταιρειών τεχνολογίας στην Καλιφόρνια που διατηρούσαν τα μετρητά τους στην SVB. Το αποτέλεσμα ήταν αντί να αντλήσει κεφάλαια η SVB να χάνει μαζικά καταθέσεις. Η μετοχή της κατέρρευσε, συμπαρασύροντας και άλλες τράπεζες μαζί της. Οι συναλλαγές σε μετοχές της σταμάτησαν και απέτυχαν και οι προσπάθειες άντλησης κεφαλαίων ή εύρεσης αγοραστή, με αποτέλεσμα η Ομοσπονδιακή Εταιρεία Ασφάλισης Καταθέσεων των ΗΠΑ (FDIC) να αναλάβει τον έλεγχο της. Η τελευταία είναι μια ανεξάρτητη κρατική υπηρεσία που ασφαλίζει τις τραπεζικές καταθέσεις και εποπτεύει τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Θα ρευστοποιήσει τα περιουσιακά στοιχεία της τράπεζας για να αποπληρώσει τους πελάτες της, συμπεριλαμβανομένων των καταθετών και των πιστωτών.

H χρεωκοπία της SVB δεν είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό. Είχε προηγηθεί μία άλλη ρωγμή στο χρηματοπιστωτικό σύστημα στον αμαρτωλό τομέα των κρυπτονομισμάτων. Η τράπεζα κρυπτονομισμάτων Silvergate χρεωκόπησε μετά την κατάρρευση των τιμών και των συναλλαγών του bitcoin και άλλων κρυπτονομισμάτων (8/3/2023). Επιπλέον, την κατάρρευσή της SVB ακολούθησε γρήγορα (12/3/2023) το κλείσιμο της Signature Bank, δανείστριας του τομέα των κρυπτονομισμάτων.


Όλα τα παραπάνω έχουν προκαλέσει φόβους σε όλα τα βασικά πολιτικο-οικονομικά κέντρα του καπιταλιστικού συστήματος για πυροδότηση αλυσσίδας (ντόμινο) χρεωκοπιών. Οι αντιδράσεις τους, όπως συνήθως, είναι ένας συνδυασμός στρουθοκαμηλισμού και εγρήγορσης.

Η ΕΕ και το ΗΒ βιάστηκαν να δηλώσουν ότι επηρεάζονται λίγο από τα συμβάντα. Ταυτόχρονα όμως το αγγλικό υποκατάστημα της SVB πωλείται κυριολεκτικά αντί πινακίου φακής.

Αντιθέτως, οι ΗΠΑ ενεργοποίησαν – εκμεταλλευόμενες και το κενό του Σαββατοκύριακου – μία σειρά διαθέσιμα εργαλεία τους (φανερά και συγκαλυμμένα) για να αποσοβηθεί το ντόμινο. Εκτός από καθησυχαστικές δηλώσεις και επηρεασμό του δημόσιου κλίματος, το Υπουργείο Οικονομικών, η FDIC και η Fed ανακοίνωσαν ένα νέο Πρόγραμμα Τραπεζικής Χρηματοδότησης (BTFP), το οποίο προσφέρει δάνεια έως και ενός έτους για τα θεσμικά ιδρύματα έναντι ομολόγων και ορισμένων άλλων εξασφαλίσεων. Οι εξασφαλίσεις θα ληφθούν στην ονομαστική αξία αντί για τις τιμές της αγοράς, αποφεύγοντας τις αναγκαστικές πωλήσεις ως απάντηση στον φόβο χρεωκοπίας. Επιπλέον, εγγυήθηκαν οι καταθέσεις των δύο χρεωκοπημένων τραπεζών (συμπεριλαμβανομένων και εκείνων πάνω από το θεσμικό όριο των 250.000 USD).

Επίσης, οι ρυθμιστικές αρχές επεξεργάζονται νέες διαδικασίες ελέγχων πρόληψης τραπεζικών καταρρεύσεων.

Οι κινήσεις αυτές αποσκοπούν στην αποφυγή εκδήλωσης πανικού στις διεθνείς αγορές χρήματος και κεφαλαίου την επαύριο των χρεωκοπιών. Κάτι τέτοιο θα προκαλούσε ανεξέλεγκτη χιονοστιβάδα και ενδεχομένως ένα κραχ. Τα συστημικά κέντρα έχουν αρκετή πείρα – εφόσον οι συνθήκες το επιτρέπουν – για να αποφύγουν τέτοιες χιονοστιβάδες. Όμως αυτό που αδυνατούν να επιτύχουν είναι να επιλύσουν τις βαθύτερες αντιφάσεις του συστήματος που τις γεννούν.


Οι ενδο-συστημικές αντιπαραθέσεις για τις χρεωκοπίες εστιάζουν σε δύο σημεία. Πρώτο, οι σοσιαλφιλελεύθερες απόψεις επιρρίπτουν την ευθύνη στην απορρύθμιση του χρηματοπιστωτικού συστήματος επί Τραμπ (απόσυρση του νόμου Dodd-Frank το 2018), που χαλάρωσε την εποπτεία επί των τραπεζών. Δεύτερο, οι οπαδοί μίας χαλαρότερης νομισματικής πολιτικής (και μαζί τους και οι αγορές) υποστηρίζουν ότι οι γρήγορες αυξήσεις επιτοκίων πνίγουν τις επιχειρήσεις.

Πρόκειται για μυωπικούς καυγάδες που εθελοτυφλούν μπροστά στις ανυπέρβλητες θεμελιακές αντιφάσει του καπιταλισμού. Η Μαρξιστική Πολιτική Οικονομία τοποθετεί εύστοχα στον πυρήνα αυτών των καπιταλιστικών προβλημάτων την μακροχρόνια πτωτική τάση της κερδοφορίας. Η θέση αυτή επιβεβαιώνεται και στις σημερινές χρεωκοπίες, διαψεύδοντας ξανά τις επιπόλαιες θεωρίες χρηματιστικοποίησης. Το χρηματοπιστωτικό σύστημα – το οποίο ποτε δεν έκοψε τον ομφάλιο λώρο του με την καπιταλιστική κερδοφορία αντίθετα με τις «χρηματιστικοποιητικές» αφέλειες – συμπιέζεται από το δίπολο μιας επικείμενης ύφεσης: πτώση κερδών και πτώση τιμών των επιχειρηματικών περιουσιακών στοιχείων λόγω αύξησης επιτοκίων.

Η κερδοφορία ανέκαμψε γρήγορα – μετά την πανδημική κρίση – μόλις επανεκκινήθηκε η οικονομία. Όμως η ανάκαμψη δεν κάλυψε πλήρως τις απώλειες της κρίσης. Επιπλέον, γρήγορα σκόνταψε στην υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου και στην αύξηση του κόστους παραγωγής που εκδηλώθηκε με την άνοδο του πληθωρισμού. Έτσι, ακόμη και συστημικά κέντρα (π.χ. JP Morgan) εκτιμούν ότι η κερδοφορία έχει ξαναπάρει την κατιούσα.

Ο πληθωρισμός περιπλέκει περισσότερο την κατάσταση. Η αναιμική καπιταλιστική μεγέθυνση προκάλεσε πραγματικές (και όχι απλά νομισματικές) αιτίες αύξησης τιμών. Αυτές επιδεινώθηκαν από την συστηματική αύξηση του περιθωρίου κέρδους των επιχειρήσεων μέσω ήπιας αύξησης των τιμών (δηλαδή πληθωρισμού κερδών). Όμως αυτό γρήγορα έγινε ανεξέλεγκτο, λόγω των εντεινόμενων ιμπεριαλιστικών συγκρούσεων αλλά και της αδυναμίας περαιτέρω αύξησης της εκμετάλλευσης της εργασίας. Οι πρώτες κατακερματίζουν αλυσσίδες παραγωγής και αυξάνουν τα κόστη. Η «ξαφνική» εμφάνιση έλλειψης εργατικού δυναμικού δείχνει ότι το κεφάλαιο, υπό τις παρούσες συνθήκες, δεν μπορεί να αυξήσει ραγδαία το ποσοστό υπεραξίας και να αντιρροπήσει την πτώση κερδοφορίας.

Έτσι το σύστημα αντιμετωπίζει το δίδυμο χαμηλής κερδοφορίας και υψηλού πληθωρισμού. Στην προσπάθεια αντιμετώπισης του πληθωρισμού αυξάνει τα επιτόκια. Όμως αυτό επιδεινώνει περαιτέρω την κερδοφορία των επιχειρήσεων. Ο χρηματοπιστωτικός τομέας είναι πολύ πιο ευάλωτος. Εξαρτάται από την κερδοφορία των παραγωγικών επιχειρήσεων. Ταυτόχρονα υποτιμούνται τα περιουσιακά στοιχεία του λόγω αύξησης επιτοκίων. Ο συνδυασμός αυτός οδηγεί τις πιο εκτεθειμένες τράπεζες στην χρεωκοπία. Όμως αυτό είναι μόνον η κορυφή του παγόβουνου.

Πού οφείλεται η εκρηκτική αύξηση του πληθωρισμού;, Documento 20-12-2022

Πού οφείλεται η εκρηκτική αύξηση του πληθωρισμού;


Σταύρος Μαυρουδέας

20.12.2022 | 06:00

Πού οφείλεται η εκρηκτική αύξηση του πληθωρισμού;

Η πληθωριστική έκρηξη που ξεκίνησε το 2021 περιορίζει δραματικά το λαϊκό εισόδημα. Ισοδυναμεί περίπου με τις μισθολογικές μειώσεις του πρώτου μνημονίου.

Βέβαια στην ελληνική μπανανία ελάχιστα συζητείται πώς ξεκίνησε η αύξηση του πληθωρισμού. Η κυβέρνηση την αποδίδει σε εξωτερικούς παράγοντες (ουκρανικό), απαλλάσσοντας τον εαυτό της από ευθύνες. Η συστημική αντιπολίτευση την αποδίδει στην κυβερνητική πολιτική (παραγνωρίζοντας τα βαθιά συστημικά αίτιά του).

Πίσω από αυτό το θέατρο σκιών οι εργαζόμενοι πρέπει να αναρωτηθούν ποια είναι τα αίτια αυτής της επιδρομής στις συνθήκες διαβίωσής τους, ποιοι ωφελούνται, ποιοι τους εμπαίζουν και πώς πρέπει να αντιδράσουν.

Στα ορθόδοξα οικονομικά συντηρητικές και «προοδευτικές» εκδοχές τους απλώς σκιαμαχούν για το εάν ο πληθωρισμός οφείλεται σε υπερβάλλουσα ζήτηση ή προσφορά και κυρίως τον θεωρούν νομισματικό φαινόμενο. Αντιθέτως, ο «παράνομος κόσμος» της μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας τονίζει εξαιρετικά ρεαλιστικά ότι η αναντιστοιχία επιπέδου τιμών και πραγματικής οικονομίας (δηλαδή ο πληθωρισμός) ξεκινά από αλλαγές στη δεύτερη και δεν είναι απλώς νομισματικό φαινόμενο.

Οι κυρίαρχες σήμερα νεοσυντηρητικές απόψεις πολύ θα ήθελαν να μπορούσαν να αποδώσουν τον πληθωρισμό σε υπερβάλλουσες μισθολογικές αυξήσεις. Ομως αυτό πουθενά δεν επιβεβαιώνεται εμπειρικά.

Στην ελληνική περίπτωση ο πληθωρισμός αυξήθηκε από το δεύτερο ήμισυ του 2021. Πολύ πριν από το ουκρανικό ο γενικός δείκτης έφτασε τον Δεκέμβριο του 2021 το 5,1% και ο δομικός δείκτης (εξαιρούμενης της ενέργειας και των τροφίμων) το 1%. Η ιδιωτική κατανάλωση δεν παρουσίασε καμιά αλματώδη αύξηση (λόγω αυξανόμενων εισοδηματικών ανισοτήτων και φτώχειας των λαϊκών στρωμάτων) και απλώς επέστρεψε στα προπανδημικά επίπεδα. Επίσης, η αύξηση του μέσου μηνιαίου μισθού στο διάστημα 2018-21 δεν ξεπέρασε το 2%.

Ούτε η εναλλακτική ορθόδοξη υπόθεση ότι ο πληθωρισμός οφείλεται σε μποτιλιαρίσματα της προσφοράς (λόγω αδυναμίας της παραγωγής να επιστρέψει στα προ πανδημίας επίπεδα) ισχύει. Ο πληθωρισμός εμφανίστηκε όταν οι καραντίνες αποσύρθηκαν και η παραγωγή επανερχόταν στα προηγούμενα επίπεδα.

Η συστημική ρίζα του πληθωρισμού είναι η αδυναμία του καπιταλισμού να αυξήσει ραγδαία τον οικονομικό πλούτο. Αυτό αποτυπώνεται στη μακροχρόνια τάση πτώσης της καπιταλιστικής κερδοφορίας. Στην προσπάθεια αντιρρόπησης της τάσης αυτής όλες οι συστημικές παραλλαγές διαχείρισής του (σοσιαλφιλελεύθερες και νεοφιλελεύθερες) προσφεύγουν και σε αναδιανεμητικά μέτρα για την ενίσχυση της καπιταλιστικής κερδοφορίας. Ο πληθωρισμός είναι τέτοιο μέτρο, καθώς μειώνει τους πραγματικούς μισθούς και μπορεί να αυξήσει τα περιθώρια κέρδους.

Μετά την πανδημία στις περισσότερες δυτικές οικονομίες υιοθετήθηκε πολιτική πληθωρισμού κερδών.

Δηλαδή διευκολύνθηκαν οι επιχειρήσεις να αυξήσουν τα περιθώρια κέρδους τους μέσω της αύξησης των τιμών. Το ζήτημα αυτό συζητείται πολύ στο εξωτερικό (ΗΠΑ, Γαλλία, ΕΕ) αλλά καθόλου στην Ελλάδα. Ενδεικτικά, σε πρόσφατη ομιλία της Γερμανίδας Ιζαμπέλ Σνάμπελ (EKT) επισημάνθηκε ότι το μεγαλύτερο τμήμα του πληθωρισμού οφείλεται σε αύξηση του περιθωρίου κέρδους. Στην Ελλάδα η ΝΔ υπερθεμάτισε στην πολιτική αυτή. Αυτή η κουτοπόνηρη στρατηγική έσκαψε μόνη της τον λάκκο της όταν ξέσπασε το ουκρανικό, το οποίο ενίσχυσε και πολλαπλασίασε τις πληθωριστικές τάσεις.

Οι κυβερνητικές πολιτικές φιλοδωρημάτων («καλάθι νοικοκυριού» κ.λπ.) δεν λύνουν το πρόβλημα επιβίωσης των εργαζομένων, καθώς μάλιστα ο πληθωρισμός δεν πρόκειται να εξαφανιστεί εύκολα (παρά τις επίσημες εικοτολογίες). Οι εργαζόμενοι πρέπει να διεκδικήσουν πραγματικές αυξήσεις που να καλύπτουν τις εισοδηματικές τους απώλειες και τιμαριθμική αναπροσαρμογή των μισθών.

*Ο Σταύρος Μαυρουδέας είναι καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής

Πληθωρισμός Κερδών και κυβερνητικών απατών ΠΡΙΝ