Tag Archives: Μαρξισμός

Πού οφείλεται η εκρηκτική αύξηση του πληθωρισμού;, Documento 20-12-2022

Πού οφείλεται η εκρηκτική αύξηση του πληθωρισμού;

ΑΠΟΨΕΙΣ

Σταύρος Μαυρουδέας

20.12.2022 | 06:00

Πού οφείλεται η εκρηκτική αύξηση του πληθωρισμού;

Η πληθωριστική έκρηξη που ξεκίνησε το 2021 περιορίζει δραματικά το λαϊκό εισόδημα. Ισοδυναμεί περίπου με τις μισθολογικές μειώσεις του πρώτου μνημονίου.

Βέβαια στην ελληνική μπανανία ελάχιστα συζητείται πώς ξεκίνησε η αύξηση του πληθωρισμού. Η κυβέρνηση την αποδίδει σε εξωτερικούς παράγοντες (ουκρανικό), απαλλάσσοντας τον εαυτό της από ευθύνες. Η συστημική αντιπολίτευση την αποδίδει στην κυβερνητική πολιτική (παραγνωρίζοντας τα βαθιά συστημικά αίτιά του).

Πίσω από αυτό το θέατρο σκιών οι εργαζόμενοι πρέπει να αναρωτηθούν ποια είναι τα αίτια αυτής της επιδρομής στις συνθήκες διαβίωσής τους, ποιοι ωφελούνται, ποιοι τους εμπαίζουν και πώς πρέπει να αντιδράσουν.

Στα ορθόδοξα οικονομικά συντηρητικές και «προοδευτικές» εκδοχές τους απλώς σκιαμαχούν για το εάν ο πληθωρισμός οφείλεται σε υπερβάλλουσα ζήτηση ή προσφορά και κυρίως τον θεωρούν νομισματικό φαινόμενο. Αντιθέτως, ο «παράνομος κόσμος» της μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας τονίζει εξαιρετικά ρεαλιστικά ότι η αναντιστοιχία επιπέδου τιμών και πραγματικής οικονομίας (δηλαδή ο πληθωρισμός) ξεκινά από αλλαγές στη δεύτερη και δεν είναι απλώς νομισματικό φαινόμενο.

Οι κυρίαρχες σήμερα νεοσυντηρητικές απόψεις πολύ θα ήθελαν να μπορούσαν να αποδώσουν τον πληθωρισμό σε υπερβάλλουσες μισθολογικές αυξήσεις. Ομως αυτό πουθενά δεν επιβεβαιώνεται εμπειρικά.

Στην ελληνική περίπτωση ο πληθωρισμός αυξήθηκε από το δεύτερο ήμισυ του 2021. Πολύ πριν από το ουκρανικό ο γενικός δείκτης έφτασε τον Δεκέμβριο του 2021 το 5,1% και ο δομικός δείκτης (εξαιρούμενης της ενέργειας και των τροφίμων) το 1%. Η ιδιωτική κατανάλωση δεν παρουσίασε καμιά αλματώδη αύξηση (λόγω αυξανόμενων εισοδηματικών ανισοτήτων και φτώχειας των λαϊκών στρωμάτων) και απλώς επέστρεψε στα προπανδημικά επίπεδα. Επίσης, η αύξηση του μέσου μηνιαίου μισθού στο διάστημα 2018-21 δεν ξεπέρασε το 2%.

Ούτε η εναλλακτική ορθόδοξη υπόθεση ότι ο πληθωρισμός οφείλεται σε μποτιλιαρίσματα της προσφοράς (λόγω αδυναμίας της παραγωγής να επιστρέψει στα προ πανδημίας επίπεδα) ισχύει. Ο πληθωρισμός εμφανίστηκε όταν οι καραντίνες αποσύρθηκαν και η παραγωγή επανερχόταν στα προηγούμενα επίπεδα.

Η συστημική ρίζα του πληθωρισμού είναι η αδυναμία του καπιταλισμού να αυξήσει ραγδαία τον οικονομικό πλούτο. Αυτό αποτυπώνεται στη μακροχρόνια τάση πτώσης της καπιταλιστικής κερδοφορίας. Στην προσπάθεια αντιρρόπησης της τάσης αυτής όλες οι συστημικές παραλλαγές διαχείρισής του (σοσιαλφιλελεύθερες και νεοφιλελεύθερες) προσφεύγουν και σε αναδιανεμητικά μέτρα για την ενίσχυση της καπιταλιστικής κερδοφορίας. Ο πληθωρισμός είναι τέτοιο μέτρο, καθώς μειώνει τους πραγματικούς μισθούς και μπορεί να αυξήσει τα περιθώρια κέρδους.

Μετά την πανδημία στις περισσότερες δυτικές οικονομίες υιοθετήθηκε πολιτική πληθωρισμού κερδών.

Δηλαδή διευκολύνθηκαν οι επιχειρήσεις να αυξήσουν τα περιθώρια κέρδους τους μέσω της αύξησης των τιμών. Το ζήτημα αυτό συζητείται πολύ στο εξωτερικό (ΗΠΑ, Γαλλία, ΕΕ) αλλά καθόλου στην Ελλάδα. Ενδεικτικά, σε πρόσφατη ομιλία της Γερμανίδας Ιζαμπέλ Σνάμπελ (EKT) επισημάνθηκε ότι το μεγαλύτερο τμήμα του πληθωρισμού οφείλεται σε αύξηση του περιθωρίου κέρδους. Στην Ελλάδα η ΝΔ υπερθεμάτισε στην πολιτική αυτή. Αυτή η κουτοπόνηρη στρατηγική έσκαψε μόνη της τον λάκκο της όταν ξέσπασε το ουκρανικό, το οποίο ενίσχυσε και πολλαπλασίασε τις πληθωριστικές τάσεις.

Οι κυβερνητικές πολιτικές φιλοδωρημάτων («καλάθι νοικοκυριού» κ.λπ.) δεν λύνουν το πρόβλημα επιβίωσης των εργαζομένων, καθώς μάλιστα ο πληθωρισμός δεν πρόκειται να εξαφανιστεί εύκολα (παρά τις επίσημες εικοτολογίες). Οι εργαζόμενοι πρέπει να διεκδικήσουν πραγματικές αυξήσεις που να καλύπτουν τις εισοδηματικές τους απώλειες και τιμαριθμική αναπροσαρμογή των μισθών.

*Ο Σταύρος Μαυρουδέας είναι καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής

Advertisement

«Υποθέσεις εργασίας για την πολιτική οικονομία των σύγχρονων επιδημιών», Στ. Μαυρουδέας – ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ

ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ

νο.12, καλοκαίρι 2020

«Υποθέσεις εργασίας για την πολιτική οικονομία των σύγχρονων επιδημιών»

Σταύρος Μαυρουδέας

  1. Ο καπιταλισμός τα τελευταία 30-40 χρόνια διαπερνάται ολοένα και συχνότερα από επιδημικά κύματα, όταν προηγουμένως επικρατούσε η πεποίθηση ότι οι πρόοδοι της ιατρικής και η δημιουργία καθολικών και αναπτυγμένων συστημάτων υγείας είχε θέσει τέρμα σε τέτοια φαινόμενα. Ιδιαίτερα μετά το1975 έχουμε την εμφάνιση των «αναδυομένων επιδημιών», δηλαδή δεκάδων νέων ασθενειών, οφειλόμενων κυρίως σε ιούς, με μια συχνότητα που δεν έχει ανάλογο στην ιστορία. Οι νέες αυτές επιδημίες προέρχονται κυρίως από ζωοανθρωπονόσους, δηλαδή από την μεταφορά ζωικών ιών στον άνθρωπο.

 

  1. Η γενική απάντηση στο φαινόμενο αυτό βρίσκεται στη Μαρξιστική θέση περί «μεταβολικού χάσματος», δηλαδή στο ρεαλιστικό επιχείρημα ότι ο καπιταλισμός επιδεινώνει δραστικά τις σχέσεις ανθρώπου – φύσης καθώς προωθεί τυφλά την εμπορευματοποίηση και εκμετάλλευση της τελευταίας παραγνωρίζοντας φυσικούς περιορισμούς και κοινωνικές επιπτώσεις. Η θέση αυτή δεν σημαίνει αποδοχή διάφορων έξαλλων οικολογικών απόψεων περί επιστροφής στη φύση και απο-ανάπτυξης, που παραγνωρίζουν ότι (α) όλα τα ανθρώπινα κοινωνικο-οικονομικά συστήματα επεμβαίνουν και μεταβολίζουν την φύση και επίσης ότι (β) αυτός ο μεταβολισμός είναι αναγκαίος για την εξασφάλιση ακόμη και της απλής επιβίωσης μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού. Όμως σημαίνει ότι ο καπιταλισμός επεκτείνει ανεξέλεγκτα αυτό τον μεταβολισμό καθώς το κεντρικό του κίνητρο είναι η κερδοφορία του κεφαλαίου, η οποία λειτουργεί με λουδοβίκεια λογική («μετά από εμένα ο κατακλυσμός»).

 

  1. Όμως αυτή η γενική μακροπρόθεσμη απάντηση δεν αρκεί για να ερμηνεύσει αυτή την αύξηση των επιδημιών τα τελευταία 30-40 χρόνια και χρειάζεται συμπλήρωση με μεσοπρόθεσμους ιστορικούς προσδιορισμούς. Μπορούμε βάσιμα να αναγνωρίσουμε τους ακόλουθους. Πρώτον, η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της (αναγκαίας κατά τα άλλα) βιομηχανικής γεωργίας έχει οδηγήσει στη χρήση προβληματικών υγειονομικά μεθόδων που όμως ενισχύουν την καπιταλιστική κερδοφορία και έχει προκαλέσει ήδη σημαντικά προβλήματα (π.χ. σαλμονέλα). Δεύτερον, λόγω της διεθνοποίησης του κεφαλαίου (της λεγόμενης «παγκοσμιοποίησης») η αύξηση του ανταγωνισμού επιβαλλει διεθνώς την υιοθέτηση αυτών των μεθόδων παραγωγής καθώς συνεπάγονται χαμηλότερα κόστη. Τρίτον, η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη του καπιταλιστικού αγροτο-βιομηχανικού συμπλέγματος περιορίζει δραματικά τις παρθένες περιοχές και φέρνει σε επαφή την ανθρωπότητα με ασθένειες και ιούς που μέχρι πρότινος ήταν περιορισμένοι εκεί και αφορούσαν μικρές ιθαγενείς κοινότητες. Οι τελευταίες είτε είχαν αποκτήσει σχετική ανοσία σ’ αυτούς είτε οι επιδημίες περιορίζονταν μόνο στις κοινότητες αυτές και δεν εξαπλώνονταν σημαντικά. Τέταρτον, η διεθνοποίηση του κεφαλαίου με τον πολλαπλασιαμό των μεταφορών και των δρόμων επικοινωνίας μεταξύ των απομακρυσμένων περιοχών του κόσμου διευκολύνει την ταχύτατη μετάδοση των επιδημιών σε όλη την υφήλιο, ενώ παλιότερα ήταν πιο περιορισμένες και συνεπώς πιο ελεγχόμενες. Πέμπτον, η εμπορευματοποίηση της χρήσης και κατανάλωσης εξωτικών ειδών ενισχύει τις ζωοανθρωπονόσους.

 

  1. Οι περισσότερες από τις νέες αυτές επιδημίες (α) δεν έχουν αυστηρούς ταξικούς φραγμούς αλλά (β) έχουν ταξικά ασύμμετρες επιπτώσεις. Δεν έχουν αυστηρούς ταξικούς φραγμούς γιατί μεταφέρονται μέσω καταναλωτικών ειδών (στη διατροφή) και κοινωνικής συνεύρεσης και συνεπώς δεν μπορούν να εφαρμοσθούν εύκολα κλασικές μέθοδοι ταξικού διαχωρισμού (π.χ. «να αφήσουμε τους πληβείους να ψοφήσουν στα γκέτο τους»). Όμως έχουν ασύμμετρες επιπτώσεις καθώς οι εργαζόμενοι είναι πιο εκτεθειμένοι στις μολύνσεις (π.χ. εργάτες «πρώτης γραμμής»), έχουν πιο ανθυγιεινές συνθήκες εργασίας και διαβίωσης (π.χ. αγορά φθηνότερων και χειρότερης ποιότητας καταναλωτικών προϊόντων) και φυσικά χειρότερη υγειονομική περίθαλψη.

 

  1. Οι νεοσυντηρητικές καπιταλιστικές αναδιαρθρώσεις των τελευταίων τεσσάρων δεκαετιών αδυνάτισαν τα δημόσια καθολικά συστήματα υγείας καθώς ιδιωτικοποίησαν (κυρίως έμμεσα) τμήματα και λειτουργίες τους, μείωσαν την χρηματοδότηση τους και ενίσχυσαν τον ιδιωτικό τομέα υγείας. Όμως τα πρώτα είναι τα μόνα που μπορούν να επωμισθούν το μεγάλο κόστος της αντιμετώπισης επιδημικών κυμάτων που δεν αφήνει περιθώρια για κερδοφορία. Γι’ αυτό ο ιδιωτικός τομέας στην υγεία, εμπρός σε τέτοια επιδημικά κύματα, αποσύρεται και παραμένει μόνο σε «φιλέτα» που υπόσχονται σημαντική κερδοφορία (πρόσθετα κέρδη), π.χ. έρευνα σε θεραπείες, φάρμακα και εμβόλια. Σε καμία όμως περίπτωση δεν επωμίζεται το κόστος της περίθαλψης του πληθυσμού συνολικά.

 

  1. Η αντιμετώπιση κάθε νέας επιδημίας – και μέχρι να βρεθούν φάρμακα και εμβόλια – επιβάλλει τον περιορισμό κοινωνικών και ιδιαίτερα οικονομικών δραστηριοτήτων. Οι περιορισμοί αυτοί προκαλούν ύφεση ή και κρίση της οικονομικής δραστηριότητας. Εδώ προκύπτει για το κεφάλαιο το δίλημμα του ποια καμπύλη να εξομαλύνει: της επιδημίας ή της οικονομικής ύφεσης. Επάνω στην αντίφαση αυτή ταλαντεύονται οι πολιτικές των αστικών κρατών.

 

  1. Ταυτόχρονα όμως, το κεφαλαίο αντιμετωπίζει την κατάσταση αυτή όχι μόνο ως κίνδυνο αλλά και ως ευκαιρία. Έτσι πειραματίζεται πλέον ολοένα και πιο έντονα με την δημιουργία μίας «νέας νέας» οικονομικής και κοινωνικής κανονικότητας ου να ενισχύει την κερδοφορία και την κυριαρχία του.

 

  1. Στο κοινωνικό επίπεδο η «νέα νέα κανονικότητα» σημαίνει την επιβολή της «κοινωνικής αποστασιοποίησης» κυριολεκτικά ως νέο δυστοπικό τρόπο ζωής. Έχει όμως ένα σημαντικό όφελος για το καπιταλιστικό σύστημα καθώς εντείνει τις τάσεις εξατομίκευσης και λειτουργεί απαγορευτικά σε μαζικές λαϊκές κινητοποιήσεις. Οι επιδημίες προκαλούν αντιφατικές μαζικές κοινωνικές ψυχολογίες θυμού και φόβου. Ο πρώτος οδηγεί στην εξέγερση απέναντι στο σύστημα που αφήνει ανοχύρωτη την κοινωνία. Ο δεύτερος οδηγεί στην πειθήνια στοίχιση πίσω από την κρατική εξουσία και στην υποταγή. Για την Αριστερά είναι κρίσιμο να βασισθεί στον πρώτο και να τον μετατρέψει από τυφλό συναίσθημα σε λογική κατανόηση (συνείδηση) και πρόγραμμα πάλης. Ταυτόχρονα δεν πρέπει να υποτιμήσει τον δεύτερο καθώς υπάρχουν αντικειμενικοί υγειονομικοί κίνδυνοι χωρίς όμως να αποδέχεται την δυστοπία της «κοινωνικής αποστασιοποίησης». Η αντίφαση αυτή έχει και ταξική διάσταση που εκδηλώνεται επίσης διαφορετικά σε χώρες με διαφορετικό επίπεδο καπιταλιστικής ανάπτυξης. Τα εργαζόμενα στρώματα, υπό την απειλή της ανεργίας και της φτώχειας, συχνά επιλέγουν την επιστροφή στην εργασία (ακόμη και υπό την απειλή της επιδημίας) έναντι της «κοινωνικής αποστασιοποίησης»: το δίλημμα «θα πεθάνω από πείνα ή από τον ιό». Αντίθετα, μεσοαστικά στρώματα με σχετικά αποθέματα πλούτου και εμμονές με τον «ποιοτικό τρόπο ζωής» γίνονται φανατικοί υποστηρικτές των πιο ακραίων μορφών περιορισμού των κοινωνικών και οικονομικών δραστηριοτήτων και ακόμη και θιασώτες κυριολεκτικά φασιστικών μέτρων ελέγχου. Κατ’ αντιστοιχία, σε αναπτυγμένες καπιταλιστικές οικονομίες τα στρώματα αυτά είναι ισχυρότερα και επηρεάζουν έντονα τις εξελίξεις. Αντιθέτως, σε λιγότερο αναπτυγμένες καπιταλιστικές οικονομίες (ή σε καθυστερημένες πολιτικά χώρες όπως στις ΗΠΑ) τα εργατικά και λαϊκά στρώματα πιέζουν για επιστροφή στην εργασία – εφόσον δεν έχουν πολιτική συνείδηση έτσι ώστε να αρθρώσουν πιο ολοκληρωμένα τις διεκδικήσεις τους και να τις κατευθύνουν ενάντια στο καπιταλιστικό σύστημα.

 

  1. Στο οικονομικό επίπεδο η «νέα νέα κανονικότητα» σημαίνει εκτεταμένα πειράματα με την τηλε-εργασία. Η τελευταία δίνει δυνατότητες αλλά εμπεριέχει και προβλήματα για το κεφάλαιο. Οι δυνατότητες της είναι ο περιορισμός και ο εξορθολογισμός του κόστους παραγωγής (τόσο στο μισθολογικό όσο και στο μη-μισθολογικό τμήμα του). Στον τομέα του μισθού, η τηλε-εργασία μπορεί να οδηγήσει σε πολλές κατηγορίες εργαζομένων. Ιδιαίτερα στον τομέα των υπηρεσιών και λιγότερο στην μεταποίηση, κάποιες δουλειές μπορούν να γίνουν μέσω τηλε-εργασίας στο σπίτι. Εδώ εμφανίζονται δύο δυνητικές περιπτώσεις. Στην πρώτη οι τηλε-εργαζόμενοι ανήκουν στην επιχείρηση αλλά αμείβονται με μικρότερους μισθούς. Στην δεύτερη οι τηλε-εργαζόμενοι μπορεί να είναι τυπικά ανεξάρτητοι και να αμείβονται «με το κομμάτι» (ένα τρόπο αμοιβής που αυξάνει το ποσοστό υπεραξίας). Και στις δύο περιπτώσεις το κεφάλαιο μειώνει το μισθολογικό κόστος του και επίσης κάνει οικονομία σε κατά κεφαλή πάγια έξοδα. Ένα συνεπακόλουθο όλων αυτών των πειραματισμών είναι η ραγδαία αύξηση της ανεργίας (του εφεδρικού στρατού εργασίας), με αποτέλεσμα την περαιτέρω συμπίεση των μισθών. Τα προβλήματα αφορούν την δυνατότητα εξάσκησης του διευθυντικού ελέγχου και την διαρκή πίεση για αύξηση της παραγωγικότητας. Η τηλε-εργασία δημιουργεί προβλήματα και στα δύο αυτά – αλληλοδιαπλεκόμενα άλλωστε – πεδία. Στην περίπτωση του μισθού «με το κομμάτι» η πίεση για αύξηση της παραγωγικότητας μπορεί να γίνει ευκολότερα μέσω της απαίτησης μεγαλύτερης παραγωγής. Όμως έχει το αρνητικό ότι θα πρέπει να υπάρχει μία έστω και μικρή αύξηση της αμοιβής. Στη περίπτωση της τηλε-εργασίας που αμείβεται με μισθό τότε οι αυξήσεις της παραγωγικότητας περνάνε ευκολότερα στο σύνολο τους σχεδόν στο κεφάλαιο. Όμως είναι δυσκολότερος ο διευθυντικός έλεγχος. Γι’ αυτό γίνονται εκτεταμένα πειράματα με κάμερες, καταγραφή πράξεων, πολλαπλές τηλε-συσκέψεις κλπ. Όμως, όλες αυτές οι διαδικασίες ελέγχου και εντατικοποίησης της εργασίας απαιτούν σημαντικό χάσιμο χρόνου και έχουν επίσης κόστη.

 

  1. Στον αντίποδα αυτών των πειραματισμών του συστήματος, το εργατικό κίνημα και η Αριστερά πρέπει να διεκδικήσουν αξιοποίηση των εργαλείων της πληροφορικής και της τηλε-εργασίας για μείωση του χρόνου εργασίας έτσι ώστε αντί να αυξηθεί να μειωθεί η ανεργία. Ταυτόχρονα, η αξιοποίηση αυτών των εργαλείων μπορεί να γίνει μόνο βοηθητικά στη ζωντανή ανθρώπινη συνεργασία και αλληλεπίδραση και, φυσικά, να υποβοηθά αλλά να μην υποκαθιστά την ανθρώπινη επαφή και τις συλλογικές διαδικασίες.

«Χρηματιστικοποίηση: ένας αδιέξοδος δρόμος για την Μαρξιστική Πολιτική Οικονομία» – ΑΠΘ 16/3/2019 12:30-13:30

 

 

 

 

 

Ο Σύλλογος Μεταπτυχιακών Φοιτητών & Υποψ. Διδακτόρων του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ διοργανώνει συνέδριο με θέμα «Όψεις της κρίσης: Πολιτική, Ιδεολογία, Κοινωνία» στις 15-17/3/2019.

Το συνέδριο θα γίνειστο ΚΕΔΕΑ του ΑΠΘ (3ης Σεπτεμβρίου, Πανεπιστημιούπολη) http://kedea.rc.auth.gr/

Στα πλαίσια του συνεδρίου θα μιλήσω το Σάββατο (12:30-13:30) με θέμα «Η Υπόθεση της Χρηματιστικοποίησης: ένας αδιέξοδος δρόμος για την Μαρξιστική Πολιτική Οικονομία»

Το πλήρες πρόγραμμα του συνεδρίου ακολουθεί.

 

 

 

 

 

 

 

 

Σχετικό βοηθητικό υλικό για το αντικείμενο της διάλεξης μου βρίσκεται στους πάρακατω συνδέσμους:

 

‘The Financialisation Hypothesis and Marxism: a positive contribution or a Trojan Horse?’ – S.Mavroudeas, 2nd World Congress on Marxism, Peking University, 5-6 May 2018

https://stavrosmavroudeas.wordpress.com/2018/05/09/the-financialisation-hypothesis-and-marxism-a-positive-contribution-or-a-trojan-horse-s-mavroudeas-2nd-world-congress-on-marxism-peking-university-5-6-may-2018/

 

Η «χρηματιστικοποίηση», η μετατροπή της εργασίας σε κεφάλαιο και η ελληνική περίπτωση – ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ νο.1

https://stavrosmavroudeas.wordpress.com/2016/06/06/%ce%b7-%cf%87%cf%81%ce%b7%ce%bc%ce%b1%cf%84%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%bf%cf%80%ce%bf%ce%af%ce%b7%cf%83%ce%b7-%ce%b7-%ce%bc%ce%b5%cf%84%ce%b1%cf%84%cf%81%ce%bf%cf%80%ce%ae-%cf%84-2/

 

Αχ Εξουσία! 22-1-2019 Συζήτηση με τον Στ. Μαυρουδέα για τις θεωρίες για την οικονομική κρίση και την ελληνική περίπτωση

 

 

 

 

Στην εκπομπή του ilioupolisonline.gr Αχ Εξουσία!   (22-1-2019)  συζήτηση με τον Σταύρο Μαυρουδέα για τις θεωρίες για την οικονομική κρίση και την ελληνική περίπτωση

http://ilioupolisonline.gr/component/muscol/A/13-ax-eksousia/74-ax-eksousia-2018-2019/449-22-1-2019-syzitisi-me-ton-stayro-mavroudea-gia-tis-theories-gia-tin-oikonomiki-krisi-kai-tin-elliniki-periptosi.html?Itemid=901&fbclid=IwAR2jJ9HYXmPen885psbcgKrwvXFSU-vL84c182P4gsja0avYwSyQ0Zeo8dk

 

 

Για τα 10 χρόνια από το ξέσπασμα της παγκ. κρίσης – συνέντευξη ΠΡΙΝ 9-9-2018

Σταύρος Μαυρουδέας: Το σύστημα δεν έλυσε τα δομικά αίτια της κρίσης Posted: September 11, 2018
  Δέκα χρόνια από την εκδήλωση της καπιταλιστικής κρίσης πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα το διεθνές συνέδριο Πολιτικής Οικονομίας (ICOPEC 2018), με τίτλο «Δέκα χρόνια μετά τη Μεγάλη ύφεση: Η Ορθόδοξη απέναντι στην Ετερόδοξη Οικονομική»και συμμετοχή 80 και πλέον ελλήνων και ξένων πανεπιστημιακών. Με την ευκαιρία του συνεδρίου συνομιλήσαμε με τον πρόεδρο της Επιστημονικής Εταιρείας Πολιτικής Οικονομίας (ΕΕΠΟ) και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Σταύρο Μαυρουδέα.
Συνέντευξη στον Γιάννη Ελαφρό
Ο μαρξισμός έχει πλήρως περιθωριοποιηθεί ενώ, στις δυτικές εκδοχές του, πολλά ρεύματά του έχουν καταντήσει πτωχοί συγγενείς του μετα-κεϊνσιανισμού
Δέκα χρόνια μετά το ξέσπασμα της καπιταλιστικής κρίσης, ποια είναι τα αίτιά της; Η παγκόσμια κρίση του 2008, σε αντίθεση με τις μυωπικές –και βολικές για το σύστημα– απλοϊκότητες τόσο των ορθόδοξων (νεοφιλελεύθερων και νεοκεϋνσιανών) όσο και των ετερόδοξων (κεϋνσιανών) ερμηνειών δεν είναι απλά μία χρηματοπιστωτική κρίση. Δεν οφείλεται δηλαδή απλά στην απορρύθμιση και διόγκωση του χρηματοπιστωτικού συστήματος ή πιο απλοϊκά στα golden boys του. Αντίθετα έχει βαθιές ρίζες στη δομή του συστήματος που εκδηλώθηκαν –όπως πολύ εύστοχα υποδεικνύει ο μαρξισμός – με την πτωτική τάση της κερδοφορίας του (και την συνακόλουθη υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου). Η τελευταία ετεροχρονίσθηκε μέσω της υπερανάπτυξης του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Όμως τελικά η σκληρή πραγματικότητα της πραγματικής οικονομίας όχι μόνο ανακάλεσε στην τάξη την υπερανάπτυξη μέσω πλασματικού κεφαλαίου, αλλά έκανε και την κρίση πολύ πιο έντονη, ακριβώς γιατί προηγήθηκε η χρηματοπιστωτική υπερεπέκταση. Που βρισκόμαστε σήμερα; Το σύστημα σήμερα έχει κατορθώσει να βγει από την ύφεση, αλλά δεν έχει επιλύσει τα δομικά της αίτια. Η έξοδος από την ύφεση έγινε επίπονα και με καθυστέρηση (και μάλιστα ακολουθήθηκε από μία δεύτερη «βουτιά») μέσω της δημοσιονομικής επέκτασης και της νομισματικής χαλάρωσης (δηλαδή την πλήρη άρνηση των νεοφιλελεύθερων συνταγών), τη ραγδαία αύξηση της εκμετάλλευσης της εργασίας (μέσω μειώσεων μισθών, αύξησης του απλήρωτου χρόνου εργασίας κλπ. που αύξησαν το ποσοστό εκμετάλλευσης) και της μετακίνησης δραστηριοτήτων σε περιοχές του συστήματος με μεγαλύτερη κερδοφορία (π.χ. νεοαναδυόμενες οικονομίες). Όμως η υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου (που γεννά η φθίνουσα κερδοφορία) παραμένει, καθώς το σύστημα «πλήγωσε» μεν την εργατική τάξη αλλά απέφυγε να «πληγώσει» επαρκώς τον εαυτό του: να αποδεχθεί τόσες πολλές χρεοκοπίες επιχειρήσεων όσες είναι απαραίτητες για να ξεπεραστεί η υπερσυσσώρευση κεφαλαίου. Επιπλέον, συνεχίζει σήμερα να υπεκφεύγει το πρόβλημα επιδιδόμενο ξανά στην χρηματοπιστωτική επέκταση (εκτίναξη τόσο του δημοσιονομικού όσο και του επιχειρηματικού χρέους, χρηματιστηριακή άνοδος). Γι’ αυτό ενεδρεύει συνεχώς –και οι πιο προβληματισμένοι συστημικοί κύκλοι φοβούνται διακαώς– μία επιστροφή της κρίσης. Όπως σημειώνετε και στο συνέδριό σας μετά από τις μεγάλες κρίσεις καταγραφόταν ιστορικά μια αλλαγή του αστικού θεωρητικού – οικονομικού μοντέλου, κάτι που δεν συμβαίνει σήμερα. Γιατί; Πρόκειται για ένα ενδιαφέρον παράδοξο που το συνέδριο της ICOPEC εύστοχα έχει σαν κεντρικό θέμα του. Κατά την γνώμη μου η συνεχιζόμενη κυριαρχία των ορθόδοξων προσεγγίσεων βασίζεται στις αδυναμίες των αντιπάλων τους, όσον αφορά τόσο τον προσδιορισμό του στόχου όσο και τις εναλλακτικές. Οι ετερόδοξες προσεγγίσεις στοχοποιούν ένα μυθικό νεοφιλελευθερισμό και παραγνωρίζουν εθελοτυφλώντας ότι η σύγχρονη ορθοδοξία είναι ένα μίγμα ήπιου νεοφιλελευθερισμού και συντηρητικού νεοκεϊνσιανισμού. Η αδυναμία αυτή προκύπτει γιατί οι ετερόδοξες προσεγγίσεις κυριαρχούνται από κεϊνσιανές και μετα-κεϊνσιανές αντιλήψεις με υπαρκτούς δεσμούς με τον νεοκεϊνσιανισμό και με μοναδική φιλοδοξία την μεταρρύθμιση του συστήματος. Αντίθετα, ο μαρξισμός έχει πλήρως περιθωριοποιηθεί ενώ, στις δυτικές εκδοχές του, πολλά ρεύματά του έχουν καταντήσει πτωχοί συγγενείς του μετα-κεϊνσιανισμού. Αυτό οδηγεί την ετεροδοξία να μην μπορεί να βασισθεί πάνω στον κόσμο της εργασίας και να αποτελεί έναν αδύναμο επαίτη του συστήματος. Η όξυνση του καπιταλιστικού ανταγωνισμού σε όλα τα επίπεδα δεν αποτελεί μια τροποποίηση της απάντησης του κεφαλαίου, και πολύ επικίνδυνη μάλιστα, καθώς οδηγεί σε απειλή πολέμων και ανάπτυξη του εθνικισμού και του νεοφασισμού; Κάθε μεγάλη κρίση συμπορεύεται με την έκρηξη των ενδοϊμπεριαλιστικών ανταγωνισμών. Στην προκείμενη περίπτωση ο παγκόσμιος ηγεμόνας, οι ΗΠΑ, δοκιμάζουν να θωρακίσουν την κυριαρχία τους μεταφέροντας μέρος των δικών τους προβλημάτων στους υποδεέστερους τους και «κονταίνοντας» τους επίδοξους αντικαταστάτες τους. Εκτιμούν ορθά ότι η «παγκοσμιοποίηση», δηλαδή η ασύδοτη κίνηση ιδιαίτερα των δυτικών κεφαλαίων ανά τον κόσμο, εξάντλησε τα οφέλη της και επιπλέον δημιούργησε επικίνδυνους ανταγωνιστές, κυρίως την Κίνα. Συνεπώς, επιστρέφουν στον «οικονομικό εθνικισμό» και στις μονομερείς ενέργειες. Ταυτόχρονα, αυθόρμητα αλλά και σχεδιασμένα, το σύστημα γεννά την ακροδεξιά και τον φασισμό τόσο σαν φόβητρο για την Αριστερά και το εργατικό κίνημα όσο και σαν μέσο διεξαγωγής των ενδοϊμπεριαλιστικών ανταγωνισμών. Φυσικά όλα αυτά φέρνουν τον κίνδυνο του πολέμου (του γόρδιου τρόπου επίλυσης των καπιταλιστικών αντιφάσεων) πολύ πιο κοντά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δοκιμάζεται συνεχώς από τριγμούς. Που βαδίζει; Η ΕΕ είναι ο ξεπεσμένος αριστοκράτης που καμώνεται τον άρχοντα. Έχει ήδη υποβαθμισθεί δραματικά σε σχέση τόσο με τις ΗΠΑ όσο και με την Κίνα. Προβάλλει τον εαυτό της σαν επίδοξο παγκόσμιο ηγεμόνα, ενώ δεν είναι παρά ένα δευτεροκλασάτο πιόνι που κινδυνεύει να αποτελέσει αντικείμενο παζαριού μεταξύ των μεγάλων παικτών (ιδιαίτερα μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας). Στο εσωτερικό της βαθαίνει τις αντιλαϊκές αλλαγές, ενισχύεται η ακροδεξιά αλλά ταυτόχρονα σπαράσσεται από διακρατικούς ανταγωνισμούς, καθώς πολλά κράτη-μέλη «αλληθωρίζουν» προς ανταγωνιστές της. Έτσι η ιδιόμορφη προσπάθεια εμβάθυνσης της από τον ασταθή Γερμανο-Γαλλικό άξονα (πολιτική ενοποίηση και κεντρικός οικονομικός έλεγχος αλλά χωρίς μοίρασμα των προβλημάτων) συγκρούεται με τις αποκλίνουσες τάσεις και την άσχημη οικονομική κατάσταση πολλών οικονομιών, που διεκδικούν είτε μέρος των κερδών του Γερμανού ηγεμόνα είτε/και αυτονομία οικονομικής πολιτικής. Σε αυτό το φόντο η κυβέρνηση περηφανεύεται για το τέλος των μνημονίων και την έξοδο στις αγορές. Έρχεται η ανάπτυξη; Ο ελληνικός καπιταλισμός έχει καταντήσει ένας από τους επαίτες της ευρωπαϊκής ιμπεριαλιστικής ενοποίησης. Η ευρωπαϊκή Μεγάλη Ιδέα του (περί παντρέματος με τους ηγεμονικούς Δυτικούς καπιταλισμούς) οδήγησε στην υποβάθμιση του στην διεθνή ιμπεριαλιστική πυραμίδα. Φυσικά αυτό το πλήρωσε κυρίως ο ελληνικός λαός καθώς οι μεγάλοι καπιταλιστές είναι σχετικά αλώβητοι. Αυτός ο επαίτης είναι πάντα ασταθής (καθώς το μνημονιακό πρόγραμμα έχει αποτύχει παταγωδώς) και ταυτόχρονα υπό μόνιμη εποπτεία από τους ξένους πάτρωνες του. Η ελληνική αστική τάξη είναι ίσως στην ιστορικά χειρότερη περίοδο της καθώς οι δυνατότητες αλλά και η βούληση της να κινηθεί αυτόνομα είναι ανύπαρκτες. Η ανάπτυξη είναι αναιμική και ασταθής, ενώ ο κίνδυνος της κρίσης και της χρεοκοπίας παραμένει. Οι πανηγυρισμοί της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ είναι μόνο για τα πανηγύρια. http://prin.gr/?p=21971

Η επικαιρότητα και τα προβλήματα του μαρξισμού – Σταύρος Δ. Μαυρουδέας, Τετράδια Μαρξισμού νο.5

Το κείμενο του άρθρου μου στο 5ο τεύχος των ΤΕΤΡΑΔΙΩΝ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ με θέμα «Η επικαιρότητα και τα προβλήματα του Μαρξισμού» μπορεί να διαβαστεί στους παρακάτω συνδέσμους:

https://www.scribd.com/document/366206587/%CE%97-%CE%B5%CF%80%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CE%B9%CF%81%CF%8C%CF%84%CE%B7%CF%84%CE%B1-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%84%CE%B1-%CF%80%CF%81%CE%BF%CE%B2%CE%BB%CE%AE%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%BE%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%8D-150-%CF%87%CF%81%CF%8C%CE%BD%CE%B9%CE%B1-%CE%BC%CE%B5%CF%84%CE%AC-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%AD%CE%BA%CE%B4%CE%BF%CF%83%CE%B7-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%9A%CE%B5%CF%86%CE%B1%CE%BB%CE%B1%CE%AF%CE%BF%CF%85-%CE%A4%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%AC%CE%B4%CE%B9%CE%B1-%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%BE%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%8D-%CE%9D%CE%BF5

https://www.researchgate.net/publication/321485392_E_epikairoteta_kai_ta_problemata_tou_Marxismou_150_chronia_meta_ten_ekdose_tou_Kephalaiou_51_theseis_gia_ton_Marxismo_semera_Tetradia_Marxismou_no5_Cheimonas_2017

 

https://www.academia.edu/35326427/%CE%91%CF%86%CE%B9%CE%AD%CF%81%CF%89%CE%BC%CE%B1_150_%CE%9A%CE%B5%CF%86%CE%AC%CE%BB%CE%B1%CE%B9%CE%BF_-_%CE%A4%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%AC%CE%B4%CE%B9%CE%B1_%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%BE%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%8D_%CE%BD%CE%BF5.docx

 

Τετράδια Μαρξισμού νο.5

 

Η επικαιρότητα και τα προβλήματα του Μαρξισμού
150 χρόνια μετά την έκδοση του «Κεφαλαίου»
5+1 θέσεις για τον Μαρξισμό σήμερα

 Σταύρος Δ. Μαυρουδέας

 

Περίληψη

Το κείμενο επισημαίνει τα βασικά και θεμελιακά στοιχεία της Μαρξιστικής ανάλυσης που εξακολουθούν να την κάνουν επίκαιρη σήμερα τόσο επιστημονικά όσο και πολιτικά. Ταυτόχρονα εξετάζει μία σειρά προβλήματα και προκλήσεις που έχει να αντιμετωπίσει ο Μαρξισμός σήμερα.

 

Η επέτειος των εκατό πενήντα ετών από την πρώτη έκδοση του «Κεφαλαίου», του βασικότερου έργου του Κ. Μαρξ, αποτελεί πρόσκληση για τους Μαρξιστές και τους αγωνιστές της Κομμουνιστικής Αριστεράς στο να αναστοχαστούν για την σημερινή κατάσταση της θεωρίας επάνω στην οποία βασίζεται το ρεύμα τους. Οι παρακάτω θέσεις ευελπιστούν να συμβάλουν στην συζήτηση αυτή.

  1. Ο Μαρξισμός διατηρεί πάντα τον ρόλο του ως της βασικής κοσμοθεωρίας που θεμελιώνει και υποστηρίζει το αίτημα για την κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο και την δημιουργία μιας δίκαιης και ταυτόχρονα αποτελεσματικής κοινωνίας. Κανένα άλλο ρεύμα που διεκδίκησε τον ρόλο αυτό δεν έχει μπορέσει να τον υποκαταστήσει.

Βασικά προτερήματα του ρεύματος του Επιστημονικού Σοσιαλισμού είναι ακριβώς η σύζευξη πολιτικής δράσης και επιστημονικής ανάλυσης. Μακριά από την βουλησιαρχία και τον ουτοπισμό, σηματοδοτεί την απαίτηση γείωσης της επαναστατικής και απελευθερωτικής δράσης των κομμουνιστών στην ρεαλιστική ανάλυση της κοινωνικο-οικονομικής πραγματικότητας. Η αντίληψη αυτή διατηρεί πάντα την ζωτικότητα της καθώς αφενός δεν στενεύει σε ένα στείρο επιστημονισμό (που επαγγέλλεται μία υπερταξική αντικειμενικότητα) αλλά και αφετέρου δεν ξεπέφτει σε ένα βουλησιαρχικό (και εν τέλει ιδεαλιστικό) υποκειμενισμό. Αντίθετα, μπορεί να συνδυάσει τα ρεαλιστικά στοιχεία της επιστημονικής ανάλυσης με την ταξική σκοπιά του κόσμου της εργασίας. Αυτή η σύζευξη ταξικής σκοπιάς και επιστημονικής αναλυτικής δυνατότητας εφοδιάζει τον Μαρξισμό με εργαλεία που κανένα άλλο αντι-καπιταλιστικό ρεύμα δεν διαθέτει.

 

  1. Θεμελιακά στοιχεία, μεταξύ άλλων, αυτής της παραμένουσας επικαιρότητας του Μαρξισμού είναι η υλιστική διαλεκτική μεθοδολογία του, η σχέση θεωρίας και πράξης, η σύνδεση οικονομικού και πολιτικού (με πρωτεύοντα ρόλο στο πρώτο), η οικονομική και ταξική ανάλυση του και, πρώτα απ’ όλα, η έμφαση του στον πρωτεύοντα απελευθερωτικό ρόλο του κόσμου της εργασίας.

Χαρακτηριστικά, το «Κεφάλαιο» δίνει το γενικό πλαίσιο επιστημονικής ανάλυσης της καπιταλιστικής οικονομίας που είναι αναγκαία για την συγκρότηση του πολιτικού και ταξικού ρεύματος της απελευθέρωσης της εργασίας από την εκμετάλλευση. Ο ρόλος του αυτός βασίζεται στην εύστοχη θέση των κλασσικών του Μαρξισμού ήταν ότι αυτή η οικονομική λειτουργία αποτελεί την βάση πάνω στην οποία στηρίζεται όλη η πολιτική και κοινωνική υπερ-κατασκευή του καπιταλισμού. Σε αντίθεση με τον μετα-μοντερνισμό, τον μετα-μαρξισμό καθώς και τους σύγχρονους διαστρεβλωτές της σκέψης του Α. Γκράμσι, αυτή η διαλεκτική σχέση βάσης και εποικοδομήματος διατηρεί πάντα την ενάργεια της και την αναλυτική της υπεροχή.

Αντίστοιχα, η μεθοδολογία του Διαλεκτικού Υλισμού (που προχωρά από το αφηρημένο προς το συγκεκριμένο μέσω διαδοχικών ενδιάμεσων επιπέδων ανάλυσης) διατηρεί πάντα την αναλυτική της υπεροχή τόσο έναντι τόσο των «ξύλινων» αφαιρέσεων της Ρικαρδιανής Κλασσικής Πολιτικής Οικονομίας όσο και του εμπειρισμού των αστικών Οικονομικών. Αυτή η αναλυτική πληρότητα και η δομημένη σύνθεση γενικής ανάλυσης και συγκεκριμένης εμπειρικής μελέτης κάνει την Μαρξιστική προσέγγιση ισχυρότερη και στο εμπειρικό πεδίο έναντι των εμπειριστικά προσανατολισμένων αστικών θεωριών (με τις πολλαπλές και εξόφθαλμες προβλεπτικές αποτυχίες τους).

Το βασικότερο όμως στοιχείο, που απορρέει από όλους τους πόρους της Μαρξιστικής ανάλυσης, είναι το τέλος του ιστορικού ρόλου του καπιταλισμού και η ανάγκη ανατροπής του και οικοδόμησης της κοινωνίας της απελευθερωμένης από την εκμετάλλευση εργασίας. Με αυτή την έννοια, το «Κεφάλαιο» αποτελεί το άρρηκτο συμπλήρωμα του «Μανιφέστου του Κομμουνιστικού Κόμματος», δηλαδή της αυτοτελούς οργάνωσης των κομμουνιστών για την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος, την ανατροπή του καπιταλισμού και την οικοδόμηση του σοσιαλισμού.

Η θεώρηση αυτή συνδέει άρρηκτα την πάλη για τα άμεσα προβλήματα του κόσμου της εργασίας με τον στρατηγικό στόχο της σοσιαλιστικής μετάβασης μέσα από την ενότητα της κομμουνιστικής στρατηγικής και τακτικής και όπως αυτή οφείλει να αποτυπώνεται στο κομμουνιστικό πρόγραμμα. Η θεώρηση αυτή απαιτεί πάντα η στρατηγική να είναι στο τιμόνι αλλά ταυτόχρονα δεν υποτιμά ούτε εξοβελίζει τον ρόλο της τακτικής. Η αντίληψη αυτή βοήθησε τον Μαρξισμό να αποφύγει τα σφάλματα άλλων ρευμάτων που είτε κατέληξαν σε έναν ατελέσφερο και αυθορμητιστικό εξεγερτισμό είτε στην ενσωμάτωση των μικρών διεκδικήσεων στο σήμερα που δεν εντάσσονται σε ένα στρατηγικό ορίζοντα (είτε, πολλές φορές, στις παλινωδίες μεταξύ αυτών των δύο αδόκιμων στάσεων).

 

  1. Ο Μαρξισμός αποτελεί ένα ενιαίο σύνολο με αυστηρές θεμελιακές ορίζουσες. Με αυτή την έννοια δεν υπάρχουν πολλοί «μαρξισμοί» (πόσο μάλλον επαναστατικοί και μη-επαναστατικοί μαρξισμοί). Θεμελιακή ορίζουσα του Μαρξισμού είναι η επαναστατική ανατροπή του καπιταλιστικού συστήματος. Με αυτή την έννοια είναι αντίφαση εν τοις όροις η επίκληση «μαρξιστικών» θεωριών που ευαγγελίζονται την επιδιόρθωση ή/και την υποστήριξη του καπιταλισμού.

Αυτό δεν σημαίνει ότι μέσα από το έδαφος του Μαρξισμού δεν έχουν εμφανισθεί ή δεν μπορεί να εμφανισθούν ρεύματα που εν τέλει να παρεκκλίνουν και να αποστοιχίζονται από αυτόν. Άλλωστε ήδη προαναφέρθηκαν ορισμένες. Τέτοιες παρεκκλίσεις εμφανίζονται μέσα σε κάθε μεγάλο κοσμοθεωρητικό και ταυτόχρονα ταξικό και πολιτικό ρεύμα. Κάθε τέτοιο εγχείρημα έχει δυναμικό χαρακτήρα δηλαδή διαμορφώνει αλλά και διαμορφώνεται από την ταξική πάλη. Ταυτόχρονα όμως δεν αποτελεί ένα χυλό που οτιδήποτε μπορεί να συμβεί στο εσωτερικό του. Επομένως, μέσα από τις αντιφάσεις της κοινωνικής πραγματικότητας μπορεί να εμφανισθούν ρεύματα (ακόμη και κατά καιρούς πλειοψηφικά) που εν τέλει να αποσχίζονται από τον Μαρξισμό. Η ύπαρξη τους δεν έχει μπορέσει να ακυρώσει τις καταστατικές αρχές του τελευταίου και να τον συμπαρασύρει μαζί τους. Αντίθετα έχει οδηγήσει στην αποβολή τους από τις τάξεις του. Αυτή η ικανότητα αποκάθαρσης αποτελεί ένα από τα βασικά στοιχεία της διατήρησης του Μαρξισμού σαν του κυρίαρχου απελευθερωτικού ρεύματος. Βάση αυτής της ικανότητας αποκάθαρσης αποτελεί η σύνδεση του με τον κόσμο της εργασίας (έστω και σαν μόνιμη απαίτηση ακόμη και όταν δεν υπάρχει στην πράξη) και η αταλάντευτη θέση του στην πάλη των τάξεων σαν αντίπαλου της αστικής τάξης αλλά και η ίδια η θεωρητική αρχιτεκτονική του.

 

  1. Όλα τα προαναφερθέντα στοιχεία διέσωσαν το Μαρξισμό ακόμη και μετά τις από μεγάλες ήττες του εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος και αποστασίες σημαντικών ρευμάτων του.

Είναι γεγονός ότι, από την σύσταση του, ο Μαρξισμός πέρασε από πολλά κύματα και κακοποιήθηκε από εχθρούς και «φίλους». Δεν θα μπορούσε να γίνει και αλλιώς, καθώς η στενή του σύνδεση με την ταξική πάλη και τις διακυμάνσεις της τον επηρεάζει άμεσα. Σε κάθε περίπτωση όμως κατόρθωσε να ξανασταθεί στα πόδια του και να ξανασηκώσει το σοσιαλιστικό λάβαρο.

Ενδεικτικά, ο Μαρξισμός είχε την εσωτερική δύναμη για να υπερβεί την σοσιαλδημοκρατική αποστέωση του Κάουτσκυ και της Β΄ Διεθνούς. Μπόρεσε επίσης να ξεπεράσει την εξάντληση και την εσωτερική κατάρρευση της Σοβιετικής παράδοσης από τα τέλη της δεκαετίας του 1930. Μάλιστα μετά από κάθε μία από τις προηγούμενες ιστορικές καμπές επέδειξε ισάριθμες λαμπρή ανάκαμψη τόσο πολιτικά όσο και θεωρητικά. Στην πρώτη περίπτωση με την Οκτωβριανή Επανάσταση και τα συνακόλουθα επαναστατικά σκιρτήματα παγκόσμια. Στην δεύτερη περίπτωση με την αντιφασιστική πάλη και την μεταπολεμική επαναστατική άνθηση τόσο στη Δύση όσο και ιδιαίτερα στις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες.

Στην πιο πρόσφατη περίοδο, από την δεκαετία του 1980 και μετά, ξεπέρασε τα «μολυβένια χρόνια» που ακολούθησαν τις ήττες του εργατικού κινήματος στη Δύση και την κατάρρευση των πρώτων σοσιαλιστικών εγχειρημάτων στην Ανατολή. Σ’ αυτή την περίοδο ο τότε θριαμβεύων νεοσυντηρητισμός είχε την ιδεοληπτική απρονοησία να εξαγγείλει ακόμη και τον τελεσίδικο θάνατο του Μαρξισμού, συμβοηθούμενος από το γεγονός ότι η πάλαι ποτέ Σοβιετική γραφειοκρατία είχε ήδη από πριν εγκαταλείψει τον Μαρξισμό αλλά και μεγάλα τμήματα της Δυτικής Αριστεράς, εμπρός στις ήττες του εργατικού κινήματος, νέρωσαν το κρασί τους στρεφόμενα στο μετα-μοντερνισμό και στις ετερόδοξες αστικές προσεγγίσεις. Παρόλη αυτή την δίσεκτη συγκυρία ο Μαρξισμός κατόρθωσε, ακόμη και με ένα συρρικνωμένο ρεύμα συγκροτημένης στήριξης, να κεντρίζει το ενδιαφέρον των πιο ανήσυχων τμημάτων της κοινωνίας. Γι’ αυτό άλλωστε και τα αμφισβητισιακά ξεσπάσματα που προηγήθηκαν και ακολούθησαν την κρίση του 2007-8 (την πρώτη μεγάλη παγκόσμια κρίση του καπιταλιστικού συστήματος στον 21ο αιώνα) αναζητούν κυρίως στο Μαρξισμό τις αναλύσεις και την έμπνευση τους.

Σε κάθε περίπτωση αυτή την αντοχή του Μαρξισμού βοήθησε τόσο η διαρκής επιστροφή των μεγάλων κρίσεων του καπιταλισμού (με πιο πρόσφατη αυτή του 2007-8) για τις οποίες ο Μαρξισμός συστηματικά μιλά και που γι’ αυτό άλλωστε έχει λοιδορηθεί τόσο από εχθρούς όσο και από άσπονδους «φίλους». Επίσης, γιατί κάθε μεγάλη κρίση φέρνει στο επίκεντρο το ζήτημα της εργασίας και του κόσμου της, για τα οποία ο Μαρξισμός παραμένει το μόνο ρεύμα που μπορεί να μιλήσει σε αναλυτικό βάθος και πολιτική επάρκεια.

 

  1. Όμως όλα τα προαναφερθέντα δεν συνεπάγονται ότι ο Μαρξισμός είναι σε εύρωστη κατάσταση σήμερα. Μπορεί να έχει κατορθώσει να επιβιώσει καταστροφών που θα είχαν διαλύσει άλλα ρεύματα, αλλά παρόλα αυτά σήμερα του λείπουν σημαντικά στοιχεία που απαιτούνται για να τροφοδοτήσει ένα νέο επαναστατικό κύμα στον 21ο αιώνα.

Σε διάφορες ιστορικές περιόδους συγκεκριμένα επαναστατικά ρεύματα και παραδόσεις έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση και την εξέλιξη του Μαρξισμού καθώς τον τροφοδότησαν με σημαντικές προβληματικές και εμπειρίες. Η Οκτωβριανή επανάσταση σηματοδοτεί ένα χαρακτηριστικό τέτοιο ρεύμα που η επίδραση του ξεπέρασε τα στενά γεωγραφικά όρια του και που τροφοδότησε την ανάπτυξη του Μαρξισμού.

Στην περίοδο από την δεκαετία του 1960 μέχρι σήμερα η Αριστερά στις αναπτυγμένες δυτικές χώρες (στην οποία δεν συμπεριλαμβάνεται η προ πολλού εξωνημένη σοσιαλδημοκρατία) έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην αναζωογόνηση και ανάπτυξη του Μαρξισμού. Σε μία κρίσιμη ιστορική στιγμή, πριν από τη μεγάλη κρίση του 1974 αλλά και ενώ το Ανατολικό μπλοκ και η στρατηγική του ρεύματος που το ακολουθούσε είχε ήδη δείξει τα όρια και τις αδυναμίες της, τα κινήματα που ξέσπασαν γύρω από το 1968 ξαναέφεραν το επαναστατικό πρόταγμα στο προσκήνιο. Από αυτή την έκρηξη γεννήθηκαν θεωρητικές συζητήσεις, ρεύματα ανάλυσης αλλά και προσπάθειες πολιτικής συγκρότησης. Ενδεικτικά, οι προβληματικές για την Εργασιακή Θεωρία της Αξίας, για τον Οικονομικό Σχεδιασμό, για τον Διεθνή Καταμερισμό Εργασίας και τον Ιμπεριαλισμό, για την Θεωρία Σταδίων και για την Σύνθεση της Εργατικής Τάξης αποτέλεσαν μερικά από τα βασικά πεδία επεξεργασιών που αναπτύχθηκαν. Ένα κεντρικό στοιχείο όλων αυτών των προβληματικών ήταν η ανάδειξη της διαφορετικότητας και της υπεροχής του Μαρξισμού έναντι ετερόδοξων αστικών θεωρήσεων. Χαρακτηριστικά, στην Συζήτηση για της Εργασιακή Θεωρία της Αξίας αναδείχθηκε η διαφορετικότητα και η αναλυτική υπεροχή της Μαρξιστικής προσέγγισης έναντι των νεο-Ρικαρδιανών απόψεων. Η θέση αυτή συγκρούσθηκε τόσο με την εκκινούσα από σοσιαλδημοκρατικές και κεϋνσιανές βάσεις προβολή του νεο-Ρικαρδιανισμού όσο και με την υπόκλιση πίσω από τον τελευταίο αρκετών φιλο-σοβιετικών απόψεων. Ένα συνακόλουθο πόρισμα αυτής της αντιπαράθεσης ήταν η ανάγκη αυτοτελούς συγκρότησης του επαναστατικού ρεύματος σε αντιπαράθεση με την ενσωμάτωση στην Κεϋνσιανή σοσιαλδημοκρατία ή στην φιλο-σοβιετική υποταγή σε αυτήν. Μέσα από αυτό το καζάνι προέκυψαν τόσο θεωρητικές προσεγγίσεις όσο και πολιτικά εγχειρήματα που επηρέασαν παγκόσμια την εξέλιξη του Μαρξισμού.

Σήμερα η Αριστερά στις αναπτυγμένες δυτικές χώρες είναι εξαντλημένη θεωρητικά και πολιτικά και αδυνατεί να παίξει τον πρωταγωνιστικό ρόλο που είχε όλη την προηγούμενη περίοδο. Παρόλο ότι επαγγέλθηκε – τουλάχιστον τα σοβαρότερα τμήματα του – την σύνδεση με την εργατική τάξη, δεν κατόρθωσε να την επιτύχει (τουλάχιστον ικανοποιητικά). Παρόλο ότι τροφοδότησε και στήριξε μεγαλειώδεις μάχες ενάντια στην επελαύνουσα καπιταλιστική αντεπανάσταση του νεοφιλελευθερισμού, δεν κατόρθωσε να την σταματήσει. Το αποτέλεσμα είναι, μετά την κατίσχυση της καπιταλιστικής αντεπανάστασης το ρεύμα αυτό να είναι διαλυμένο και σε τέλμα. Βασικές θεωρητικές σχολές του είτε έκλεισαν είτε (απαρνούμενες τον παλιό εαυτό τους) εναγκαλίσθηκαν την αστική ετεροδοξία. Φυσικά δεν έλειψαν και οι κραυγαλέα εξωνημένες περιπτώσεις, όπως αυτή του Α. Νέγκρι.

Αυτό που απέμεινε από το ρεύμα αυτό είναι, πρώτον, κοινωνικά περιθωριοποιημένο σε κύκλους διανοουμένων και νεολαίας κυρίως και χωρίς σοβαρή επαφή με τον κόσμο της εργασίας. Χαρακτηριστικά, στην περίπτωση του Brexit χάθηκε στον αστικό κοσμοπολιτισμό (ασχολούμενο με κυριολεκτικά μπουρδο-φιλοσοφούντες τύπου Σλαβόι Ζίζεκ) και δεν κατανόησε τα προβλήματα της εργατικής τάξης (όπως την δικαιολογημένη ανησυχία από την καθοδηγούμενη από το κεφάλαιο διεθνή μετανάστευση). Τελικά – με εξαίρεση την μικρή, φιλότιμη αλλά ανεπαρκή προσπάθεια της καμπάνιας για την αριστερή έξοδο (Lexit) – άφησε τον κόσμο της εργασίας έρμαιο στις αστικές αντιπαραθέσεις. Έτσι, ακόμη και όταν η απόφαση της εξόδου από την ιμπεριαλιστική ΕΕ συντάραξε τις ισορροπίες μέσα στην αστική τάξη αυτό δεν έγινε λόγω της αυτοτελούς παρουσίας του εργατικού παράγοντα αλλά πήρε την μορφή την παραμορφωμένης έκφρασης του μέσα από τις αστικές διαμάχες. Και στη συνέχεια δεν μπόρεσε να δημιουργήσει έστω μία βάση αυτοτελούς συγκρότησης και παρέμβασης του εργατικού και λαϊκού παράγοντα αλλά σέρνεται πίσω από το εκ φύσεως ενσωματωμένο Εργατικό Κόμμα και έναν αδύναμο Κόρμπυν.

Δεύτερον, το ρεύμα αυτό είναι θεωρητικά τελματωμένο. Ταλαντεύθηκε ισχυρά από τον μετα-μοντερνισμό και τον μετα-μαρξισμό που υπονόμευσαν την οικονομική και ταξική ανάλυση προς χάριν ουσιαστικά ιδεαλιστικών θεωρήσεων περί ιδεολογίας. Με βάση τις τελευταίες οι θεμελιώδεις παράμετροι της οικονομίας και της ταξικής διάρθρωσης εξαϋλώθηκαν και αντικαταστάθηκαν με διαταξικές θεωρίες περί ιδεολογίας. Έτσι, μέσα από αναλύσεις για πολλαπλές ταυτότητες και εξαγγελίες για το τέλος της εργασίας και της εργατικής τάξης, οι τάξεις και η ταξική πολιτική αντικαταστάθηκαν με διαταξικά πολιτικά υποκείμενα (αμφίβολης ή ανύπαρκτης οντότητας). Η ταξική πολιτική αντικαταστάθηκε από την «πολιτική ορθότητα» και η ουσία θυσιάσθηκε στο φαίνεσθαι.

Σήμερα, ακόμη και τα ρεύματα που δεν υπέκυψαν στις μετα-μοντέρνες και μετα-μαρξιστικές σειρήνες έχουν τρωθεί καίρια. Η κεντρικότητα της ταξικής ανάλυσης έχει υποκατασταθεί με αναλύσεις του συρμού για τον νεοφιλελευθερισμό, την παγκοσμιοποίηση και εσχάτως την χρηματιστικοποίηση. Οι αναλύσεις αυτές συνήθως χάνουν την αναλυτική συνοχή και ενάργεια τους καθώς θυσιάζουν κρίσιμες πλευρές της πραγματικότητας και της Μαρξιστικής ανάλυσης στην αναζήτηση της ακαδημαϊκής «πρωτοτυπίας» αλλά και σε αστικά δημοσιογραφικά στερεότυπα. Ενδεικτικά, στην περίπτωση της λεγόμενης παγκοσμιοποίησης και την ίδια στιγμή που έχουμε μία έκρηξη των εθνικών ανταγωνισμών και των ενδο-ιμπεριαλιστικών αντιθέσεων, η συντριπτική πλειοψηφία των αναλύσεων αυτών εγκαταλείπουν την ανάλυση του Μαρξισμού για την σχέση εθνικού – διεθνικού και την θεωρία του ιμπεριαλισμού και γίνονται – στις καλύτερες περιπτώσεις – οπαδοί νεο-Καουτσκιανών απόψεων περί υπερ-ιμπεριαλισμού. Ανάλογα, η μεγάλη πλειοψηφία των αναλύσεων περί νεοφιλελευθερισμού – εκτός από μία σειρά αναλυτικές αστοχίες της – κατέληξε στην υποταγή σε ετερόδοξες αστικές απόψεις και πολιτικές μέσω διαταξικών αντι-νεοφιλελεύθερων μετώπων. Τέλος, η τρέχουσα μόδα της χρηματιστικοποίησης εγκαταλείπει τόσο την Μαρξιστική Εργασιακή Θεωρία της Αφηρημένης Εργασίας όσο την αντίστοιχη θεωρία χρήματος προς χάριν μετα-κεϋνσιανών θεωριών και σοσιαλ-φιλελεύθερων αστικών πολιτικών.

Τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, από την πλειοψηφία των ρευμάτων της Αριστεράς στις αναπτυγμένες δυτικές χώρες εγκαταλείπεται η αυτοτέλεια της συγκρότησης και της δράσης των Μαρξιστών και των κομμουνιστών προς χάριν της σύμπλευσης με αστικές μεταρρυθμιστικές δυνάμεις (συνήθως τιτλοφορούμενες ως «μαχητικός ρεφορμισμός»). Και μάλιστα την ίδια ώρα που ο μεταρρυθμισμός των τελευταίων είναι απλά μία σκιά του παλιού Κεϋνσιανού εαυτού τους. Όσο δε για την μαχητικότητα τους αυτή κάνει την σοσιαλδημοκρατία του Κάουτσκυ και του Μπερνστάιν να φαντάζει ως αδιάλλακτος μπολσεβίκος.

Υπό αυτή την έννοια, ο Μαρξισμός και η Κομμουνιστική Αριστερά είναι σε αναζήτηση ενός νέου ρεύματος που θα παίξει τον ρόλο του πρωταγωνιστή. Το που και πως θα προκύψει το ρεύμα αυτό δεν είναι ακόμη προφανές. Τα λατινοαμερικανικά εγχειρήματα της προηγούμενης δεκαετίας, παρά τις ενδιαφέρουσες εμπειρίες και προβληματισμούς τους, είναι εμφανώς εξαντλημένα και σε κρίση σήμερα. Την ίδια ώρα ενδιαφέρουσες θεωρητικές επεξεργασίες και πολιτικές και ταξικές εμπειρίες παρουσιάζονται σε πολλές άλλες περιοχές εκτός της γηραιάς ηπείρου. Όμως, τουλάχιστον ακόμη, πουθενά δεν έχει συγκροτηθεί ένα σχετικά συνεκτικό ρεύμα.

 

  1. Απέναντι σε όλες αυτές τις προκλήσεις, για τις ζωντανές και μαχόμενες δυνάμεις του κόσμου της εργασίας και της Αριστεράς το στοίχημα είναι η δημιουργική ανάπτυξη του Μαρξισμού και η γείωση του με το μαζικό κίνημα. Κρίσιμα θέματα μεταξύ άλλων είναι η μελέτη των σταδίων εξέλιξης του καπιταλισμού, της διαδικασίας των κρίσεων και της διαδικασίας παραγωγής και εργασίας καθώς και η επεξεργασία των εργαλείων εμπειρικής έρευνας της Μαρξιστικής θεωρίας. Το πιο κρίσιμο όμως απ’ όλα είναι η παραγωγή των αναγκαίων θεωρητικών και προγραμματικών επεξεργασιών που απαιτούνται για την ανασυγκρότηση του κομμουνιστικού ρεύματος και την νικηφόρα ανάκαμψη του εργατικού κινήματος.

Μέσα από τον δρόμο αυτό θα μπορέσουν να ξεπηδήσουν νέα ρεύματα και νέες επαναστατικές διεργασίες που να ξανακάνουν την υπόθεση του σοσιαλισμού επίκαιρη.

 

Κέρκυρα 28/04/2017 Η Πολιτική Οικονομία της ΕΕ: Μια Ιμπεριαλιστική Ολοκλήρωση σε Υπαρξιακή Κρίση – video εκδήλωσης

Στους παρακάτω συνδέσμους βρίσκεται το video της εκδήλωσης του Ομίλου Μελέτης Επαναστατικής Θεωρίας Κέρκυρας (28/04/2017) με εισηγητή τον Σταύρο Μαυρουδέα και θέμα «Η Πολιτική Οικονομία της ΕΕ: Μια Ιμπεριαλιστική Ολοκλήρωση σε Υπαρξιακή Κρίση»

 

 

«Η πολιτική οικονομία της ΕΕ: Ένα ιμπεριαλιστικό εγχείρημα σε κρίση», ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ νο.2 (κείμενο)

Το κείμενο του άρθρου μου στο 2ο τεύχος των ΤΕΤΡΑΔΙΩΝ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ με θέμα «Η πολιτική οικονομία της ΕΕ: Ένα ιμπεριαλιστικό εγχείρημα σε κρίση» μπορεί να διαβαστεί στους παρακάτω συνδέσμους:

https://www.scribd.com/document/330841521/%CE%97-%CE%A0%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%9F%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%BD%CE%BF%CE%BC%CE%AF%CE%B1-%CE%A4%CE%B7%CF%82-%CE%95%CE%95-%CE%A4%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%AC%CE%B4%CE%B9%CE%B1-%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%BE%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%8D

 

https://www.academia.edu/29260837/%CE%97_%CE%A0%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%9F%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%BD%CE%BF%CE%BC%CE%AF%CE%B1_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%95%CE%95_-_%CE%A4%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%AC%CE%B4%CE%B9%CE%B1_%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%BE%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%8D

https://www.researchgate.net/publication/309259447_E_Politike_Oikonomia_tes_EE_-_Tetradia_Marxismou

Η «χρηματιστικοποίηση», η μετατροπή της εργασίας σε κεφάλαιο και η ελληνική περίπτωση – ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ νο.1 – σύνδεσμοι

Στους ακόλουθους συνδέσμους μπορεί να διαβαστεί το κείμενο μου με θέμα «Η «χρηματιστικοποίηση», η μετατροπή της εργασίας σε κεφάλαιο και η ελληνική περίπτωση»

Η «χρηματιστικοποίηση», η μετατροπή της εργασίας σε κεφάλαιο και η ελληνική περίπτωση

https://www.academia.edu/25910959/%CE%97_%CF%87%CF%81%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CF%80%CE%BF%CE%AF%CE%B7%CF%83%CE%B7_%CE%B7_%CE%BC%CE%B5%CF%84%CE%B1%CF%84%CF%81%CE%BF%CF%80%CE%AE_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%B5%CF%81%CE%B3%CE%B1%CF%83%CE%AF%CE%B1%CF%82_%CF%83%CE%B5_%CE%BA%CE%B5%CF%86%CE%AC%CE%BB%CE%B1%CE%B9%CE%BF_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%B7_%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%AF%CF%80%CF%84%CF%89%CF%83%CE%B7

 

https://www.researchgate.net/publication/303814106_E_chrematistikopoiese_e_metatrope_tes_ergasias_se_kephalaio_kai_e_ellenike_periptose

 

https://www.scribd.com/document/322265564/%CE%97-%CE%A7%CF%81%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CF%80%CE%BF%CE%AF%CE%B7%CF%83%CE%B7-%CE%B7-%CE%9C%CE%B5%CF%84%CE%B1%CF%84%CF%81%CE%BF%CF%80%CE%AE-%CE%A4%CE%B7%CF%82-%CE%95%CF%81%CE%B3%CE%B1%CF%83%CE%AF%CE%B1%CF%82-%CE%A3%CE%B5-%CE%9A%CE%B5%CF%86%CE%AC%CE%BB%CE%B1%CE%B9%CE%BF-%CE%9A%CE%B1%CE%B9-%CE%B7-%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%AF%CF%80%CF%84%CF%89%CF%83%CE%B7-%CE%A4%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%AC%CE%B4%CE%B9%CE%B1-%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%BE%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%8D

 

«Εναλλακτικά σενάρια δομικής προσαρμογής στην Ελλάδα και το πρόβλημα της παραγωγικής ανασυγκρότησης»

Εισήγηση στο Συνέδριο «Παραγωγική Ανασυγκρότηση της Ελλάδας: Μελετώντας το Παρελθόν Σχεδιάζουμε το Μέλλον»

27-8 Νοεμβρίου 2015

Τμήμα Οικονομικών ΑΠΘ

Τμήμα Οικονομικών Παν. Μακεδονίας

ΙΚΕ Δημήτρης Μπάτσης

https://www.researchgate.net/publication/292285046_Enallaktika_senaria_domikes_prosarmoges_sten_Ellada_kai_to_problema_tes_paragogikes_anasynkroteses

https://www.academia.edu/21216596/%CE%95%CE%BD%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B1%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AC_%CF%83%CE%B5%CE%BD%CE%AC%CF%81%CE%B9%CE%B1_%CE%B4%CE%BF%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82_%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%83%CE%B1%CF%81%CE%BC%CE%BF%CE%B3%CE%AE%CF%82_%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD_%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CF%84%CE%BF_%CF%80%CF%81%CF%8C%CE%B2%CE%BB%CE%B7%CE%BC%CE%B1_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%B1%CE%B3%CF%89%CE%B3%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82_%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CF%83%CF%85%CE%B3%CE%BA%CF%81%CF%8C%CF%84%CE%B7%CF%83%CE%B7%CF%82