Category Archives: Uncategorized

‘Soviet Union: Socio-economic Type, Collapse and Lessons for the Future’, S.Mavroudeas, International Conference on Soviet Union

Presentation at the International Conference «Soviet Union: An Alternative of the Past, or a Strategic Project for the Future?», National Library of Russia, Plekhanov House, Association for Marxist Social Sciences, Rosa Luxemburg Foundation, 12-13/11/2021

Μνήμη Terry McDonough – In memoriam

Πέθανε στις 17/9/2021 ο Terry McDonough.

Στη μνήμη του αναρτήθηκε στην ιστοσελίδα της Επιστημονικής Εταιρείας Πολιτικής Οικονομίας ( το ακόλουθο κείμενο στα ελληνικά και στα αγγλικά

Στη μνήμη του Terrence McDonough

O θάνατος του Terrence McDonough στις 7 Σεπτεμβρίου 2021 κάνει το ρεύμα της Πολιτικής Οικονομίας φτωχότερο.

Ο Terrence McDonough ήταν ένας από τους σημαντικότερους νεώτερους υποστηρικτές της προσέγγισης των Κοινωνικών Δομών Συσσώρευσης. Πήρε το διδακτορικό του από το University of Massachusetts at Amherst. Η ακαδημαϊκή διαδρομή του ξεκίνησε από τις ΗΠΑ (Institute for Industry Studies, New York State School of Industrial and Labor Relations at Cornell University, at Canisius College, Buffalo) και συνεχίσθηκε στην Ιρλανδία (πρώτα στο Dublin City University και στη συνέχεια στο National University of Ireland, Galway όπου ήταν καθηγητής Οικονομικών μέχρι τώρα).

Το επιστημονικό έργο του Terrence εστιαζόταν ιδιαίτερα στην ανάλυση των σταδίων και της ιστορικής εξέλιξης του καπιταλισμού μέσα από το οπτικό πρίσμα της προσέγγισης των Κοινωνικών Δομών Συσσώρευσης. Άλλα πεδία επιστημονικής συνεισφοράς του ήταν η Αμερικανική και Ιρλανδική οικονομική ιστορία και η ιστορία της οικονομικής σκέψης.

Βασικά έργα του είναι ‘Contemporary Capitalism and Its Crises: Social Structure of Accumulation Theory for the 21st Century΄(συνεπιμέλεια με τους M. Reich και D.Kotz), ‘Social Structures of Accumulation: The Political Economy of Growth and Crisis΄(συνεπιμέλεια με τους M. Reich και D.Kotz), ‘Was Ireland A Colony?: Economics, Politics, Ideology and Culture in the Irish Nineteenth Century΄ κ.α. Συνέγραψε πολλά άρθρα σε επιφανή περιοδικά της Πολιτικής Οικονομίας (Review of Radical Political Economics, Economic and Industrial Democracy, Research in Political Economy, Competition and Change, Journal of the History of Economic Thought, The Australian Journal of Irish Studies, Science and Society, Journal of Economic Issues κλπ.). Επίσης διετέλεσε μέλος της συντακτικής επιτροπής πολλών περιδικών Πολιτικής Οικονομίας (Review of Radical Political Economics, World Review of Political Economy, International Journal of Pluralism and Economics Education) και υπήρξε μέλος του διοικητικού συμβουλίου της World Association of Political Economy (2006-σήμερα).

Επίσης ο Terrence McDonough είχε έρθει αρκετές φορές στην Ελλάδα συμμετέχοντας σε συνέδρια και επιστημονικές δραστηριότητες.

Επιπρόσθετα, ο Terrence McDonough συνδύαζε την επιστημονική δραστηριότητα του με την ενεργητική παρουσία του στα πολιτικά και συνδικαλιστικά πράγματα ιδιαίτερα στην Ιρλανδία. Συμμετείχε και στήριζε δραστήρια εργατικές και οικολογικές ενώσεις και δραστηριότητες και ήταν παρών στις διεργασίες της Ιρλανδικής Αριστεράς.

Για όσους από εμάς είχαν την χαρά να τον γνωρίσουν από κοντά μένει πάντα η εικόνα ενός αγαπητού συναδέλφου, οξυδερκούς συνομιλητή και ιδιαίτερα ζεστού ανθρώπου.

Σταύρος Μαυρουδέας

Πάντειο Πανεπιστήμιο

In memoriam of T. McDonough

The death of Terrence McDonough on September 7, 2021 makes the current of Political Economy poorer. Terrence McDonough was one of the most important young supporters of the Social Accumulation Structures approach. He received his PhD from the University of Massachusetts at Amherst. His academic career began in the United States (Institute for Industry Studies, New York State School of Industrial and Labor Relations at Cornell University, at Canisius College, Buffalo) and continued in Ireland (first at Dublin City University and then at the National University of Ireland, Galway where he was Professor of Economics until now). Terrence’s scientific work focused particularly on the analysis of the stages and historical development of capitalism through the visual prism of the approach to the Social Structures of Accumulation. Other areas of his scientific contribution have been American and Irish economic history and the history of economic thought.

His main works are ‘Contemporary Capitalism and Its Crises: Social Structure of Accumulation Theory for the 21st Century’ (co-edited by M. Reich and D.Kotz), ‘Social Structures of Accumulation: The Political Economy of Growth and Crisis’ ( co-edited by M. Reich and D.Kotz), ‘Was Ireland A Colony ?: Economics, Politics, Ideology and Culture in the Irish Nineteenth Century’ etc. He has authored numerous articles in leading journals of Political Economy (Review of Radical Political Economics, Economic and Industrial Democracy, Research in Political Economy, Competition and Change, Journal of the History of Economic Thought, The Australian Journal of Irish Studies, Science and Society, Journal of Economic Issues etc.). He was also a member of the editorial board of several political economy journals (Review of Radical Political Economics, World Review of Political Economy, International Journal of Pluralism and Economics Education) and was a member of the board of the World Association of Political Economy (2006-present).

Terrence McDonough had also come to Greece several times participating in conferences and scientific activities.

Moreover, Terrence McDonough combined his scientific activity with his active presence in politics and trade union affairs, especially in Ireland. He actively participated and supported labor and ecological associations and activities and was present in the processes of the Irish Left.

For those of us who had the pleasure of meeting him up close, there remains always the image of a dear colleague, a sharp interlocutor and a very warm person.

Stavros Mavroudeas

Panteion University

The impact of the COVID-19 pandemic upon employment and inequality in the Mediterranean EU: An early look from a Labour Geography perspective

The impact of the COVID-19 pandemic upon employment and inequality in the Mediterranean EU: An early look from a Labour Geography perspective

Andrew Herod
University of Georgia, USA

Stelios Gialis
Stergios Psifis
Kostas Gourzis
University of the Aegean, Greece

Stavros Mavroudeas
Panteion University, Greece

European Urban and Regional Studies

DOI: 10.1177/09697764211037126



Ο ιταλικός ιστότοπος Bollettino Culturale φιλοξένησε την ακόλουθη συνέντευξη με τον Σταύρο Μαυρουδέα σχετικά με την πανδημία COVID-19 και τις συνέπειές της στην οικονομία και την εργασία

1. Πώς κρίνετε τη διαχείριση της πανδημίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση;

Έχω υποστηρίξει αλλού ( , https: // ) ότι η πανδημία του COVID -19 σηματοδοτεί μια δίδυμη κρίση. Η οικονομική κρίση ήδη σιγόβραζε (επειδή ο καπιταλισμός απέτυχε να απαξιώσει επαρκώς τα κεφάλαια μετά την κρίση του 2008) και ο κοροναϊός πυροδότησε και επιδείνωσε αυτήν την κρίση.

Η ανταπόκριση της ΕΕ ήταν παρόμοια με εκείνη των ΗΠΑ, αλλά με σημαντική διαφορά στην «πυροσβεστική δύναμη» της οικονομικής πολιτικής. Όπως και μετά την κρίση του 2008, οι ΗΠΑ και η ΕΕ εφάρμοσαν σοσιαλφιλελεύθερες πολιτικές (δηλαδή μη-νεοφιλελεύθερες πολιτικές) που υπαγορεύονται από την πλέον κυρίαρχη Νέα Κεϋνσιανή Μακροοικονομική Συναίνεση. Αυτές οι πολιτικές περιλαμβάνουν τυπικά κεϋνσιανά μέτρα: επεκτατική δημοσιονομική πολιτική και διευκολυντική νομισματική πολιτική. Περιλαμβάνουν επίσης κάτι που για τον νεοφιλελευθερισμό αποτελεί ύβρι: διακριτική βιομηχανική πολιτική. Ωστόσο, και σε αντίθεση με την μυωπική και ρεφορμιστική αντι-νεοφιλελεύθερη «Αριστερά», αυτές οι πολιτικές είναι νεοσυντηρητικές και όχι υπέρ της εργασίας και της εργατικής τάξης. Συμπλέουν με τον νεοφιλελευθερισμό όσον αφορά την μετάθεση των οικονομικών βαρών στην πλάτη της εργασίας, αλλά απομακρύνονται ριζικά από τον νεοφιλελευθερισμό καθώς χρησιμοποιούν ενεργά τον δημόσιο τομέα για να υποστηρίξουν την καπιταλιστική κερδοφορία.

Όπως είπα ήδη, η ΕΕ ακολούθησε αυτό το δρόμο. Αλλά τα «πυρομαχικά» που χρησιμοποιούνται (δηλαδή η δημοσιονομική και νομισματική επέκταση) είναι αισθητά χαμηλότερα από εκείνα που χρησιμοποιούν οι ΗΠΑ. Αυτό οφείλεται σε δύο παράγοντες:

  • Η Γερμανία (και το «συνετό» μπλοκ γύρω της) δεν θέλουν να επεκτείνουν αυτά τα πακέτα πολύ, καθώς φέρουν το κύριο βάρος για τη χρηματοδότησή τους.
  • Οι ΗΠΑ έχουν περισσότερο χώρο πολιτικής για ελιγμούς λόγω του κυρίαρχου ρόλου του δολαρίου ως του κύριου παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος

2. Πιστεύετε ότι το χρήμα από το ταμείο NGEU αντιπροσωπεύει μια πιθανή ριζική αλλαγή στις ευρωπαϊκές οικονομικές πολιτικές ή θα χρησιμοποιηθεί η κατάσταση έκτακτης ανάγκης για μια μετάβαση σε ένα χειρότερο μοντέλο κοινωνίας από το προ-Covid;

Όπως ήδη υποστήριξα, αυτές οι σοσιαλφιλελεύθερες νεοσυντηρητικές πολιτικές δεν θα βελτιώσουν τη θέση της εργασίας. Το NGEU είναι ένα εργαλείο για την αναδιάρθρωση των ευρωπαϊκών καπιταλισμών απέναντι στους ανταγωνιστές των ΗΠΑ και της Κίνας. Οι προτεραιότητές της ευνοούν συγκεκριμένα τομεακά συμφέροντα (που υπαγορεύονται κατά κύριο λόγο από τους κύριους ομίλους της ΕΕ) και ακολουθούν μια βιομηχανική στρατηγική που επιδιώκει να βελτιώσει τη θέση τους έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας.

Το NGEU υπακούει στην οδηγία για τη δημιουργία «Ευρωπαίων πρωταθλητών» (δηλαδή μεγάλων ευρωπαϊκών πολυεθνικών ομίλων που μπορούν να αντιμετωπίσουν ανταγωνιστές από τις ΗΠΑ και την Κίνα). Επομένως, θα οδηγήσει στην αυξημένη συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου (δηλαδή ολιγοπολιωποίηση και μονοπωλιοποίηση). Αυτό θα πλήξει σκληρά τους περιφερειακούς και μεσογειακούς καπιταλισμούς που χαρακτηρίζονται από ένα τεράστιο στρώμα μεσαίων επιχειρήσεων. Όσον αφορά την εργασία, δεν υπάρχει δέσμευση για αύξηση των μισθών. Αντίθετα, η προγραμματισμένη ανάκαμψη βασίζεται στη διατήρηση του κόστους των μισθών σε χαμηλά επίπεδα. Φυσικά, ο καπιταλισμός μπορεί να κάνει σχέδια, αλλά είναι επίσης γεμάτος αντιφάσεις. Έτσι, λόγω αυτής της βίαιης καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης, εμφανίζεται σήμερα – τουλάχιστον όσον αφορά την εξειδικευμένη εργασία – έλλειψη προσφοράς εργασίας που οδηγεί σε αύξηση των μισθών σε αυτούς τους τομείς.

3. Για το μέλλον μετά την πανδημία, πιστεύετε ότι η Πράσινη Νέα Συμφωνία αποτελεί στρατηγική στήριξης; Τους τελευταίους μήνες έγιναν πολλές συζητήσεις στα συνδικάτα της Ιταλίας σχετικά με τη χρήση αυτού του είδους οικονομικών πολιτικών για τη δημιουργία καλών αμειβόμενων θέσεων εργασίας για τους αποφοίτους, για την προώθηση μιας κατάστασης πλήρους απασχόλησης που να συνδέεται με τις πολιτικές «εγγύηση εργασίας». Τι πιστεύετε γι’ αυτό;

Η Πράσινη Νέα Συμφωνία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος αυτής της νεοσυντηρητικής σοσιαλφιλελεύθερης καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης. Έχει προωθηθεί ως η Κεϋνσιανή Νέα Συμφωνία της εποχής μας. Και η μυωπική και μεταρρυθμιστική πλειοψηφία της Δυτικής «Αριστεράς» πήγε αμέσως πίσω της και ενήργησε ως ο καλύτερος διαφημιστής μάρκετινγκ του καπιταλισμού. Η Πράσινη Νέα Συμφωνία είναι σε μεγάλο βαθμό μια βιομηχανική στρατηγική κρυπτοπροστατευτισμού που στοχεύει στη στήριξη των δυτικών κεφαλαίων ενάντια στην πρόκληση της Κίνας και των αναδυόμενων αγορών.

Είναι πράσινη μόνο στο όνομα καθώς ταλαντεύεται μεταξύ (α) απόκρουσης των ανταγωνιστών (με χειρότερα πράσινα διαπιστευτήρια) και (β) του να μην υποστούν βλάβη τα κεκτημένα συμφέροντα των δυτικών κεφαλαίων (μέσω της επιβολής σκληρών πράσινων περιορισμών). Οι πρόσφατες διελκυνστίδες ισχύος όσον αφορά τις ρυθμίσεις για την ενέργεια και τη ναυτιλία αποτελούν παραδειγματικές περιπτώσεις.

Δεν προβλέπει αύξηση των μισθών. Αυτή είναι μια φαντασία της πλειοψηφίας της ρεφορμιστικής δυτικής «Αριστεράς». Αντιθέτως, λόγω της καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης που συνεπάγεται, πολλές θέσεις εργασίας θα χαθούν. Στην Ελλάδα υπάρχει ένα τυπικό παράδειγμα με το απότομο τέλος των εργοστασίων ηλεκτρικής ενέργειας από λιγνίτη. Αυτό αύξησε το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας για την ελληνική οικονομία (που αυξάνει τους λογαριασμούς των καταναλωτών και αυξάνει την ενεργειακή φτώχεια) και καταστρέφει τις περιοχές με λιγνίτη (προκαλώντας αυξημένη ανεργία και φτώχεια). Φυσικά, από την άλλη πλευρά, ευνοεί συγκεκριμένα επιχειρηματικά συμφέροντα με τεράστια επιρροή στις ελληνικές κυβερνήσεις (συμπεριλαμβανόμενης και αυτής του ΣΥΡΙΖΑ).

Δεν υπάρχει πλήρης απασχόληση και αυξημένοι μισθοί στο παραμύθι της Πράσινης Νέας Συμφωνίας. Τα συνδικάτα που παίζουν αυτό το παιχνίδι είναι απλά πιόνια του κεφαλαίου. Εάν κάποιος ρίξει μια ματιά στην κυρίαρχη περιβαλλοντική βιβλιογραφία, θα ανακαλύψει ότι ένα από τα τυποποιημένα δόγματα της είναι ότι η ύπαρξη συνδικαλιστικών οργανώσεων είναι αντι-περιβαλλοντική, επειδή ευνοεί τους μισθούς έναντι των πράσινων πολιτικών. Το συμπέρασμα είναι ότι αυτά τα δύο είναι ανταγωνιστικά.

4. Η πανδημία κατέδειξε τα μειονεκτήματα των συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας στην Ευρώπη λόγω των πολιτικών λιτότητας των τελευταίων δεκαετιών. Πιστεύετε ότι αυτή η εμπειρία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη μεταρρύθμιση τους προς το καλύτερο; Ορισμένες κομμουνιστικές οργανώσεις έχουν προτείνει ένα καθολικό βασικό εισόδημα για την επίλυση των προβλημάτων που σχετίζονται με την έλλειψη εισοδήματος που δημιουργείται από την καραντίνα. Πιστεύετε ότι είναι μια βιώσιμη λύση και με την οποία να επιλυθεί το πρόβλημα της ανεργίας στην Ευρώπη ή μάλλον ότι αποτελεί παραίτηση για τα υψηλά ποσοστά ανεργίας στις χώρες μας;

Βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα υπάρχει αύξηση της χρηματοδότησης του τομέα της δημόσιας υγείας επειδή είναι ο μόνος που μπορεί να αντιμετωπίσει την πανδημία. Ωστόσο, οι πιο κερδοφόρες περιοχές (εμβόλια, φάρμακα κλπ.) έχουν κρατηθεί για τον ιδιωτικό τομέα και επιδοτούνται με δημόσιο χρήμα. Περιμένω ότι, μόλις ξεπερασθεί η πανδημία, θα αντιστραφεί τουλάχιστον μέρος της επέκτασης του τομέα της δημόσιας υγείας και θα αυξηθεί ξανά το μερίδιο του ιδιωτικού τομέα της υγείας.

Όσον αφορά το σύστημα πρόνοιας γενικά, ο σοσιαλφιλελευθερισμός δεν είναι καλύτερος από τον νεοφιλελευθερισμό. Ο σοσιαλφιλελευθερισμός θέλει επίσης να περιορίσει τα δημόσια έξοδα. ιδιαίτερα στις γηράσκουσες δυτικές οικονομίες. Ωστόσο, είναι πιο έξυπνος από τον νεοφιλελευθερισμό και κατανοεί ότι ο δημόσιος τομέας πρέπει να είναι η ραχοκοκαλιά του συστήματος και να φέρει το κύριο κόστος. Επίσης, απαιτείται αυστηρή ρύθμιση από το κράτος ή τους παρακρατικούς φορείς (όπως οι περίφημες ανεξάρτητες εποπτικές αρχές), διαφορετικά τα ιδιωτικά κεφάλαια θα προκαλέσουν καταστροφή.

Διαφωνώ απολύτως με την ιδέα του καθολικού βασικού εισοδήματος. Πρόκειται για μια νεοσυντηρητική πρόταση που ξεκίνησε αρχικά από τον M.Friedman. Θεωρείται από τους σοσιαλφιλελεύθερους και τους νεοφιλελεύθερους ως ένα δίχτυ ασφαλείας για την αποφυγή κοινωνικών αναταραχών και επαναστάσεων. Θα λειτουργήσει επίσης ως αντικίνητρο για αγώνες για αύξηση των μισθών. Θυμίζει στην πολιτική της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας «άρτος και θεάματα» προκειμένου να διατηρήθει υπό ελεγχο το ρωμαϊκό προλεταριάτο.

5. Η εργάσιμη ημέρα στην Ελλάδα παρατάθηκε πρόσφατα σε δέκα ώρες. Μπορείτε να μας εξηγήσετε ποιο σχέδιο αναδιάρθρωσης του ελληνικού καπιταλισμού βρίσκεται πίσω από αυτήν την πολιτική επιλογή;

Αυτό είναι αναπόσπαστο μέρος των νεοσυντηρητικών πολιτικών ευελιξίας της εργασίας (τις οποίες και πάλι η πλειονότητα της μυωπικής και ρεφορμιστικής Δυτικής «Αριστεράς» υποστήριξε και προέβαλλε. Θα επεκτείνει τον πραγματικό χρόνο εργασίας με συνέπεια την αύξηση της ανεργίας. Θα αυξήσει επίσης το ποσοστό της υπεραξίας (δηλαδή την εκμετάλλευση της εργασίας) καθώς ουσιαστικά καταργείται η υπερωρία (η οποία πληρωνόταν υψηλότερα) και ο επιπλέον χρόνος εργασίας δεν πληρώνεται αλλά ανταμείβεται με επιπλέον διακοπές (!!!). Το σχέδιο του ελληνικού καπιταλισμού είναι να συμπιέσει περαιτέρω το μισθολογικό κόστος.

6. Στην Ιταλία συζητάμε αυτές τις μέρες για το τέλος της απαγόρευσης απολύσεων. Τα συνδικάτα έχουν αντιταχθεί στην ιδέα ενός επιλεκτικού τέλους αυτού του μέτρου βάσει της κατάστασης κάθε επιμέρους τομέα, προτείνοντας μια μεταρρύθμιση των δικτύων κοινωνικής ασφάλειας. Υπάρχουν παρόμοιες συζητήσεις στην Ελλάδα;

Υπάρχει μια γενική κυβερνητική δήλωση ότι ο δημόσιος προϋπολογισμός εξαντλείται και ότι, όταν η πανδημία υποχωρήσει, αυτά τα μέτρα προστασίας της απασχόλησης θα αποσυρθούν. Στην Ελλάδα, οι εταιρείες που έλαβαν επιδοτήσεις και στήριξη κατά της πανδημίας είναι υοχρεωμένες να μην απολύσουν τους εργαζομένους τους. Από την άλλη πλευρά, οι εργαζόμενοί τους, που είχαν τεθεί σε αναστολή εργασίας (που αμοίβονται λιγότερο) πληρώθηκαν μόνο ένα κλάσμα του κανονικού μισθού τους. Σήμερα, πολλά επιχειρηματικά φερέφωνα (ιδιαίτερα από τον εξωνημένο τουριστικό τομέα) φωνασκούν ότι αυτά τα συστήματα προστασίας της απασχόλησης είναι καταστροφικά, καθώς οι εργαζόμενοι προτιμούν να λαμβάνουν αυτές τις επιδοτήσεις αντί να εργάζονται για πενιχρούς μισθούς σε άλλα μέρη από τον τόπο κατοικίας τους.

Υπάρχει μια άλλη επιπλοκή. Αυτά τα συστήματα απασχόλησης έχουν διευκολύνει στατιστικά κόλπα με το ποσοστό ανεργίας και έτσι το διατηρούν τεχνητά χαμηλό. Αυτό είναι απαραίτητο για τη δεξιά κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας καθώς προσπαθεί να υλοποιήσει ένα σχέδιο διπλών εκλογών πιθανότατα το φθινόπωρο (βασιζόμενη στην ελεεινή κατάσταση του ΣΥΡΙΖΑ). Η αυξημένη ανεργία δεν είναι καλή για αυτήν την εκλογική στρατηγική. Έτσι, η κυβέρνηση απομακρύνεται προς το παρόν από την κατάργηση αυτών των συστημάτων προστασίας της απασχόλησης. Αλλά στο τέλος, εκλογές ή καθόλου εκλογές, θα τα καταργήσει.

Οι επίσημες συνδικαλιστικές οργανώσεις (ΓΣΕΕ κλπ.) στην Ελλάδα είναι κατά βάσει ανδρείκελα της κυβέρνησης και του κεφαλαίου. Επομένως, δεν γίνονται σοβαρές συζητήσεις για αυτά τα θέματα και το κοινό δεν τους δίνει προσοχή, σε καμία περίπτωση.

7. Σε αυτή τη φάση της οικονομικής ανάκαμψης, οι Ιταλοί επιχειρηματίες επικρίνουν το βασικό εισόδημα των πολιτών (μια μορφή εργασίας που δεν λειτουργεί ακόμη). Οι νέοι προτιμούν να λαμβάνουν αυτό το εισόδημα παρά πολύ χαμηλούς μισθούς για πολλές ώρες εργασίας στον τομέα του τουρισμού ή της εστίασης. Αντί να αυξήσουν τους μισθούς, απαιτούν την ακύρωση του βασικού εισοδήματος των πολιτών. Αυτή η ιστορία κάνει ένα πρόβλημα έντονο: πολλοί εργαζόμενοι είναι φτωχοί αν και εργάζονται λόγω των πολύ χαμηλών μισθών. Κατά τη γνώμη μου, είναι ένα πρόβλημα που συνδέεται με το ιταλικό σύστημα παραγωγής που ειδικεύεται σε προϊόντα χαμηλής προστιθέμενης αξίας. Ως αποτέλεσμα, πολλές εταιρείες μπορούν να παραμείνουν στην αγορά είτε με δημόσια χρήματα είτε μειώνοντας τους μισθούς και ακυρώνοντας τα δικαιώματα των εργαζομένων.Αυτά τα προβλήματα θα επιδεινωθούν από τις συνέπειες της πανδημίας; Πώς πρέπει μια πολιτική δύναμη που υπερασπίζεται τους εργάτες να παρεμβαίνει σε αυτά τα προβλήματα;

Το έχω ήδη απαντήσει σε προηγούμενες ερωτήσεις. Επιτρέψτε μου να κωδικοποιήσω την άποψή μου. Οι πτωχεύσεις και οι απολύσεις θα αυξηθούν μετά την κατάργηση των συστημάτων προστασίας. Αυτή είναι η φυσική πορεία μιας καπιταλιστικής κρίσης. Οι αστικές κυβερνήσεις παρεμβαίνουν σε αυτόν τον κύκλο προσπαθώντας να ετεροχρονίσουν μέρος της επίπτωσης της κρίσης κυρίως πάνω σε ατομικά κεφάλαια αλλά επίσης και στην εργασία. Το κάνουν επειδή φοβούνται ότι εάν η κρίση λάβει χώρα χωρίς περιορισμούς, τότε το σύστημα θα αντιμετωπίσει οικονομική κατάρρευση και κοινωνική επανάσταση. Ωστόσο, μόλις ξεπεραστεί το αποκορύφωμα της κρίσης, τότε το κόστος αυτών των πολιτικών πρέπει να καταβληθεί. Δεν υπάρχει δωρεάν μεσημεριανό γεύμα στον καπιταλισμό και η ουσιαστικά Κεϋνσιανή Σύγχρονη Νομισματική Θεωρία (MMT) είναι εντελώς λάθος (για μια κριτική δείτε ης ).

Το κομμουνιστικό κίνημα και η Αριστερά (που αξίζει το όνομά του) πρέπει να ακολουθήσουν την ταξική πολιτική ενάντια στον καπιταλισμό και ταυτόχρονα να πολεμήσουν, έτσι ώστε το βάρος της κρίσης να πληρώνεται από το κεφάλαιο και όχι από την εργασία.

Το σύστημα ανήκει στο κεφάλαιο και, ως εκ τούτου, είναι το κεφάλαιο (και όχι ο κόσμος της εργασίας) που πρέπει να πληρώσει για τη δίδυμη κρίση (υγείας και οικονομική).

Αλλά η Αριστερά και το Κομμουνιστικό κίνημα πρέπει να δουν καθαρά ποιος είναι ο πραγματικός αντίπαλος. Οι κλαυθμηρίζοντες αντι-νεοφιλελεύθεροι και οι εκκλήσεις για περισσότερη κρατική παρέμβαση δεν ανταγωνίζονται τις καπιταλιστικές πολιτικές. Υποστηρίζουν απλώς την αλλαγή των διαχειριστών του συστήματος. Ο νεοφιλελευθερισμός πέθανε και το αστικό κράτος – το οποίο δεν αποχώρησε ποτέ όσον αφορά τα κρίσιμα ζητήματα – έχει ήδη επιστρέψει. Όμως η σημερινή σοσιαλφιλελεύθερη Ορθοδοξία υπόσχεται απλώς στην εργατική τάξη ορισμένες ασπιρίνες ως θεραπεία για τους κοινωνικοοικονομικούς καρκίνους που δημιουργεί το σύστημα. Αυτός ο κρατικός παρεμβατισμός που επιστρέφει υποστηρίζει γενναιόδωρα το κεφάλαιο και επιδιώκει να μεταφέρει το βάρος στους εργαζόμενους. Και είναι οι κυρίαρχες νεο-κεϋνσιανές πολιτικές που αποτελούν το όχημα αυτής της αλλαγής σήμερα. Η Αριστερά και το Κομμουνιστικό κίνημα πρέπει να πολεμήσουν ενάντια σε κάθε μορφή καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης, νεοφιλελεύθερης και σοσιαλφιλελεύθερης, και να προτείνει τον σοσιαλισμό ως τη μόνη αξιόπιστη εναλλακτική λύση.

Όσον αφορά τα μεταβατικά αιτήματα, οι κομμουνιστές και το εργατικό κίνημα πρέπει να αγωνιστούν για την απο-εμπορευματοποίηση των βασικών τομέων της οικονομικής δραστηριότητας και την παροχή των προϊόντων και των υπηρεσιών τους μέσω δημόσιων συστημάτων. Η περίπτωση του τομέα υγείας είναι σήμερα το τέλειο παράδειγμα. Η δημιουργία συστημάτων δημόσιας υγείας (με ισχυρή χρηματοδότηση και στελέχωση και χωρίς έμμεσες μορφές ιδιωτικοποίησης) είναι επείγουσα ανάγκη, ειδικά δεδομένης της συχνότητας των σύγχρονων μεγάλων επιδημιών. Η χρηματοδότηση αυτών των συστημάτων πρέπει να βασίζεται σε ισχυρά προοδευτικά φορολογικά συστήματα που να επιβαρύνουν το κεφάλαιο.

Επιπλέον, πρέπει να σταθούν σταθερά ενάντια στη «νέα κανονικότητα» που προσπαθεί να επιβάλει το κεφάλαιο. Η αποδυνάμωση της νομοθεσίας για την προστασία της εργασίας δεν πρέπει να γίνεται ανεκτή και η τελευταία πρέπει να ενισχυθεί περαιτέρω. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στην επιδιωκόμενη αλλαγή στις εργασιακές σχέσεις μέσω της τηλεργασίας και στις νέες μορφές ελέγχου και εντατικοποίησης της εργασίας που επιδιώκει να επιβάλει το κεφάλαιο.

Τελευταίο αλλά εξίσου σημαντικό. Η πανδημία του κοροναϊού και η επιβαλλόμενη «κοινωνική αποστασιοποίηση» έχουν περιορίσει σοβαρά τα πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα. Είναι ήδη προφανές ότι το σύστημα πειραματίζεται με αυτούς τους περιορισμούς τόσο για τη γενική εφαρμογή τους όσο και για νέες μορφές ιδεολογικής χειραγώγησης του λαού. Η Αριστερά και το Κομμουνιστικό κίνημα πρέπει να αποκρούσουν σταθερά αυτές τις προσπάθειες.

8. Μία μορφή εργασίας που εξαπλώθηκε γρήγορα λόγω της πανδημίας είναι η έξυπνη εργασία. Η διάδοσή της οδήγησε σε πολλές συζητήσεις σε συνδικάτα στην Ιταλία. Προσωπικά, συσχετίσαμε αυτή τη μορφή εργασίας με την εγχώρια βιομηχανία που αναλύθηκε από τον Μαρξ στο Κεφάλαιο 13 του Κεφαλαίου. Φαίνεται ότι το σύγχρονο εργασιακό τοπίο κινείται προς αυτό που ο Ricardo Antunes αποκαλεί «uberization» της εργασίας – ένα ασταμάτητο επιχειρηματικό modus operandi, το οποίο επιδιώκει κέρδος και την αύξηση της αξίας του κεφαλαίου μέσω μορφών επισφαλούς εργασίας που επεκτείνονται σε παγκόσμια κλίμακα. Επομένως, αυτή η «χρήση» της εργασίας, που προστέθηκε στα νομοθετικά κενά και τις πιθανές επιβλαβείς συνέπειές τους, ευνοεί την εμφάνιση μιας σειράς δυσκολιών που σχετίζονται με την απομακρυσμένη εργασία: εξατομίκευση καθηκόντων, κοινωνική απομόνωση, απώλεια συλλογικής δράσης,αυξημένο φορτίο εργασίας… με συνέπειες στη σωματική και ψυχική υγεία του εργαζομένου. Πιστεύετε ότι αυτή η μορφή εργασίας μπορεί ακόμα να επεκταθεί ή θα μειωθεί απότομα μόλις τελειώσει η πανδημία;

Το ανέφερα ήδη στις προηγούμενες ερωτήσεις.

Θα ήθελα να προσθέσω μερικά σημεία.

Στο πλαίσιο των πολιτικών αναδιάρθρωσής, το κεφάλαιο επιχειρεί και πάλι να δώσει σε υπεργολαβία πολλούς τύπους εργασίας που είναι επιδεκτικοί σε αυτό. Στο τρέχον κοινωνικοπολιτικό κλίμα, αυτή η υπεργολαβία μειώνει τα κόστη του κεφαλαίου και τα μεταθέτει επάνω σε επισφαλείς εργαζόμενους (καθιστώντας τους «επιχειρηματίες του εαυτού τους» και προσπαθώντας να τους ενσταλάξει αυτή η αντιδραστική ιδεολογία).

Ωστόσο, υπάρχουν αντιφάσεις σε αυτήν την πολιτική, καθώς το κεφάλαιο μπορεί να μειώνει τα κόστη του, αλλά χάνει την ικανότητά του να ελέγχει και να κατευθύνει αυτούς τους εργαζόμενους. Το εργοστασιακό σύστημα δημιουργήθηκε με τον καπιταλισμό γιατί μόνο μέσω αυτού θα μπορούσε πραγματικά να λειτουργήσει το διευθυντικό δικαίωμα του καπιταλιστή (και να προχωρήσει η πραγματική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο) και έτσι επιτεύχθηκαν συνεχείς αυξήσεις στην παραγωγικότητα της εργασίας. Το «Uberization» ενέχει τον κίνδυνο απώλειας της ικανότητας του κεφαλαίου να διευθύνει και να ελέγχει αποτελεσματικά την εργασία. Προκειμένου να αποφευχθεί αυτή η πιθανή απώλεια, προστίθενται επιπλέον κόστη επίβλεψης και ελέγχου (κάμερες, εφαρμογές κλπ.). Ο τελικός ισολογισμός δεν είναι καθόλου σίγουρος. Το ίδιο ισχύει για τον ιδεολογικό του αντίκτυπο.

9. Η πανδημία έδειξε πόσο κεντρική είναι ακόμη η εργασία. Αρνήθηκε κατηγορηματικά όλες τις αναλύσεις στο τέλος του έργου που εμφανίστηκε τα τελευταία σαράντα χρόνια. Είναι αυτό περαιτέρω απόδειξη για την εγκυρότητα της εργασιακής θεωρίας της αξίας;

Η Εργασιακή Θεωρία της Αξίας του Μαρξ ισχύει σε κάθε περίπτωση. Η σημερινή δίδυμη κρίση, για άλλη μια φορά, επιβεβαιώνει την κεντρική θέση της εργασίας. Ωστόσο, το κεφάλαιο και τα φερέφωνά του έχουν, ακόμη και πριν από την κρίση, εξαγγείλει το τέλος της εργασίας μέσω της ανύπαρκτης 4ης  βιομηχανικής επανάστασης (για μια κριτική δες / 4η-βιομηχανική-επανάσταση-μύθος-ή-πραγματικότητα / ). Η στροφή προς αυτοματισμό κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19 αύξησε αυτήν την ιδεολογική επίθεση. Εξάλλου, είναι πάντα η φαντασία του καπιταλισμού ένας κόσμος χωρίς την ενοχλητική παρουσία της εργασίας. Το πρόβλημα είναι, όπως δείχνει πολύ εύστοχα ο μαρξισμός, ότι εάν δεν υπάρχουν εργαζόμενοι τότε δεν υπάρχει κεφάλαιο.


The italian website Bollettino Culturale hosted the following interview with Stavros Mavroudeas on the COVID-19 pandemic and its consequences on the economy and labour

1. How do you judge the management of the pandemic in the European Union?

I have argued elsewhere ( , ) that the COVID-19 pandemic is a twin crisis. The economic crisis was already simmering (because capitalism failed to devalorise adequately capitals after the 2008 crisis) and the coronavirus triggered and aggravated this crisis.

EU’s response was similar to that of the US but with a marked difference in policy ‘firepower’. As after the 2008 crisis, US and the EU embarked on social-liberal policies (hence, non-neoliberal policies) dictated by the now dominant New Keynesian Macroeconomic Consensus. These policies involve typical Keynesian measures: expansive fiscal policy and accommodating monetary policy. They also involve an insult to neoliberalism: discreet industrial policy. However, and contrary to the myopic and reformist anti-neoliberal ‘Left’, these policies are neoconservative and not in favour of labour and the working class. They share with neoliberalism putting the burden on labour but they radically depart from neoliberalism by actively using the public sector to buttress capitalist profitability.

As I already said, EU followed this path. But the ‘ammunition’ used (that is fiscal and monetary expansion) is markedly lower than that employed by the US. This derives from two factors:

  • Germany (and the ‘prudent’ block around it) do not want to expand these packages very much as they carry the main burden for their financing.
  • The US has more policy room for maneuvers because of the dominant role of the dollar as the main world reserve currency

2. Do you think that the NGEU money represents a potential radical change in European economic policies or will the emergency be used for a transition to a worse model of society than the pre-Covid one?

As I already argued, these social-liberal neoconservative policies won’t ameliorate the position of labour. The NGEU is a tool for restructuring European capitalisms in the face of the US and China antagonisms. Its priorities favour specific sectoral interests (grossly dictated by the main EU conglomerates) and following an industrial strategy aspiring to enhance their position vis-à-vis their US and Chinese counterparts.

The NGEU obeys the directive of creating ‘European champions’ (that is big European multinational conglomerates capable of confronting US and Chinese competitors). Therefore, it will lead to the increased concentration and centralization of capital (that is oligopolisation and monopolization). This will hit hard peripheral and Mediterranean capitalisms that are characterized by a huge layer of mid-size enterprises. Regarding labour, there is no commitment to increase wages. On the contrary, the planned recovery is based on keeping wage costs low. Of course, capitalism may make plans, but it is also riddled with contradictions. Thus, because of this violent capitalist restructuring, there appears nowadays – at least regarding specialized labour – a lack of labour supply which results in increasing wages in these sectors.

3. For the post-pandemic future, do you think the Green New Deal is a strategy to support? In recent months there have been many discussions within the unions in Italy on the use of this type of economic policies to create well-paid jobs for graduates, to foster a situation of full employment to be associated with «job guarantee» policies. What do you think about it?

The Green New Deal is part and parcel of these neoconservative social-liberal capitalist restructuring. It has been promoted as the Keynesian New Deal of our times. And the myopic and reformist majority of the Western ‘Left’ immediately jumped upon it and acted as the best marketing advertisers of capitalism. The Green New Deal is to great extent a crypto-protectionist industrial strategy that aims to support Western capitals against the challenge from China and the emerging markets.

It is green only in name as it oscillates between (a) fending off competitors (with worse green credentials) and (b) not hurting the vested interests of Western capitals (by imposing to harsh green restrictions). Recent regulatory tugs-of-war regarding energy and shipping are exemplary cases.

It does not envisage increasing wages. This is a fantasy of the majority of the reformist Western ‘Left’. On the contrary, because of the capitalist restructuring that it entails, many gobs will be lost. In Greece there is a typical example with the abrupt ending of lignite electricity factories. This has increased the electrical energy costs for the Greek economy (which trickle down to consumers’ bills and increase energy poverty) and is devastating the regions with lignite (causing increased unemployment and poverty). Of course, on the other hand, it favours specific entrepreneurial interests with huge influence on Greek governments (SYRIZA included).

There is no full employment and increased wages in the fairytale of the Green New Deal. Trade unions that play this game are simply pawns of capital. If one has a look at mainstream environmental literature he will discover that one of its stylized facts is that the existence of trade-unions is anti-environmental because they favour wages over green policies. The conclusion is that these two are contradictory.

4. The pandemic has demonstrated the shortcomings of welfare in Europe due to the austerity policies of past decades. Do you think this experience can be used to reform welfare for the better? Some communist organizations have proposed a universal basic income to solve the problems related to the lack of income created by the lockdown. Do you think it is a viable solution and with which to solve the problem of unemployment in Europe or rather that it represents a resignation towards the high unemployment rates in our countries?

In the short-run and in the mid-run there is an increase in funding the public health sector because it is the only one capable of confronting the pandemic. However, the more profitable areas (vaccines, drugs etc.) have been kept for the private sector and subsidized with public money. I expect that, once the pandemic has ebbed, to reverse at least some of the expansion of the public health sector and reinvigorated the share of the private health sector.

Regarding the welfare system in general, social liberalism is no better than neoliberalism. Social liberalism wants also to curb public expenses; particularly in the aging Western economies. However, it is cleverer than neoliberalism and comprehends that the public sector has to be the backbone of the system and bear the main costs. Also, that strict regulation by the state or para-statal bodies (like the infamous independent supervisory authorities) is required or else private capitals will cause a havoc.

I totally disagree with the idea of the universal basic income. It is a neoconservative proposal mouthed initially by M.Friedman. It is being considered by social liberals and neoliberals alike as a low safety net to prevent social upheavals and revolutions. It will also work as a disincentive to struggles for increasing wages. It reminds Roman empire’s policy of ‘bread and circuses’ in order to keep the Roman proletariat subdued.

5. The working day in Greece was recently extended to ten hours. Can you explain to us what restructuring plan of Greek capitalism is behind this political choice?

This is part and parcel of the neoconservative labour flexibility policies (which again the majority of the myopic and reformist Western ‘Left’ espoused and touted). It will extend the actual working time at the expense of growing unemployment. It will increase also the rate of surplus-value (that is labour exploitation) as overtime is practically abolished (which was paid higher) and extra work-time is not paid but rewarded with additional vacations (!!!). Greek capitalism’s plan is to suppress further wage costs.

6. In Italy we are discussing in these days about the end of the ban on redundancies. The unions have opposed the idea of a selective end of this measure based on the situation of each individual sector, proposing a reform of the social safety nets. Are there similar discussions in Greece?

There is a general governmental declaration that the public budget is exhausted and that, once the pandemic has ebbed, these employment protection measures will be withdrawn. In Greece, firms that took subsidies and support against the pandemic where required not to fire their workers. On the other hand, their workers, once put in employment suspension (that is worked less) were paid only a fraction of their normal wage. Nowadays, many entrepreneurial mouthpieces (particularly from the disgracefully uninhibited tourist sector) tout that these employment protection schemes are disastrous as workers prefer to take these subsidies instead of working for meagre wages in other places from their residence.

There is another complication. These employment schemes have facilitated statistical tricks with the unemployment rate and thus kept it artificially low. This is necessary for the right-wing New Democracy government as it tries to engineer a double-election plan probably in autumn (banking upon SYRIZA’s dismal performance). Increased unemployment is not good for this electoral strategy. Thus, the government shies away for the time being from shedding these employment protection schemes. But in the end, elections or no elections, it will abolish them.

Official trade-unions (GSEE etc.) in Greece are mainly government’s and capital’s stooges. So no serious discussions on these issues takes place and the public does not pay, in any case, attention to them.

7. In this phase of economic recovery, Italian entrepreneurs are criticizing citizen’s basic income (a form of workfare still not functioning). Young people prefer to receive this income rather than very low wages for many hours of work in the tourism or catering sector. Instead of raising wages, they are demanding the cancellation of citizen’s basic income. This story makes a problem glaring: many workers are poor even though they work because of very low wages. In my opinion, it is a problem linked to the Italian production system specializing in low added value products. As a result, many companies can stay on the market either with public money or by lowering wages and canceling workers’ rights. Will these problems be exacerbated by the consequences of the pandemic? How should a political force that defends the workers intervene on these problems?

I have already replied to this in previous questions. Let me codify my view. Bankruptcies and redundancies will increase after the removal of the protection schemes. This is the natural course of a capitalist crisis. Bourgeois governments intervene in this cycle by trying to defer some of the brunt of the crisis mainly on individual capitals but also on labour. They do so because they fear that if the crisis takes place without restraints then the system will face economic collapse and social revolution. However, once the zenith of the crisis has been surpassed then the costs of these policies have to be paid. There is no free lunch in capitalism and the essentially Keynesian Modern Monetary Theory (MMT) is totally wrong (for a critique see ).

The Communist movement and the Left (that is worthy of its name) should pursue class politics against capitalism and at the same time fight so as the burden of the crisis is paid by capital and not labour.

The system belongs to capital and, hence, it is capital (and not labour) that must pay for its twin (health cum economic) crisis.

But the Left and the Communist movement must see clearly who the real adversary is. The lachrymose anti-neoliberalists and the pleas for more state interventionism do not challenge the capitalist policies. They simply support the change of the system’s administrators. Neoliberalism has died and the bourgeois state – which has never left on crucial issues – has already returned. But today’s social-liberal Orthodoxy simply promises to the working class some aspirins as cure for the socio-economic cancers that the system creates. It is this returning state interventionism that generously supports capital and seeks to pass the burden on workers. And it is the dominant neo-Keynesian policies that are the vehicle of this change today. The Left and the Communist movement must fight against all forms of capitalist restructuring; neoliberal and social liberal and propose socialism as the only credible alternative.

In terms of transitional demands, communists and the labour movement must strive for the de-commodification of key areas of economic activity and the provision of their products and services through public systems. The case of health case is today the perfect case in point. The establishment of public health systems (with strong funding and staffing and without indirect forms of privatization) is an urgent need; especially given the frequency of contemporary major epidemics. The financing of these schemes must be based on robust progressive taxation systems hitting capital.

Additionally, they must stand firmly against the ‘new normality’ that capital is trying to impose. The weakening of labour protection laws must not be tolerated and the latter must be further strengthened. Particular attention must be paid to the intended change in employment relations through telework and the new forms of control and intensification of work that the capital seeks to impose.

Last but not least. The coronavirus pandemic and the imposed ‘social distancing’ have severely restricted political and social rights. It is already evident that the system is experimenting with these limitations both for their general application and for new forms of ideological manipulation of the people. The Left and the Communist movement must firmly repulse these efforts.

8. One form of work that has spread rapidly due to the pandemic is smartworking. Its spread has led to many discussions in trade unions in Italy. Personally, I associated this form of work with domestic industry analyzed by Marx in Chapter 13 of Capital. It seems that the contemporary labor landscape is moving towards what Ricardo Antunes calls the «uberization» of work – an unstoppable entrepreneurial modus operandi, which seeks profit and the increase in the value of capital through forms of precarious labor expanding on a global scale. Therefore, this «uberization» of work, added to the legislative gaps and their possible harmful consequences, favors the emergence of a series of difficulties related to remote work: individualization of tasks, social isolation, loss of collective action, increased load of work … with consequences on the physical and mental health of the worker. Do you think this form of work can still expand or will it decline sharply as soon as the pandemic is over?

I have already referred to this in the previous questions.

I would like to add a few points.

As part of its restructuring policies capital attempts again to subcontract several jobs that are amenable to this. In the current socio-political climate, this subcontracting minimizes capital’s costs and shift them to precarious workers (branding them ‘entrepreneurs of themselves’ and trying to instill to them this reactionary ideology).

However, there are contradictions in this policy as capital may minimize its costs but it loses its ability to control and direct these workers. The factory system was created with capitalism because only through this the managerial prerogative of the capitalist could be really established (real subsumption of labour by capital) and continuous increases in labour productivity achieved. ‘Uberization’ poses the danger of losing capital’s ability to efficiently direct and control labour. In order to avoid this possible loss, additional costs of supervision and control (cameras, applications etc.) are incurred. The ultimate balance is far from sure. The same holds for its ideological impact.

9. The pandemic has shown how central work still is. It blatantly denied all the analyzes on the end of the work that emerged in the last forty years. Is this further evidence for the validity of Marx’s labor theory of value?

Marx’s Labour Theory of Value holds in any case. Today’s twin crisis, once again, verifies the centrality of labour. However, capital and its mouthpieces have, even before the crisis, touted the end of labour through the marketing of the non-existent 4th industrial revolution (for a critique see ). The turn towards automation during the COVID-19 pandemic has increased this ideological attack. After all, it is always capitalism’s fantasy a world without the annoying presence of labour. The problem is, as Marxism very appositely shows, that if there are no workers then there is no capital.



Sabato 24 luglio 2021


A group of people in a field

Description automatically generated with medium confidence

Stavros Mavroudeas, economista marxista greco che insegna alla Panteion University of Social and Political Sciences di Atene, discute con noi della pandemia e delle sue conseguezne sull’economia europea e greca.

1. Come giudichi la gestione della pandemia in Unione Europea?

1. Come ho affermato altrove, la pandemia da COVID -19 è una crisi gemella. La crisi economica stava già ribollendo (perché il capitalismo non è riuscito a svalutare adeguatamente i capitali dopo la crisi del 2008) e il coronavirus ha innescato e aggravato questa crisi. La risposta dell’UE è stata simile a quella degli Stati Uniti, ma con una marcata differenza nella «potenza di fuoco» politica. Come dopo la crisi del 2008, gli Stati Uniti e l’UE hanno intrapreso politiche social-liberali (quindi politiche non neoliberiste) dettate dall’ormai dominante New Keynesian Macroeconomic Consensus. Queste politiche implicano tipiche misure keynesiane: politica fiscale espansiva e politica monetaria accomodante. Implicano anche un insulto al neoliberismo: una politica industriale discreta. Tuttavia, e contrariamente alla «sinistra» miope e riformista anti-neoliberista, queste politiche sono neoconservatrici e non a favore del lavoro e della classe operaia. Condividono con il neoliberismo l’onere sul lavoro, ma si allontanano radicalmente dal neoliberismo utilizzando attivamente il settore pubblico per sostenere la redditività capitalista.

Come ho già detto, l’UE ha seguito questa strada. Ma le «munizioni» utilizzate (cioè l’espansione fiscale e monetaria) sono nettamente inferiori a quelle impiegate dagli Stati Uniti. Ciò deriva da due fattori:

(a) La Germania (e il blocco «prudente» che la circonda) non vuole espandere molto questi pacchetti poiché portano l’onere principale per il loro finanziamento.

(b) Gli Stati Uniti hanno più margini di manovra a causa del ruolo dominante del dollaro come principale valuta di riserva mondiale.

2. Pensi che i soldi del NGEU rappresentino un potenziale radicale mutamento delle politiche economiche europee o l’emergenza verrà usata per una transizione ad un modello di società peggiore di quella pre-Covid?

2. Come ho già sostenuto, queste politiche neoconservatrici social-liberali non miglioreranno la posizione dei lavoratori. La NGEU è uno strumento per ristrutturare il capitalismo europeo di fronte agli antagonismi di Stati Uniti e Cina. Le sue priorità privilegiano specifici interessi settoriali (dettati grossolanamente dai principali conglomerati dell’UE) e seguono una strategia industriale che aspira a rafforzare la loro posizione nei confronti delle loro controparti statunitensi e cinesi.

La NGEU obbedisce alla direttiva di creare «campioni europei» (cioè grandi conglomerati multinazionali europei in grado di confrontarsi con i concorrenti statunitensi e cinesi). Pertanto, porterà ad una maggiore concentrazione e centralizzazione del capitale (cioè oligopolizzazione e monopolizzazione). Ciò colpirà duramente i capitalismi periferici e mediterranei che sono caratterizzati da un enorme strato di imprese di medie dimensioni. Per quanto riguarda il lavoro, non vi è alcun impegno ad aumentare i salari. Al contrario, la ripresa pianificata si basa sul contenimento dei costi salariali. Certo, il capitalismo può fare piani, ma è anche pieno di contraddizioni. Così, a causa di questa violenta ristrutturazione capitalistica, appare oggi – almeno per quanto riguarda il lavoro specializzato – una mancanza di offerta di lavoro che si traduce in un aumento dei salari in questi settori.

3. Per il futuro post-pandemia, pensi sia una strategia da sostenere quella del Green New Deal? Negli ultimi mesi ci sono state molte discussione interne ai sindacati in Italia sull’uso di questo tipo di politiche economiche per creare posti di lavoro ben remunerati per i laureati, favorire una situazione di piena occupazione da associare alle politiche di “lavoro garantito”. Te cosa ne pensi?

3. Il Green New Deal è parte integrante di questa ristrutturazione capitalista social-liberale neoconservatrice. È stato promosso come il New Deal keynesiano dei nostri tempi. E la maggioranza miope e riformista della «sinistra» occidentale si è immediatamente lanciata su di esso, agendo come i migliori propagandisti del capitalismo. Il Green New Deal è in gran parte una strategia industriale cripto-protezionista che mira a sostenere i capitali occidentali contro la sfida della Cina e dei mercati emergenti.

È verde solo di nome in quanto oscilla tra (a) respingere i concorrenti (con credenziali verdi peggiori) e (b) non danneggiare gli interessi acquisiti dei capitali occidentali (imponendo dure restrizioni verdi). I recenti conflitti normativi in ​​materia di energia e logistica sono casi esemplari.

Non prevede aumenti salariali. Questa è una fantasia della maggioranza della «sinistra» occidentale riformista. Al contrario, a causa della ristrutturazione capitalista che essa comporta, molti posti di lavorno andranno perduti. In Grecia abbiamo l’esempio della brusca chiusura delle fabbriche di elettricità a lignite. Ciò ha aumentato i costi dell’energia elettrica per l’economia greca (che si ripercuotono sulle bollette dei consumatori e aumentano la povertà energetica) e sta devastando le regioni con la lignite (causando un aumento della disoccupazione e della povertà). Naturalmente, d’altra parte, favorisce specifici interessi imprenditoriali con enorme influenza sui governi greci (SYRIZA inclusa).

Non c’è piena occupazione e aumento dei salari nella favola del Green New Deal. I sindacati che giocano a questo gioco sono semplicemente pedine del capitale. Se si dà un’occhiata alla letteratura ambientalista tradizionale, si scoprirà che si insiste molto sul fatto che l’esistenza dei sindacati è anti-ambientalista perché favoriscono i salari rispetto alle politiche verdi. La conclusione è che questi due elementi sono in contraddizione.

4. La pandemia ha messo in luce le carenze del welfare in Europa dovute alle politiche di austerità dei decenni passati. Pensi che questa esperienza possa essere utilizzata per riformare in meglio il welfare? Alcune organizzazioni comuniste hanno anche fatto emergere il tema di un reddito universale di base per risolvere i problemi legati all’assenza di reddito creati dal lockdown. Pensi sia una soluzione praticabile e con cui risolvere anche il problema della disoccupazione in Europa o piuttosto che rappresenti una rassegnazione nei confronti degli alti tassi di disoccupazione dei nostri paesi?

4. Nel breve e nel medio periodo si registra un aumento dei finanziamenti al settore della sanità pubblica perché è l’unico in grado di affrontare la pandemia. Tuttavia, le aree più redditizie (vaccini, farmaci, ecc.) sono state mantenute nelle mani del settore privato e sovvenzionate con denaro pubblico. Mi aspetto che, una volta che la pandemia si sarà calmata, si invertirà almeno in parte l’espansione del settore sanitario pubblico e rinvigorirà la quota del settore sanitario privato.

Per quanto riguarda il sistema di welfare in generale, il liberalismo sociale non è migliore del neoliberismo. Anche il liberalismo sociale vuole contenere la spesa pubblica; soprattutto nelle economie occidentali che invecchiano. Tuttavia, è più intelligente del neoliberismo e comprende che il settore pubblico deve essere la spina dorsale del sistema e sostenere i costi principali. Inoltre, è richiesta quella rigorosa regolamentazione da parte dello stato o degli organismi parastatali (come le famigerate autorità di vigilanza indipendenti) altrimenti i capitali privati causeranno il caos.

Sono totalmente in disaccordo con l’idea del reddito universale di base. È una proposta neoconservatrice lanciata inizialmente da M.Friedman. È considerato sia dai social-liberali che dai neoliberisti come una bassa rete di sicurezza per prevenire sconvolgimenti e rivoluzioni sociali. Funzionerà anche come disincentivo alle lotte per l’aumento dei salari. Ricorda la politica dell’impero romano di «panem et circenses” per tenere sottomesso il proletariato romano.

5. Recentemente in Grecia è stata prolungata la giornata di lavoro a dieci ore. Puoi spiegarci questa novità in quale piano di ristrutturazione del capitalismo greco rientra?

5. Questo è parte integrante delle politiche neoconservatrici di flessibilità del lavoro (che ancora una volta la maggior parte della miope e riformista «sinistra» occidentale ha sposato e propagandato). Prolungherà l’orario di lavoro effettivo a scapito della crescente disoccupazione. Aumenterà anche il tasso di plusvalore (cioè di sfruttamento del lavoro) in quanto viene praticamente abolito lo straordinario (che veniva pagato di più) e il lavoro extra non viene pagato ma ricompensato con ferie aggiuntive (!!!). Il piano del capitalismo greco è quello di sopprimere ulteriormente i costi salariali.

6. In Italia si sta discutendo in questi giorni sullo sblocco dei licenziamenti che erano stati bloccati dall’inizio della pandemia. I sindacati si sono opposti all’idea di uno sblocco selettivo in base alla situazione di ogni singolo settore chiedendo una riforma degli ammortizzatori sociali. Ci sono state discussioni simili anche in Grecia?

6. C’è una dichiarazione generale del governo sul bilancio pubblico che sostiene il suo esaurimento e, una volta passta la pandemia, queste misure di protezione dell’occupazione saranno ritirate. In Grecia, le aziende che hanno ricevuto sussidi e sostegno contro la pandemia sono state obbligate a non licenziare i propri dipendenti. D’altra parte, i loro lavoratori, una volta posti in sospensione dal lavoro (cioè lavoravano di meno) venivano pagati solo una frazione del loro salario normale. Al giorno d’oggi, molti portavoce imprenditoriali (in particolare dal vergognosamente disinibito settore turistico) sostengono che questi sistemi di protezione dell’occupazione sono disastrosi poiché i lavoratori preferiscono prendere questi sussidi invece di lavorare per salari magri in altri luoghi lontani dalla propria residenza.

C’è un’altra complicazione. Questi sistemi di occupazione hanno facilitato trucchi statistici con il tasso di disoccupazione e quindi lo hanno mantenuto artificialmente basso. Ciò è necessario per il governo di Nuova Democrazia di destra che cerca di progettare un piano di doppia elezione probabilmente in autunno (sfruttando le pessime prestazioni di SYRIZA). L’aumento della disoccupazione non è positivo per questa strategia elettorale. Pertanto, il governo evita per il momento di eliminare questi sistemi di protezione dell’occupazione. Ma alla fine, elezioni o non elezioni, li abolirà.

I sindacati ufficiali (GSEE ecc.) in Grecia sono principalmente tirapiedi del governo e del capitale. Si svolgono quindi discussioni serie su questi temi e il pubblico non vi presta comunque attenzione.

7. In questa fase di ripresa delle attività economiche, gli imprenditori italiani stanno criticando il reddito di cittadinanza. I giovani preferiscono ricevere questo reddito piuttosto che salari molto bassi per molte ore di lavoro nel settore del turismo o della ristorazione. Invece che aumentare i salari, chiedono la cancellazione del reddito di cittadinanza. Questa vicenda rende plateale un problema: spesso si è poveri pur lavorando a causa di salari molto bassi. Secondo me, è un problema legato al sistema produttivo italiano specializzato in produzioni a basso valore aggiunto. Di conseguenza, molte aziende possono rimanere sul mercato o con i soldi pubblici oppure comprimendo i salari e i diritti dei lavoratori. Questi problemi, saranno accentuati dalle conseguenze della pandemia? Come dovrebbe intervenire su questi problemi una forza politica che difende i lavoratori?

7. Ho già risposto a questo nelle domande precedenti. Permettetemi di chiarire il mio punto di vista. I fallimenti e gli esuberi aumenteranno dopo la rimozione dei sistemi di protezione. Questo è il corso naturale di una crisi capitalista. I governi borghesi intervengono in questo ciclo cercando di scaricare parte del peso della crisi principalmente sui singoli capitali ma anche sul lavoro. Lo fanno perché temono che se la crisi avrà luogo senza alcuna protezione, il sistema dovrà affrontare il collasso economico e la rivoluzione sociale. Tuttavia, una volta superato lo zenit della crisi, i costi di queste politiche devono essere pagati. Non c’è pranzo gratis nel capitalismo e la Modern Monetary Theory (MMT), essenzialmente keynesiana, è totalmente sbagliata (per una critica vedi qui).

Il movimento comunista e la sinistra (degna di questo nome) dovrebbero perseguire una politica di classe contro il capitalismo e allo stesso tempo lottare perché il peso della crisi sia pagato dal capitale e non dal lavoro. Il sistema appartiene al capitale e, quindi, è il capitale (e non il lavoro) che deve pagare la sua crisi gemella (salute ed economia).

Ma la sinistra e il movimento comunista devono vedere chiaramente chi è il vero avversario. I lacrimosi anti-neoliberisti e gli appelli per un maggiore interventismo statale non sfidano le politiche capitaliste. Supportano semplicemente il cambio degli amministratori del sistema. Il neoliberismo è morto e lo Stato borghese – che non è mai uscito su questioni cruciali – è già tornato. Ma l’ortodossia social-liberale di oggi promette semplicemente alla classe operaia alcune aspirine come cura per i tumori socio-economici che il sistema crea. È questo interventismo statale di ritorno che sostiene generosamente il capitale e cerca di trasferire l’onere sui lavoratori. E sono le politiche neo-keynesiane dominanti che sono il veicolo di questo cambiamento oggi. La sinistra e il movimento comunista devono lottare contro tutte le forme di ristrutturazione capitalista; neoliberista e social-liberale e proporre il socialismo come unica alternativa credibile.

In termini di richieste di transizione, i comunisti e il movimento operaio devono lottare per la de-mercificazione di aree chiave dell’attività economica e la fornitura dei loro prodotti e servizi attraverso i sistemi pubblici. Il caso della salute è oggi l’esempio perfetto. L’istituzione di sistemi sanitari pubblici (con forti finanziamenti e personale e senza forme indirette di privatizzazione) è un’urgente necessità; soprattutto data la frequenza delle grandi epidemie contemporanee. Il finanziamento di questi servizi deve basarsi su solidi sistemi di tassazione progressiva che colpiscono il capitale.

Inoltre, devono opporsi fermamente alla «nuova normalità» che il capitale sta cercando di imporre. L’indebolimento della normativa a tutela del lavoro non deve essere tollerata e quest’ultima deve essere ulteriormente rafforzata. Particolare attenzione deve essere rivolta al previsto cambiamento dei rapporti di lavoro attraverso il telelavoro e le nuove forme di controllo e intensificazione del lavoro che il capitale cerca di imporre.

Ultimo, ma non per importanza. La pandemia da coronavirus e il «distanziamento sociale» imposto hanno gravemente limitato i diritti politici e sociali. È già evidente che il sistema sta sperimentando questi limiti sia per la loro applicazione generale che per nuove forme di manipolazione ideologica del popolo. La sinistra e il movimento comunista devono respingere fermamente questi sforzi.

8. Una forma di lavoro che si è diffusa rapidamente a causa della pandemia è lo smartworking. La sua diffusione ha portato a molte discussioni nei sindacati in Italia. Personalmente ho associato questa forma di lavoro al lavoro a domicilio analizzato da Marx nel Capitale. Sembra che lo scenario lavorativo contemporaneo si stia muovendo verso quella che Ricardo Antunes chiama “uberizzazione” del lavoro – un inarrestabile modus operandi imprenditoriale, che cerca il profitto e l’aumento del valore del capitale attraverso forme di lavoro precario in espansione su scala globale. Pertanto, questa «uberizzazione» del lavoro, sommata alle lacune legislative e alle loro possibili conseguenze dannose, favorisce l’emergere di una serie di difficoltà legate al lavoro a distanza: individualizzazione dei compiti, isolamento sociale, perdita di azione collettiva, cattiva gestione del tempo, aumento del carico di lavoro, distrazione e interferenza familiare durante lo svolgimento del lavoro, con conseguenze sulla salute fisica e psichica del lavoratore. Pensi che questa forma di lavoro possa ancora espandersi o subirà un brusco declino appena finita la pandemia?

8. Ne ho già parlato nelle domande precedenti. Vorrei aggiungere alcuni punti.

Nell’ambito delle sue politiche di ristrutturazione, il capitale tenta nuovamente di esternalizzare diversi lavori che possono essere coinvolti da questo processo. Nell’attuale clima socio-politico, questa esternalizzazione riduce al minimo i costi del capitale e li sposta verso i lavoratori precari (pubblicizandoli come «imprenditori di se stessi» e cercando di instillare loro questa ideologia reazionaria).

Tuttavia, ci sono contraddizioni in questa politica poiché il capitale può minimizzare i suoi costi ma perde la sua capacità di controllare e dirigere questi lavoratori. Il sistema di fabbrica è stato creato con il capitalismo perché solo attraverso di esso si poteva realmente stabilire la prerogativa manageriale del capitalista (la sussunzione reale del lavoro al capitale) e ottenere continui aumenti della produttività del lavoro. L'»uberizzazione» pone il pericolo di perdere la capacità del capitale di dirigere e controllare in modo efficiente il lavoro. Per evitare questa possibile perdita, vengono sostenuti costi aggiuntivi di supervisione e controllo (telecamere, applicazioni ecc.). L’equilibrio finale è tutt’altro che sicuro. Lo stesso vale per il suo impatto ideologico.

9. La pandemia ha dimostrato quanto sia ancora centrale il lavoro, smentendo clamorosamente tutte le analisi sulla fine del lavoro emerse negli ultimi quarant’anni. È un’ulteriore prova a favore della validità della teoria del valore-lavoro di Marx?

9. La teoria del valore-lavoro di Marx vale in ogni caso. La crisi gemella di oggi, ancora una volta, verifica la centralità del lavoro. Tuttavia, il capitale e i suoi portavoce, anche prima della crisi, hanno propagandato la fine del lavoro attraverso il marketing dell’inesistente 4a rivoluzione industriale (per una critica vedi qui). La svolta verso l’automazione durante la pandemia di COVID-19 ha aumentato questo attacco ideologico. Dopotutto, è sempre la fantasia del capitalismo un mondo senza la fastidiosa presenza del lavoro. Il problema è, come mostra in modo molto appropriato il marxismo, che se non ci sono lavoratori allora non c’è capitale.

I.I.Rubin and the fallacies of old and new «Rubin schools’ – S.Mavroudeas

Presentation at the 3rd Marx World Congress organised by the School of Marxism, Peking University, Beijing 17-18 July 2021


I.I.Rubin’s Essays on Marx’s Theory of Value played a crucial role in the 1970s Value Debate between Marxist and neo-Ricardians as it gave inspiration and support to the Marxist argument about the social dimension of the political-economic analysis and also about the difference between Marx’s and Ricardo’s LTV. However, the subsequent self-proclaimed ‘Rubin school’ overemphasized the social dimension and neglected the technical dimension of value. This led to a theory of form without content by identifying immediately value with money and thus abandoning labour values and substituting them with monetary prices. This old ‘Rubin school’ betrayed both Marx and Rubin as the latter never ascribed to their fallacies. Nowadays, a new stream of ‘Rubinists’ (e.g. the proponents of a monetary theory of value) appear that again identify immediately labour values with money and thus also make labour values redundant. This paper argues that the new ‘Rubinists’ betray also both Marx and Rubin and, moreover, fail to understand the essential working of the capitalist economy.

The powerpoint of my presentation follows:

The video-recording of my presentation flows:

Το βίντεο της εκδήλωσης της νΚΑ με θέμα «Το σύγχρονο πανεπιστήμιο στην υπηρεσία του Κεφαλαίου – Η μάχη για την παιδεία των αναγκών μας» (21/5/2021)

Το βίντεο της εκδήλωσης της νΚΑ με θέμα «Το σύγχρονο πανεπιστήμιο στην υπηρεσία του Κεφαλαίου – Η μάχη για την παιδεία των αναγκών μας» (21/5/2021):

«Το σύγχρονο πανεπιστήμιο στην υπηρεσία του κεφαλαίου – Η μάχη για την παιδεία των αναγκών μας» – Παρασκευή 21/5/2021, 18:00, Πλατεία Πρωτομαγιάς

Την Παρασκευή (21/5/2021, 18:00, κάτω Πολυτεχνείο) η νεολαία Κομμουνιστική Απελευθέρωση διοργανώνει εκδήλωση με θέμα «Το σύγχρονο πανεπιστήμιο στην υπηρεσία του κεφαλαίου – Η μάχη για την παιδεία των αναγκών μας», στην οποία θα συμμετάσχω σαν ομιλητής

Η άποψη μου για το Επιχειρηματικό Πανεπιστήμιο είναι διατυπωμένη σε αρκετές δημοσιεύσεις όπως οι ακόλουθες (με τους διαθέσιμους διαδικτυακούς συνδέσμους):

Μαυρουδέας Στ. (2005), «Οι τρεις εποχές του πανεπιστημίου – Το πανεπιστήμιο στον καπιταλισμό», Ελληνικά Γράμματα.

Μαυρουδέας Στ. (1997), «Πανεπιστήμιο και καπιταλισμός», Ουτοπία νο.18

Μαυρουδέας Στ. (2007), «Μοντέρνοι καιροί»: η έλευση του επιχειρηματικού πανεπιστημίου», Ενημερωτικό Δελτίο της Ελληνικής Εταιρείας Κοινωνικής Πολιτικής νο.1, Απρίλιος

Μαυρουδέας Στ. (2020), ««Η Πολιτική Οικονομία των νεοσυντηρητικών αναδιαρθρώσεων στην Ανώτατη Εκπαίδευση» , Τετράδια Μαρξισμού νο.12

Μαυρουδέας Στ. (2021), «Πάλη κόντρα στο Επιχειρηματικό Πανεπιστήμιο», εφημερίδα ΠΡΙΝ 8-9 Μαϊου, Νο. 1522

Μαυρουδέας Στ. (2005), «Οι τρεις εποχές του πανεπιστημίου – Το πανεπιστήμιο στον καπιταλισμό», Ελληνικά Γράμματα.

Το πόνημα «Οι τρεις εποχές του πανεπιστημίου – Το πανεπιστήμιο στον καπιταλισμό» εκδόθηκε το 2005, σε μία περίοδο όπου ενώ το πανεπιστήμιο στην Ελλάδα άλλαζε ραγδαία (ακολουθώντας τον δρόμο που είχε ήδη διανύσει στις πιο αναπτυγμένες καπιταλιστικές κοινωνίες) η σχετική συζήτηση στην Ελλάδα ήταν επιεικώς υπανάπτυκτη και αγκυλωμένη σε ήδη ξεπερασμένα στοιχεία της μεταπολιτευτικής περιόδου.

Η κεντρική θέση του πονήματος ήταν ότι το πανεπιστήμιο (που αποτελεί ένα θεσμό γέννημα της αστικής κοινωνίας) αλλάζει συμβαδίζοντας με αλλαγές του καπιταλισμού. Ή, πιο κωδικοποιημένα, ότι τα στάδια εξέλιξης του καπιταλιστικού συστήματος (δηλαδή οι ιδιαίτερες κοινωνικο-οικονομικές αρχιτεκτονικές που χαρακτηρίζουν κάθε ιδιαίτερη περίοδο του καπιταλισμού) αντιστοιχίζονται σε αντίστοιχα στάδια εξέλιξης του πανεπιστημίου.

Επιπλέον, υποστήριζε ότι μετά την παγκόσμια καπιταλιστική κρίση του 1973 το καπιταλιστικό σύστημα προσπαθεί ευριστικά να οικοδομήσει ένα νέα στάδιο εξέλιξης του. Και ότι σ’ αυτό το νέο στάδιο του καπιταλισμού αντιστοιχεί μία νέα «εποχή» του πανεπιστημίου, το Επιχειρηματικό Πανεπιστήμιο. Συνοπτικά, το τελευταίο σημαίνει ότι οι σχέσεις μισθωτής εργασίας αρχίζουν να γίνονται πλειοψηφικές μέσα στο πανεπιστήμιο και να αφορούν πλέον και τον φοιτητικό πληθυσμό.

Η ανάλυση του πονήματος μάλλον δεν έγινε ιδιαίτερα δεκτή στην τότε ελληνική συζήτηση περί πανεπιστημίου. Μέσα στην ελληνική Αριστερά είχαν ακόμη ιδιαίτερη επιρροή οι εξαιρετικά προβληματικές αντιλήψεις του Αλτουσεριανισμού (περί ιδεολογικού μηχανισμού του κράτους) και μία ιδιόμορφη (και προερχόμενη από πολλές και ετερόκλητες κατευθύνσεις) απαρέσκεια σε οτιδήποτε έφερνε τον κόσμο της μισθωτής εργασίας μέσα στο πανεπιστήμιο. Αυτό συμβάδιζε με μία κραυγαλέα άγνοια (ή παραγνώριση) των πανεπιστημιακών εξελίξεων στις πιο αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες.

Το πολιτικό αποτέλεσμα αυτών των αγκυλώσεων ήταν ότι η ελληνική Αριστερά μέσα στο πανεπιστήμιο παρέμεινε στα πρότυπα της πάλης και των διεκδικήσεων του αντιδικτατορικού και μετα-διδακτατορικού φοιτητικού κινήματος. Κατά συνέπεια, δεν μπόρεσε να παρακολουθήσει έγκαιρα τις εξελίξεις και να αναπροσαρμόσει το πρόγραμμα πάλης για το πανεπιστήμιο. Βέβαια, παρά αυτές τις αδυναμίες, η ελληνική Αριστερά (και ιδιαίτερα η επαναστατική της πτέρυγα) κατόρθωσε να καθυστερήσει σχεδόν για δύο δεκαετίες την επέλαση του Επιχειρηματικού Πανεπιστημίου. Όμως, τελικά οι αλλαγές αυτές εμπεδώνονται πλέον και οδήγησαν στην κρίση του φοιτητικού και πανεπιστημιακού κινήματος που βλέπουμε τα τελευταία δέκα χρόνια.

Οι «Οι τρεις εποχές του πανεπιστημίου – Το πανεπιστήμιο στον καπιταλισμό» δεν κυκλοφορούν πλέον. Όμως η ανάλυση τους εξακολουθεί να έχει μία επικαιρότητα.

Για όσους ενδιαφέρονται το ηλεκτρονικό αρχείο του βιβλίου ακολουθεί μαζί με τους συνδέσμους από τους οποίους μπορεί να «κατέβει».