The contemporary relevance of Marx’s analysis of credit, indebtedness and speculation – A comment on Ramirez – ECONOMIC THOUGHT

Economic Thought



The contemporary relevance of Marx’s analysis of credit, indebtedness and speculation – A comment on Ramirez


Stavros Mavroudeas

Department of Economics

University of Macedoni

Thessaloniki, Greece



I. Introduction

The 2008 global capitalist crisis and its financial intricacies has shattered the Mainstream dictums of efficient market hypothesis and the benevolent role of finance and has regenerated interest in the ‘underworld’ theories of Marx and Marxist Political Economy. This return to Marx has taken place within a broader resurgence of interest in Heterodox economic approaches. However, this much needed resurgence is not without problems.

A first one is that despite its obvious failure Mainstream Economics instead of losing they increased their grip on the economics profession and academia. The reasons for this abnormal dominance are manifold. A fundamental one is that the dominant classes has not yet found a suitable alternative and that the depth of economic turbulence does not leave them much room for economic concessions to the subaltern classes. A second reason might be that the Heterodox assault against Mainstream economics has, too a great extent, mis-specified its target. The brunt of the attack is on a largely fictitious Neoliberalism and missed that the actual current Mainstream is a fusion of mild Neoliberalism with conservative New Keynesianism – as exemplified in the New Macroeconomic Consensus. Hence, much of the attacks on the Mainstream miss their target. Moreover, they make false alliances with well-publicised Keynesian and New Keynesian approaches (P.Krugman and J.Stiglitz being the more prominent of them) that blunt both the Heterodox critique of the Mainstream and its ability to offer an alternative.

It is within this framework that Ramirez’s article can be understood and situated. In this article (‘Credit, Indebtedness, and Speculation in Marx’s Political Economy’), as in other similar papers (e.g. Ramirez (2014)), he advances a very meticulous and reading of Marx’s analysis of capitalism’s financial system. He argues that, despite the fragmented nature of Marx’s writings on this issue, they offer a coherent and insightful framework for grasping the modus operandi of capitalism’s financial system. Ramirez accurately points out that for Marx the financial system and its main attributes (credit, debt, speculation) plays a double and contradictory role. On the one hand, it facilitates the expanded reproduction of capital. But, on the other hand, it increases the fragility of the capitalist system. Especially during the phase of the economic cycle that precedes a depression, the financial system may succeed in postponing it but at the cost of aggravating it when the day of reckoning can no longer be delayed.


II. The significance of credit and the turnover of capitaRamirez follows meticulously Marx’s analysis of the development of credit in capitalism, beginning from commercial credit and evolving towards bank credit and more complex forms of debt and speculation.

He identifies three major channels through which credit enhances capitalist reproduction:

  • It is pivotal in equalizing the profit rate by helping speed up the flow of capital from one industry to another
  • It reduces the costs of circulation by speeding up the circulation of commodities and shortening the turnover time of capital
  • It facilitates the concentration and centralization of capitals via the formation of stock companies which, in turn, further stimulates the scale of production and the creation of surplus-value and the development of capitalism on both a national and international scale


But at the same time, credit, debt and speculation increases the instability of the system due to the anarchic character of capitalism’s modus operandi.

Moreover, Ramirez analyses how Marx very appositely related this contradictory role to different phases of the economic cycle.

In my opinion, the most important point of this point is its emphasis on the turnover of capital, how this is related to credit and how it affects the capitalist reproduction. This is a very interesting issue given the limited attention that it has received till now. This paper is part of a small but growing research on this crucial matter (e.g. Fichtenbaum (1988), Jones (2016)). Ramirez shows that in Volumes II and III of Capital Marx considers that the expansion of credit during capitalism’s development reduces the turnover time of capital. The latter increases the rate of surplus-value and thus the rate of profit. This means that the shortening of the turnover time operates as a counteracting factor to the tendency of the rate of profit to fall. He commendably pays attention to Engels’ contribution on this and the latter’s copious reworking and expansion of Marx’s fragmented notes.

In a nutshell we can formulate the issue of turnover time as follows. First, consider the following well known Marxian equations referring to the whole (annual) turnover of capital.


rate of profit                                                   r = s/(c + v)                 (1)

rate of surplus-value                                       s’ = s/v                         (2)

organic composition of capital                       g = c/v                         (3)

then by combining (1), (2):                            r = s’/(g+1)                  (4)


Then if we assume a higher turnover time within a year, the rate of surplus-value is transformed as follows:

s’ = (si/v)*n                 (5)

where              si: surplus value produced in one turnover time

n: number of turnover times per year


Then the annual rate of profit is:

r = ((si*n)/(c + v)                     (6)

or alternatively           r = ((si/v)*n)/(g + 1)                (7)


It is evident from this that, ceteris paribus, if the turnover time decreases (hence n, the number of turnover times during the year increases) the profit rate increases.

As Shukian (1991) among others observes, turnover time consists of two parts: (a) production time and (b) circulation time. The relationship between them is particularly important in empirical calculations.


III. Some critical issues

There are some lacunae and possible problems in Ramirez’s paper.


Is fictitious capital a mere hoax?

First, Ramirez’s analysis would benefit immensely if it clarified more the significance and the role of Marx’s categories of loanable money capital, money dealing capital and interest-bearing capital. The way Marx distinguishes and relates them is one of the more incisive parts of his analysis.

Marx is correctly keen in demonstrating that (a) capitalism is an exploitative system, (b) its exploitation is through the extraction of surplus-value by productive capitalists at the point of production and (c) this surplus-value is subsequently redistributed between the different fractions of the capitalist class (productive, money and merchant capital). The money capitalist has no independent channels of exploitation but depends upon the abovementioned redistribution. It is within this framework that Marx analyses the function of the financial system and the determination of interest. He distinguishes between money as capital (related to the production of surplus-value) and money as such. It the first that is relevant to the analysis of the credit system and the rate of interest (Harris (1976)). Money involved in the lending and borrowing activities of the capitalist financial system, is defined as loanable money capital (LMC). LMC is sub-divided in money-dealing capital (MDC) and interest-bearing capital (IBC). MDC advances credit in general for buying and selling in the sphere of circulation. IBC uses credit relations to advance money capital in order to appropriate surplus-value. The capitalist financial system collects idle funds and channels them to investment through the credit and the capital markets (which operate differently). Credit markets involves both MDC and IBC. Capital markets involve solely IBC. These formulations differentiate Marx from Keynes as their understanding of the determination of interest is completely different (see Harris (1976) and Fine (1985/6) particularly in his debate in Science & Society with Panico). Keynes and his followers understand interest in its juristic form and do not differentiate between the different lending activities. Moreover, they neglect the profit rate and make it dependent upon the interest rate, whereas Marx correctly follows the opposite path. Finally, and related to the previous points, they do not ascribe to the Labour Theory of Value.

The crucial Marxian concept of fictitious capital derives exactly from these definitions. Fictitious capital is a form of IBC. IBC is money-capital which is loaned in order to be used in the sphere of production for extracting surplus-value, in contrast to the simple loan of money (money as such) which simply facilitates transactions in general. However, since there is an obligation to repay a loan (which takes the form of debt), it is possible for this debt to acquire a life of its own. Consequently, the obligation (which takes the form of securities, e.g. shares, bonds), can autonomously be bought and sold at some money value, which might or might not correspond to the ability of its sum of money (if used as capital in the production sphere) to realize enough surplus-value. This autonomous circulation of IBC in the form of securities is called by Marx fictitious capital. ‘Fictitious’ does not imply that it does not exist or it is artificially created. It denotes that its circulation is distinct from the circulation or the yield of capital which it represents.

This is a crucial point as several contemporary radical analyses (and especially several Marxo-Keynesians) consider fictitious capital as a mere hoax. This is not so. Fictitious capital is a wager on surplus-value that might be extracted in the future and which it is being discounted in the present. This does make it a ‘bubble’ but it does not make it purely illusory as Ramirez tends to argue.


Marx and Keynes or Marx versus Keynes?

Second, Ramirez equates Marx’s understanding of the evolution of the financial system with that of Keynes. He begins with Marx’s analysis of the emerging separation of ownership from management in the advanced capitalism of his day and its tendency towards excessive risk-taking and debt-fueled speculation. Then he considers it akin to Keynes’ structural separation of industrialists from modern financial rentiers.

The Marxian approach has common points with that of Keynes; but they are essentially different. They differ in scope, in methodology and in analysis. Marx’s aim is the overthrow of the capitalist system whereas Keynes’ its rescue from itself. Marx considers the operation of the financial system as subservient to the capitalist (productive) accumulation. Thus, interest is a subtraction from the surplus-value extracted by the industrial capitalist. This creates tensions and conflict between these two fractions of the bourgeoisie. Nevertheless, in the end both the industrialist and the financier are part of the capitalist class and despite their partial differences they together operate the total circuit of capital.

On the contrary, Keynes juxtaposes the one to the other, as separate classes with entirely different interests. He borrows the notion of the rentier from the Classical Political Economy (which was attributed to the separate class of the landowners) and applies it to the financiers. Thus, Keynesianism employs a different class analysis which leads to different economic and political conclusions.


What crisis theory?

Third, Ramirez’s analysis of the operation of the financial system within the economic cycle would benefit if it was situated within a coherent crisis theory. Instead, Ramirez seems to oscillate between different versions of Marxist theories of crisis (distinguished as supply and demand side ones). He assumes that Marx had a tendency of the rate of profit to fall (TRPF) theory of crisis; which is indeed correct. And then he analyses how the functioning of the financial system relates to the economic fluctuations caused by the TRPF.

This is legitimate but not necessarily satisfactory. The analysis of the operation of the financial system is enlightening when it addresses real and not hypothetical scenarios. The way the financial system operates differs radically in an economy whose cycles dependent upon demand from in an economy whose cycles depend upon profitability. The Keynesian analysis follows the former path whereas the Marxist the latter.


Financialisation with or without inverted commas?

Last, Ramirez has an ambiguous position towards a very popular contemporary leitmotiv: ‘financialisation’. The central thesis of the Financialisation Hypothesis (FH) is that during the last decades the financial system, through a series of innovative mechanisms, has conquered capitalism’s commanding heights and has changed the whole system according to its own prerogatives. This new financialized capitalism operates completely different from traditional capitalism.

In Mavroudeas & Papadatos (2018) we have criticized the FH on five counts.

First, it interprets short-run and conjunctural phenomena as long-run structural changes. The FH is a middle-range theory and suffers from the weaknesses of this methodology.

Second, it considers the post-1990s financial expansion as a totally unprecedented whereas such phenomena are usual during a pre-crisis period. Although there are some new forms of this financial expansion, they do not constitute a new qualitative different system.

Third, it erroneously maintains that money capital has become independent from productive capital and acquired an autonomous mechanism of exploitation through usurious lending not only of the workers but of other classes (or even other capitalists) as well. This argument unwarrantedly equates capitalism with the pre-capitalist era of transition from feudalism to capitalism.

Fourth, it proposes an unrealistic class analysis – very similar to the Keynesian one – where you have two capitalist classes (the financiers and the rest).

Fifth, the FH leads to unjustified analytical fuzziness as it blurs the understanding of capitalism’s fundamental economic and social processes.

Another crucial conclusion of the FH is that in ‘financialisation’ crises are caused by financial instabilities and not by problems in real accumulation.

In the under discussion article Ramirez takes a dubious stand vis-à-vis the FH. In the greater part of it he refers to the FH as ‘financialisation’ and emphasizes that ‘the crash is mistakenly attributed to financial causes such as a banking crisis or speculative bubbles when, in reality, it is primarily the result of the reproduction process being strained beyond its capitalistic limits in terms of both demand and supply-side factors’. However, towards the end of the article Ramirez reverts to financialisation (without inverted commas) and refers to post-Keynesian and Marxo-Keynesian theorists that support the FH.


IV. In place of conclusion

Ramirez’s article offers a useful analysis of Marx’s understanding of the operation of the capitalist financial system. It accurately emphasizes its relevance for the analysis of contemporary phenomena. Moreover, it makes a significant contribution in expounding the role of the turnover time of capital. His analysis would be even more productive if it addresses some ambiguous points. To return to the observation at the beginning of this comment, our challenge of the Mainstream analysis is more successful when it has clarity and coherence.



Fichtenbaum R. (1988), ‘Business Cycles’, Turnover and the Rate of Profit: An Empirical Test of Marxian Crisis Theory’, Eastern Economic Journal, Vol. 14, No. 3.

 Fine B. (1985/6), ‘Banking Capital and the Theory of Interest’, Science & Society Vol. 49, No.4.

Harris L. (1976), ‘On interest, credit and capital’, Science & Society vol.5 no.2

Jones P. (2016), ‘Turnover time and the organic composition of capital’, Cambridge Journal of Economics no.41

Mavroudeas S. & Papadatos F. (2018), ‘Is the Financialisation Hypothesis a theoretical blind alley?’, World Review of Political Economy (forthcoming).

Ramirez M.D. (1990), ‘Keynes, Marx, and the Business Cycle,’ Eastern Economic Journal, Vol. 16.

Ramirez M.D. (2014), ‘Credit, The Turnover of Capital, and The Falling Rate of Profit: A Critical Note’, Contributions to Political Economy, Vol. 33.

Shuklian S. (1991), ‘Marx on Credit, Interest and Financial Instability’, Review of Social Economy, vol.49 no.2





Συνέντευξη στο Sputnik News (12-9-2018) για την ομιλία Τσίπρα στο ευρωκοινοβούλιο

Στις 12 Σεπτεμβρίου έδωσα μια συνέντευξη στο Sputnik News σχετικά με την ομιλία του Τσίπρα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Όπως είναι συνηθισμένο, αυτές οι συνεντεύξεις είναι συντομευμένες και αυτό έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια σημαντικών τμημάτων τους.

Δημοσιεύω παρακάτω από ένα μέρος της συνέντευξης που χάθηκε.


Συνέντευξη στο SPUTNIK News

Επιτρέψτε μου να κάνω ένα πρώτο σχόλιο: υπάρχει μια αξιοσημείωτη διαφορά μεταξύ της εξαιρετικά θετικής παρουσίασης της ομιλίας του Τσίπρα από τα ΜΜΕ των ΗΠΑ και των άλλων διεθνών μέσων ενημέρωσης. Αυτό αποδεικνύει την κραυγαλέα υποταγή της κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ στα συμφέροντα των ΗΠΑ.

Όσον αφορά την ουσία της ομιλίας του Τσίπρα: είναι ένα δοκίμιο στην υποκρισία κυρίως για εσωτερικούς εκλογικούς λόγους. Η δημόσια εικόνα της κυβέρνησής του καταρρέει εξαιτίας της υποταγής του στο ΔΝΤ και στις πολιτικές λιτότητας της.

Ο Τσίπρας προσπαθεί να ανακαινίσει την εικόνα του ως «προοδευτικός ευρωπαίος μαχητής» και ζητά μια κοινωνικά ευαίσθητη και αλληλέγγυα ΕΕ. Αυτό είναι ανοησία. Η ΕΕ είναι μια ιμπεριαλιστική ολοκλήρωση όπου ο κυρίαρχος πυρήνας (γύρω από τη Γερμανία) εκμεταλλεύεται τις περιφερειακές της οικονομίες και η ΕΕ εκμεταλλεύεται συλλογικά άλλες χώρες εκτός αυτής. Αυτό δεν μπορεί να μεταρρυθμιστεί. Αυτό έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια αυτών των ετών της κρίσης της ευρωζώνης, όπου οι χώρες του πυρήνα αντιμετώπιζαν τις περιφερειακές σαν παρίες. Ακόμα και οι πρόσφατες περιορισμένες προτάσεις Macron για δημοσιονομικές μεταβιβάσεις από τους ισχυρότερους στους αδύναμους απορρίπτονται.

Στην περίπτωση της μεταναστευτικής κρίσης, ο ΣΥΡΙΖΑ είναι εξίσου υποκριτής. Η ευρωπαϊκή κρίση της μετανάστευσης είναι κυρίως προϊόν της καταστροφής διαφόρων χωρώς της Ασίας και της Αφρικής από τους Δυτικούς ιμπεριαλισμούς. Διευκολύνει τις άρχουσες τάξεις της ΕΕ, καθώς επιλύει το δημογραφικό πρόβλημα και συμβάλλει στη συμπίεση των μισθών. Ωστόσο, η ΕΕ θέλει να το πράξει με ρυθμιζόμενο τρόπο. Έτσι, έχει κάνει αρκετές χώρες δεξαμενές για την συγκέντρωση του μεγαλύτερου μέρους των μεταναστών πριν επιλέξει τα τμήματα που θα δέχονται οι χώρες του πυρήνα. Ο ΣΥΡΙΖΑ έχει το έχει αποδεχθεί αυτό και έκανε την Ελλάδα μία τέτοια δεξαμενή, αυξάνοντας έτσι τις εσωτερικές εντάσεις και τροφοδοτόντας την ακροδεξιά.

Η αντι-ακροδεξιά ατάκα είναι εξίσου υποκριτική. Το κατεστημένο της ΕΕ είναι ένα μίγμα διεφθαρμένων δεξιών και σοσιαλδημοκρατών με απόλυτη περιφρόνηση για τις λαϊκές τάξεις. Οι αντιλαϊκές πολιτικές τους προκαλούν τη λαϊκή δυσαρέσκεια. Τώρα στη Δυτική Ευρώπη αυτή η δημοφιλής δυσαρέσκεια διοχετεύεται – βολικά για το σύστημα – την ακροδεξιά. Η τελευταία ελέγχεται από κρατικούς μηχανισμούς και λειτουργεί ως προμαχώνας κατά μιας επικίνδυνης στροφής από τις λαϊκές μάζες προς την Αριστερά. Αυτό θα θέσει σε κίνδυνο το σύστημα. Η ακροδεξιά δεν πρόκειται να το απειλήσει καθώς αποτελεί τμήμα του. Η κυβέρνηση Τσίπρα είναι μέρος αυτού του τεχνάσματος καθώς συμμορφώνεται πλήρως με τις επιταγές της ΕΕ. Οι πολιτικές της και οι ψευδο-αριστερές δηλώσεις της τροφοδοτούν τις ακροδεξιές τάσεις και προσπαθούν να δυσφημήσουν την Αριστερά. Οι εκκλήσεις του Τσίπρα για ένα υποτιθέμενα προοδευτικό μέτωπο με τον Γιούνκερ, τον Μάκρον, τη Μέρκελ και σία είναι ο καλύτερος στρατολόγος της ακροδεξιάς. Οι λαϊκές δυνάμεις στην Ευρώπη πρέπει να παραμείνουν μακριά από αυτό τον εσμό και να διεξάγουν τον δικό τους αγώνα εναντίον τόσο του κατεστημένου της ΕΕ όσο και των ακροδεξιών συνοδοιπόρων του.


Ακολουθεί η ηχογράφηση της συνέντευξης


Το κείμενο στην ελληνική σελίδα του Sputnik ακολουθεί παρακάτω.


Μαυρουδέας: Υποκριτική η ομιλία Τσίπρα στο ευρωκοινοβούλιο με το βλέμμα στις εκλογές

© Φωτογραφία : Aris Oikonomou/ SOOC



13:04 13.09.2018(ΕΝΗΜΕΡΩΘΗΚΕ 18:17 13.09.2018)


Πριν λίγες ημέρες στο Ευρωκοινοβούλιο, ο έλληνας Πρωθυπουργός, Αλέξης Τσίπρας, έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου στους ευρωπαίους εταίρους του για την υπαρξιακή κρίση που περνά η Ευρώπη, που μπορεί να οδηγήσει σε «έκρηξη» εθνικισμού.

Ο καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Σταύρος Δ. Μαυρουδέας σχολιάζει τα όσα ανέφερε ο έλληνας Πρωθυπουργός ενώπιων του Ευρωκοινοβουλίου και τον αντίκτυπο που μπορεί να έχει η ομιλία του στις επόμενες κινήσεις που θα υιοθετήσει η ΕΕ.

Ο κ. Μαυρουδέας εκτιμά ότι η ομιλία του Αλέξη Τσίπρα ήταν υποκριτική και έγινε με άξονα τις εκλογές και τα χαμηλά ποσοστά που συγκεντρώνει το κόμμα του, λόγω της πολιτική λιτότητας.

«Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο Τσίπρας προσπαθεί να συστηθεί ξανά ως προοδευτικός ευρωπαίος μαχητής και ζητά κοινωνική ισότητα και αλληλεγγύη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Νομίζω ότι αυτό είναι ανοησία, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μια ιμπεριαλιστική οργάνωση και ο κυρίαρχος πυρήνας της βρίσκεται γύρω από τη Γερμανία και εκμεταλλεύεται άλλες οικονομίες και η ΕΕ εκμεταλλεύεται σαν σύνολο άλλες χώρες και δεν μπορεί να αλλάξει»

Σχολιάζει ακόμη, πως η αντίδραση της ευρωπαϊκής δεξιάς στα λεγόμενά έγινε γιατί έδειξε να τους παραδίδει μαθήματα και να λέει ξανά μεγάλα λόγια.

Ερωτηθείς για την έντονη αντιευρωπαϊκή ρητορική που λαμβάνει χώρα τελευταία και την ανάγκη εξέλιξης της ΕΕ, ο κ. Μαυρουδέας κάνει λόγο για ένα οικοδόμημα που καταρρέει γεμάτο αντιφατικές δυνάμεις στο εσωτερικό του.

Σημειώνει ακόμα πως η επίδειξη ισχύος προς τις ΗΠΑ, απέτυχε και τώρα, που ο κίνδυνος είναι ορατός, η ΕΕ δεν μπορεί να φέρει σε συμβιβασμό τις διαφορετικές και ανταγωνιζόμενες ελίτ στο εσωτερικό της από τη μια και από την άλλη τη συνεχή δυσαρέσκεια από παντού.

Ο κ. Μαυρουδέας, καταλήγει ότι η ΕΕ και οι πολιτικές της, αυτή τη στιγμή είναι αρκετά αντιδημοφιλείς καθώς έχουν «αυξήσει τη δυστυχία στις λαϊκές τάξεις».


Interview in SPUTNIK News (12-9-2018) on Tsipras’s speech at the European Parliament


Interview in SPUTNIK News (12-9-2018) on Tsipras’s speech at the European Parliament


On the 12th of September I gave an interview in Sputnik News on Tsipras’ speech at the European Parliament. As it is usual such interviews are abridged and this results in the loss of significant parts of them.

I post below a part of the interview that was lost.


Interview in SPUTNIK News

Let me make an initial comment: there is a marked difference between the extremely positive presentation of Tsipras’ speech by US media and that of other international media. This is evidence of the SYRIZA government’s blatant subservience to US interests.

Regarding the essence of Tsipras’ speech: it is an essay in hypocrisy mainly for internal electoral reasons. His government’s public rating is crumbling because of its capitulation to the EU-IMF and its austerity policies.

Now Tsipras tries to revamp himself as a ‘progressive European fighter’ and asks for a socially sensitive and solidary EU. This is nonsense. The EU is an imperialist integration where its dominant core (around Germany) exploits its peripheral economies and the EU collectively exploits other countries outside it. This cannot be reformed. This has been proven particularly during these years of the eurozone crisis where core countries treated the peripheral ones like pariahs. Even the recent limited Macron proposals for fiscal transfers from the stronger to the weaker are being turned down.

In the case of the migration crisis, SYRIZA is equally hypocritic. The European migration crisis is mainly the product of Western imperialisms’ devastation of several countries in Asia and Africa. It facilitates the EU ruling classes as it solves the demographic problem and helps keep wages down. But EU wants to do it in a regulated manner. Thus, it has made several countries buffers for the concertation of the bulk of migrants before choosing the portions that the core countries will accept. SYRIZA has acquiescent to this and made Greece such a buffer basket; thus increasing internal tensions and fomenting the far-right wing.

The anti-far right gig is equally hypocritic. The EU establishment is a blend of corrupt right wingers and social-democrats with utter contempt for the popular classes. Their anti-popular policies foment popular discontent. Now in the Western Europe this popular discontent has been – conveniently for the system – channeled to the far-right. The latter is controlled by state mechanisms and operates as a bulwark against a dangerous turn by the popular masses to the Left. This will endanger the system. The far right wont as it is part of it. The Tsipras’ government is part of this trick by fully conforming to the EU directives. Its policies and its pseudo-left declarations foment the far right trend and try to discredit the Left. Tsipras’ calls for a supposedly progressive front with Juncker, Macron, Merkel and the likes are the best recruiter for the far right. The popular forces in Europe should stay away from this bunch and wage their own struggle against both the EU establishment and its far right fellow travelers.


The broadcast of the interview follows


Finally, below is SPUTNIK’s presentation of my interview in its website


Tsipras Government’s Rating Crumbling Due to Greek Austerity Policy – Scholar

© REUTERS / Alkis Konstantinidis


06:48 13.09.2018

Greek Prime Minister Alexis Tsipras has warned Europe could face an existential crisis over nationalism unless it owned up to its failure to handle a fiscal crisis and deal with an influx of migrants effectively.

European nations must stand together to fight extremism and avoid sliding back into the past, Greek Prime Minister Alexis Tsipras told EU parliamentarians in Strasbourg on Tuesday as he looked to the upcoming EU elections in 2019. The firebrand leftist is a frequent critic of European governments but his comments carry fresh weight given Greece’s emergence from a third European bailout and the rise of far right and populist parties in Germany and elsewhere.


© AP Photo / Petros Giannakouris

Greece Exits Final Three-Year Bailout Program – ESM Fund

It will be a fight of basic principles and values to defeat extreme neo-liberalism and right wing populism. He called on the bloc’s pro-European and democratic forces to unite and stand side by side on the same side of history. Sputnik spoke to Stavros D. Mavroudeas, Professor of Political Economy at University of Macedonia about the impact of the Greek Prime Minister’s speech.

Sputnik: What do you make of the speech by Mr Tsipras?

Stavros D. Mavroudeas: Regarding the essence of Tsipras’s speech, it is an insane hypocrisy and it was main internal electoral reasons. His government public rating is crumbling because of its capitulation to the EU and the IMF and austerity policy.

This reason Tsipras tries to revamp himself as a progressive European fighter and asks for socially and solidarity in the European Union. I think this is nonsense, the European Union is an imperialist organization, that it’s dominant core around Germany exploit other economies and the EU collectively exploits other countries outside of it and it cannot be reformed.


© REUTERS / Alkis Konstantinidis

Tragedy of Errors: Timeline History of Greece’s Decade-Long Economic Crisis

Sputnik: Do you think he will be taken seriously by the EU or not?

Stavros D. Mavroudeas: This was in the news; I mean there was a reaction against Tsipras by first the European right wing because it appeared Tsipras was lecturing them where as they know he is on his knees.

So there was an attack on him for saying big words again.

There was also a reaction from the Social Democratic wing, more measured, because it is well known the European social democracy courts with Syriza and wants to enlist Syriza in it ranks. Contrary to US coverage, the coverage in European media was much more negative


© REUTERS / Francois Lenoir

Eurogroup Rules Out New Bailout Program for Greece

Sputnik: There has been a lot of anti EU rhetoric in recent years, do you think the EU needs to evolve or risk losing other member states?

Stavros D. Mavroudeas: I think the EU is a crumbling house; it is riddled with internal contradiction.

Its attempt to challenge the US supremacy has failed totally, now the danger is obvious since the EU cannot manufacture a compromise between the different and competing European elites on one hand and on the other hand the European unions’ face growing discontent.

The European is essentially anti-popular in Europe, they suppress wages, they liberalise Labour markets, they have increased misery for the popular classes.


Comment in Press TV (13-9-2018) on the US-China trade war

Comment in Press TV (13-9-2018) on the US-China trade war


A short comment in the Press TV News (13-9-2018) on the US-China trade war

The strategic dimension is clear: for the US China is the new main strategic opponent that has to be subdued in order for the US supremacy to continue. So, the clash is given.

The tactical aspect is fuzzier. Each side, beginning with the US, attacks and then negotiates. Each side is refraining, till now, from an all-out confrontation. Instead a gradual escalation takes place.

The Chinese ‘nuclear option’, in case of an all-out confrontation, is the massive sell of US debt in China’s hands.





Για τα 10 χρόνια από το ξέσπασμα της παγκ. κρίσης – συνέντευξη ΠΡΙΝ 9-9-2018

Σταύρος Μαυρουδέας: Το σύστημα
δεν έλυσε τα δομικά αίτια της κρίσης

September 11, 2018


Δέκα χρόνια από την εκδήλωση της καπιταλιστικής κρίσης πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα το διεθνές συνέδριο Πολιτικής Οικονομίας (ICOPEC 2018), με τίτλο «Δέκα χρόνια μετά τη Μεγάλη ύφεση: Η Ορθόδοξη απέναντι στην Ετερόδοξη Οικονομική»και συμμετοχή 80 και πλέον ελλήνων και ξένων πανεπιστημιακών. Με την ευκαιρία του συνεδρίου συνομιλήσαμε με τον πρόεδρο της Επιστημονικής Εταιρείας Πολιτικής Οικονομίας (ΕΕΠΟ) και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Σταύρο Μαυρουδέα.

στον Γιάννη Ελαφρό

Ο μαρξισμός έχει πλήρως περιθωριοποιηθεί ενώ, στις δυτικές εκδοχές του, πολλά ρεύματά του έχουν καταντήσει πτωχοί συγγενείς του μετα-κεϊνσιανισμού

Δέκα χρόνια
μετά το ξέσπασμα της καπιταλιστικής κρίσης, ποια είναι τα αίτιά της;

Η παγκόσμια κρίση του 2008, σε αντίθεση με τις μυωπικές –και βολικές για το σύστημα– απλοϊκότητες τόσο των ορθόδοξων (νεοφιλελεύθερων και νεοκεϋνσιανών) όσο και των ετερόδοξων (κεϋνσιανών) ερμηνειών δεν είναι απλά μία χρηματοπιστωτική κρίση. Δεν οφείλεται δηλαδή απλά στην απορρύθμιση και διόγκωση του χρηματοπιστωτικού συστήματος ή πιο απλοϊκά στα golden boys του. Αντίθετα έχει βαθιές ρίζες στη δομή του συστήματος που εκδηλώθηκαν –όπως πολύ εύστοχα υποδεικνύει ο μαρξισμός – με την πτωτική τάση της κερδοφορίας του (και την συνακόλουθη υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου). Η τελευταία ετεροχρονίσθηκε μέσω της υπερανάπτυξης του
χρηματοπιστωτικού συστήματος. Όμως τελικά η σκληρή πραγματικότητα της
πραγματικής οικονομίας όχι μόνο ανακάλεσε στην τάξη την υπερανάπτυξη μέσω
πλασματικού κεφαλαίου, αλλά έκανε και την κρίση πολύ πιο έντονη, ακριβώς γιατί προηγήθηκε η χρηματοπιστωτική υπερεπέκταση.

Που βρισκόμαστε σήμερα;

Το σύστημα σήμερα έχει κατορθώσει να βγει από την ύφεση, αλλά δεν έχει επιλύσει τα δομικά της αίτια. Η έξοδος από την ύφεση έγινε επίπονα και με καθυστέρηση (και μάλιστα ακολουθήθηκε από μία δεύτερη «βουτιά») μέσω της δημοσιονομικής επέκτασης και της νομισματικής χαλάρωσης (δηλαδή την πλήρη άρνηση των νεοφιλελεύθερων συνταγών), τη ραγδαία αύξηση της εκμετάλλευσης της εργασίας (μέσω μειώσεων μισθών, αύξησης του απλήρωτου χρόνου εργασίας κλπ. που αύξησαν το ποσοστό εκμετάλλευσης) και της μετακίνησης δραστηριοτήτων σε περιοχές του συστήματος με μεγαλύτερη κερδοφορία (π.χ. νεοαναδυόμενες οικονομίες). Όμως η υπερσυσσώρευση
του κεφαλαίου (που γεννά η φθίνουσα κερδοφορία) παραμένει, καθώς το σύστημα «πλήγωσε» μεν την εργατική τάξη αλλά απέφυγε να «πληγώσει» επαρκώς τον εαυτό του: να αποδεχθεί τόσες πολλές χρεοκοπίες επιχειρήσεων όσες είναι απαραίτητες για να ξεπεραστεί η υπερσυσσώρευση κεφαλαίου. Επιπλέον, συνεχίζει σήμερα να υπεκφεύγει το πρόβλημα επιδιδόμενο ξανά στην χρηματοπιστωτική επέκταση (εκτίναξη τόσο του δημοσιονομικού όσο και του επιχειρηματικού χρέους, χρηματιστηριακή άνοδος). Γι’ αυτό ενεδρεύει συνεχώς –και οι πιο προβληματισμένοι συστημικοί κύκλοι φοβούνται διακαώς– μία επιστροφή της κρίσης.

Όπως σημειώνετε και στο συνέδριό σας μετά από τις μεγάλες κρίσεις καταγραφόταν ιστορικά μια αλλαγή του αστικού θεωρητικού – οικονομικού μοντέλου, κάτι που δεν συμβαίνει σήμερα. Γιατί;

Πρόκειται για ένα ενδιαφέρον παράδοξο που το συνέδριο της ICOPEC εύστοχα έχει σαν κεντρικό θέμα του. Κατά την γνώμη μου η συνεχιζόμενη κυριαρχία των ορθόδοξων προσεγγίσεων βασίζεται στις αδυναμίες των αντιπάλων τους, όσον αφορά τόσο τον προσδιορισμό του στόχου όσο και τις εναλλακτικές. Οι ετερόδοξες προσεγγίσεις στοχοποιούν ένα μυθικό νεοφιλελευθερισμό και παραγνωρίζουν εθελοτυφλώντας ότι η σύγχρονη ορθοδοξία είναι ένα μίγμα ήπιου νεοφιλελευθερισμού και συντηρητικού νεοκεϊνσιανισμού. Η αδυναμία αυτή προκύπτει γιατί οι ετερόδοξες προσεγγίσεις κυριαρχούνται από κεϊνσιανές και μετα-κεϊνσιανές αντιλήψεις με υπαρκτούς δεσμούς με τον νεοκεϊνσιανισμό και με μοναδική φιλοδοξία την μεταρρύθμιση του συστήματος. Αντίθετα, ο μαρξισμός έχει πλήρως περιθωριοποιηθεί ενώ, στις δυτικές εκδοχές του, πολλά ρεύματά του έχουν καταντήσει πτωχοί συγγενείς του μετα-κεϊνσιανισμού. Αυτό οδηγεί την ετεροδοξία να μην μπορεί να βασισθεί πάνω στον κόσμο της εργασίας και να αποτελεί έναν αδύναμο επαίτη του συστήματος.

Η όξυνση του καπιταλιστικού ανταγωνισμού σε όλα τα επίπεδα δεν αποτελεί μια τροποποίηση της απάντησης του κεφαλαίου, και πολύ επικίνδυνη μάλιστα, καθώς οδηγεί σε απειλή πολέμων και ανάπτυξη του εθνικισμού και του νεοφασισμού;

Κάθε μεγάλη κρίση συμπορεύεται με την έκρηξη των ενδοϊμπεριαλιστικών ανταγωνισμών. Στην προκείμενη περίπτωση ο παγκόσμιος ηγεμόνας, οι ΗΠΑ, δοκιμάζουν να θωρακίσουν την κυριαρχία τους μεταφέροντας μέρος των δικών τους προβλημάτων στους υποδεέστερους τους και «κονταίνοντας» τους επίδοξους αντικαταστάτες τους. Εκτιμούν ορθά ότι η «παγκοσμιοποίηση», δηλαδή η ασύδοτη κίνηση ιδιαίτερα των δυτικών κεφαλαίων ανά τον κόσμο, εξάντλησε τα οφέλη της και επιπλέον δημιούργησε επικίνδυνους ανταγωνιστές, κυρίως την Κίνα. Συνεπώς, επιστρέφουν στον «οικονομικό εθνικισμό» και στις μονομερείς ενέργειες. Ταυτόχρονα, αυθόρμητα αλλά και σχεδιασμένα, το σύστημα γεννά την ακροδεξιά και τον φασισμό τόσο σαν φόβητρο για την Αριστερά και το εργατικό κίνημα όσο και σαν μέσο διεξαγωγής των ενδοϊμπεριαλιστικών ανταγωνισμών. Φυσικά όλα αυτά φέρνουν τον κίνδυνο του πολέμου (του γόρδιου τρόπου επίλυσης των καπιταλιστικών αντιφάσεων) πολύ πιο κοντά.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δοκιμάζεται συνεχώς από τριγμούς. Που βαδίζει;

Η ΕΕ είναι ο ξεπεσμένος αριστοκράτης που καμώνεται τον άρχοντα. Έχει ήδη υποβαθμισθεί δραματικά σε σχέση τόσο με τις ΗΠΑ όσο και με την Κίνα. Προβάλλει τον εαυτό της σαν επίδοξο παγκόσμιο ηγεμόνα, ενώ δεν είναι παρά ένα δευτεροκλασάτο πιόνι που κινδυνεύει να αποτελέσει αντικείμενο παζαριού μεταξύ των μεγάλων παικτών (ιδιαίτερα μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας). Στο εσωτερικό της βαθαίνει τις αντιλαϊκές αλλαγές, ενισχύεται η ακροδεξιά αλλά ταυτόχρονα σπαράσσεται από διακρατικούς ανταγωνισμούς, καθώς πολλά κράτη-μέλη «αλληθωρίζουν» προς ανταγωνιστές της. Έτσι η ιδιόμορφη προσπάθεια εμβάθυνσης της από τον ασταθή Γερμανο-Γαλλικό άξονα (πολιτική ενοποίηση και κεντρικός οικονομικός έλεγχος αλλά χωρίς μοίρασμα των
προβλημάτων) συγκρούεται με τις αποκλίνουσες τάσεις και την άσχημη οικονομική κατάσταση πολλών οικονομιών, που διεκδικούν είτε μέρος των κερδών του Γερμανού ηγεμόνα είτε/και αυτονομία οικονομικής πολιτικής.

Σε αυτό το φόντο η κυβέρνηση περηφανεύεται για το τέλος των μνημονίων και την έξοδο στις αγορές. Έρχεται η ανάπτυξη;

Ο ελληνικός καπιταλισμός έχει καταντήσει ένας από τους επαίτες της ευρωπαϊκής ιμπεριαλιστικής ενοποίησης. Η ευρωπαϊκή Μεγάλη Ιδέα του (περί παντρέματος με τους ηγεμονικούς Δυτικούς καπιταλισμούς) οδήγησε στην υποβάθμιση του στην διεθνή ιμπεριαλιστική πυραμίδα. Φυσικά αυτό το πλήρωσε κυρίως ο ελληνικός λαός καθώς οι μεγάλοι καπιταλιστές είναι σχετικά αλώβητοι. Αυτός ο επαίτης είναι πάντα ασταθής (καθώς το μνημονιακό πρόγραμμα έχει αποτύχει παταγωδώς) και ταυτόχρονα υπό μόνιμη εποπτεία από τους ξένους πάτρωνες του. Η ελληνική αστική τάξη είναι ίσως στην ιστορικά χειρότερη περίοδο της καθώς οι δυνατότητες αλλά και η βούληση της να κινηθεί αυτόνομα είναι ανύπαρκτες. Η ανάπτυξη είναι αναιμική και ασταθής, ενώ ο κίνδυνος της κρίσης και της χρεοκοπίας παραμένει. Οι πανηγυρισμοί της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ είναι μόνο για τα πανηγύρια.

Δελτίο Τύπου ICOPEC 2018

Επιστημονική Εταιρεία Πολιτικής Οικονομίας (ΕΕΠΟ)



Η Ελληνική Επιστημονική Εταιρεία Πολιτικής Οικονομίας (ΕΕΠΟ) και το τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου συνδιοργανώνουν με τον ICOPEC (International Conference in Political Economy) το Διεθνές Συνέδριο «ICOPEC 2018». To συνέδριο θα διεξαχθεί στο Πάντειο Πανεπιστήμιο στις 6-9 Σεπτεμβρίου. Στο συνέδριο θα συμμετάσχουν περίπου 80 πανεπιστημιακοί με αντίστοιχες εισηγήσεις. Φυσικά το συνέδριο είναι ανοικτό στο κοινό.

Το κεντρικό θέμα του συνεδρίου είναι «Δέκα χρόνια μετά τη Μεγάλη ύφεση: Η Ορθόδοξη απέναντι στην Ετεροδόξη Οικονομική». Η παγκόσμια κρίση του 2007-8 (η Μεγάλη Ύφεση) είναι η τέταρτη παγκόσμια κρίση του καπιταλιστικού συστήματος και οι συνέπειές της συνεχίζουν να κλυδωνίζουν την παγκόσμια οικονομία. Ταυτόχρονα η Μεγάλη Ύφεση ανέδειξε τις θεμελιακές αδυναμίες των Κυρίαρχων Οικονομικών (ιδιαίτερα της σύγχρονης Νέας Μακροοικονομικής Συναίνεσης που συνενώνει τον νεοφιλελευθερισμό με τον Νέο Κεϋνσιανισμό) τόσο στην πρόβλεψη όσο και στην αντιμετώπιση της. Το παράδοξο όμως είναι ότι ενώ συνήθως κάθε μεγάλη κρίση συνοδεύεται από την αλλαγή οικονομικού παραδείγματος (δηλαδή των επικρατούντων οικονομικών προσεγγίσεων), στην περίπτωση της Μεγάλης Ύφεσης δεν συμβαίνει κάτι παρόμοιο. Αντίθετα, η οικονομική Ορθοδοξία παραμένει στην πρωτοκαθεδρία και ιδιαίτερα στον ακαδημαϊκό χώρο γίνεται ακόμα πιο δογματική και λιγότερο ανεκτική σε οποιαδήποτε διαφωνία. Το κύριο θέμα του ICOPEC 2018 επιδιώκει να συζητήσει αυτό το αίνιγμα. Φυσικά, εκτός από το κεντρικό θέμα του συνεδρίου που αφορά την κατάσταση της σύγχρονης ετερόδοξης οικονομικής, το ICOPEC 2018 περιλαμβάνει εισηγήσεις σε όλα σχεδόν τα πεδία της Πολιτικής Οικονομίας.

Περισσότερες πληροφορίες για το συνέδριο μπορούν να βρεθούν στην ιστοσελίδα της ΕΕΠΟ ( ) καθώς και στην ιστοσελίδα του συνεδρίου ( ). Για περισσότερες πληροφορίες μπορεί κανείς να απευθυνθεί στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο της ΕΕΠΟ ( ).

Δέκα Χρόνια από την Μεγάλη Ύφεση – Ελεύθερος Τύπος 8-9-2018

Ελεύθερος Τύπος 8-9-2018


Δέκα χρόνια από τη μεγάλη ύφεση


Σταύρος Μαυρουδέας

Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας

στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

και πρόεδρος της Επιστημονικής Εταιρείας

Πολιτικής Οικονομίας


Αυτές τις ημέρες κλείνουν δέκα χρόνια από την μεγάλη παγκόσμια κρίση του 2008 που συγκλόνισε την παγκόσμια οικονομία και που οι επιπτώσεις της εξακολουθούν να την κατατρύχουν. Όπως θα ήταν αναμενόμενο, μία τέτοια μεγάλη παγκόσμια κρίση πυροδότησε μία σειρά συζητήσεων και αντιπαραθέσεων σε μία μεγάλη γκάμα θεμάτων οικονομικής ανάλυσης και πολιτικής μεταξύ των βασικών ρευμάτων της οικονομικής σκέψης.

Κατά κοινή ομολογία, η Ορθόδοξη σήμερα οικονομική αντίληψη απέτυχε δραματικά να προβλέψει την έλευση της κρίσης και ακόμη και την προηγουμένη της εξέδιδε αναλύσεις υποσχόμενες ένα λαμπρό μέλλον για την παγκόσμια οικονομία. Η σημερινή Ορθοδοξία, σε αντίθεση με απλοϊκές θεωρήσεις, δεν είναι ένα καθαρόαιμος Νεοφιλελευθερισμός (καθώς ο δογματισμός του τελευταίου τον κάνει πλήρως αδόκιμο για την άσκηση οικονομικής πολιτικής) αλλά η συνένωση μιας μετριασμένης εκδοχής του με τον εξαιρετικά συντηρητικό Νέο Κεϋνσιανισμό. Εξίσου προβληματική είναι η επίδοση της Ορθοδοξίας στην διαχείριση της κρίσης καθώς σύντομα ακολούθησε η αποκληθείσα δεύτερη «βουτιά» ενώ οι φόβοι για μία νέα παραμένουν μέχρι σήμερα λόγω των ανεπίλυτων δομικών προβλημάτων της οικονομίας.

Το παράδοξο είναι ότι παρά την παταγώδη αποτυχία των Ορθόδοξων οικονομικών η κυριαρχία τους στον πολιτικό και ακαδημαϊκό χώρο όχι μόνο δεν αμφισβητήθηκε αλλά αντιθέτως έγινε ακόμη πιο ασφυκτική. Ιδιαίτερα στον ακαδημαϊκό χώρο η μονήρης αντίληψη τους που αγνοεί πολιτικές και κοινωνικές σχέσεις, περιορίζει την οικονομική ανάλυση στις σχέσεις αγοράς και μόνο και την φτωχαίνει μέσω της κυριαρχίας του μαθηματικού φορμαλισμού επιδίδεται κυριολεκτικά σε Μακαρθικές πρακτικές απέναντι σε κάθε άλλη αντίληψη και ιδιαίτερα απέναντι στην παράδοση της Πολιτικής Οικονομίας. Η τελευταία μελετά την οικονομία θεωρώντας ότι είναι μία κοινωνική και όχι μία ατομιστική διαδικασία, δεν περιορίζεται στις οικονομικές σχέσεις που αναπτύσσονται μόνο στα πλαίσια της αγοράς αλλά συμπεριλαμβάνει το σύνολο των οικονομικών σχέσεων (παραγωγή, κυκλοφορία, διανομή) και, επιπλέον, εντάσσει οργανικά στην ανάλυσή της τις πολιτικές και κοινωνικές σχέσεις που αναπτύσσονται σε μία κοινωνία. Όλα αυτά κάνουν την προσέγγιση της Πολιτικής Οικονομίας πιο ρεαλιστική και με μεγαλύτερες ερμηνευτικές δυνατότητες. Ταυτόχρονα όμως την κάνουν πιο ενοχλητική για κατεστημένα συμφέροντα καθώς αναδεικνύει τις αντιφάσεις και τις συγκρούσεις που υπάρχουν μέσα στο κοινωνικο-οικονομικό σύστημα.

Τα ζητήματα αυτά βρίσκονται στο επίκεντρο των συζητήσεων στα πλαίσια του διεθνούς συνεδρίου ICOPEC 2018 που συνδιοργανώνει η Επιστημονική Εταιρεία Πολιτικής Οικονομίας (ΕΕΠΟ). Τόσο η ΕΕΠΟ όσο και το διεθνές συνέδριο ICOPEC προβάλλουν την ανάγκη μίας κοινωνικής ανάλυσης της οικονομίας σε αντίθεση με τα Ορθόδοξα θέσφατα. Το συνέδριο «ICOPEC 2018» με θέμα «Δέκα χρόνια μετά τη Μεγάλη Ύφεση: Η Ορθόδοξη απέναντι στην Ετερόδοξη Οικονομική» διεξάγεται στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και θα ολοκληρωθεί στις 9 Σεπτεμβρίου.